जसले गणतन्त्रको सपना देखाए - फिचर - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

जसले गणतन्त्रको सपना देखाए 

गणतन्त्र नेपालको बीज पुष्पलालले त्यति बेला रोपेका थिए जतिखेर जहानियाँ राणा शासनको अन्त्य पनि मुस्किल लाग्थ्यो । 
सुरेश ढकाल

पुष्पलाल श्रेष्ठ (सन् १९२४—१९७८) नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा बिर्सन नसकिने व्यक्ति हुन् । उनलाई नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको अग्रपुरुष, नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक महासचिव र कतै–कतै नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका पितासमेत भनेर चिनिन्छ । 

पुष्पलाल सहिद गंगालालका माइला भाइ हुन् । दाजुको हत्या भएपछि उनी राणाविरोधी राजनीतिमा लागेका थिए । पुष्पलालले प्रजा परिषद्बाटै राजनीति गर्न थाले जहाँ उनका दाजु गंगालाल थिए । तर तीव्र परिवर्तनको आकांक्षाले डोर्‍याएर उनलाई नेपाल राष्ट्रिय कांग्रेस (पछि नेपाली कांग्रेस बन्यो) को सदस्य बन्न प्रेरित गर्‍यो । त्यति बेला उनलाई कांग्रेसले राणा शासन ढाल्न सक्छ भन्ने लागेको थियो । उनी कांग्रेस पार्टीको कार्यालय सचिवसमेत थिए । तर कांग्रेसभित्रको किचलो र नेताहरूको केही राणासँग हिमचिम र बसउठ उनलाई मन परेन र राणा शासनविरुद्ध सम्झौताहिन संघर्ष र गणतन्त्रसम्मको आकांक्षासहित उनी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी निर्माणमा लागे । अन्तत्वगत्वा लेनिनको जन्मदिन पारेर २२ अप्रिल १९४९ मा उनी र अन्य चार जनाले कोलकातामा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना गरे । पुष्पलाल महासचिव बने । उनी त्यतिबेला भर्खर २५ वर्ष लागेका थिए ।


कोलकातामा पार्टी स्थापना गर्न उनलाई प्रख्यात भारतीय कम्युनिस्ट नेता नृपेन्द्र चक्रवर्ती र बंगाल पार्टीको साथ र सहयोग थियो भनिन्छ । त्यसैकारण पछि केही कम्युनिस्ट घटकहरूले उनको र कम्युनिस्ट पार्टी गठन प्रक्रियाको आलोचना पनि गरेका थिए ।


गुट र फुटको निरन्तर शृंखलामा विकास हुँदै आएका नेपाली कम्युनिस्टहरूको इतिहासमा एकले अर्कालाई गर्ने गाली र लगाउने आरोप सबै खेपेका छन् पुष्पलालले । उनी खासखास कालखण्डमा अन्य कम्युनिस्टहरूका नजरमा राजावादी, संसद्वादी, संशोधनवादी, सम्झौतावादी, अवसरवादी र गद्धार सबै भए । तर अहिले एकाधबाहेक सबै कम्युनिस्टहरू उनी र उनका विचारलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनका पथप्रदर्शक थिए भनेर मान्छन् । कम्युनिस्ट नेताहरू आफूलाई पुष्पलालका अनुयायी र राजनीतिक उत्तराधिकारी भन्नमा गर्व गर्छन् । पुष्पलाल र उनको योगदान त उही थियो, अरू उभिएको स्थान फरक पर्दा उनी कहिले हिरो र कहिले भिलेनका रूपमा व्याख्या भइरहे ।


यस सानो आलेखमा समकालीन नेपालमा पुष्पलालको राजनैतिक योगदानको सान्दर्भिकता संकेत गर्ने प्रयत्न गरिएको छ ।


पुष्पलाल राणाविरोधी संगठित आन्दोलन उत्कर्षमा पुग्दै गरेका बेला राजनीतिमा लागेका थिए । उनलाई राजनीतिमा होमिन पारिवारिक, राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणले मद्दत गर्‍यो । परिवार राजनीतिक चेतनाले युक्त थियो । भारतमा भएको मार्क्सवादी आन्दोलनको प्रभाव र भर्खरैको चिनियाँ क्रान्तिको सफलता पनि उनलाई प्रेरित गर्ने तत्त्वहरू थिए । दोस्रो विश्वयुद्धपछि औपनिवेशिक पञ्जाबाट मुक्त भएका थुप्रै मुलुक उन्मुक्तिको दौडमा थिए र त्यसको झोक्का कुनै न कुनै रूपमा नेपालमा पनि परेको थियो । यस सन्दर्भमा राणाविरोधी तर नेपाली कांग्रेससँग नजिक हुन नसकेको ठूलो हिस्सालाई समाजवाद र मुक्तिको सपना सबैभन्दा आकर्षक हुन सक्थ्यो । पुष्पलालले त्यही सपना देखाए । नेपाली समाजलाई गणतन्त्रको सपना देखाउने आधिकारिक व्यक्ति पुष्पलाल थिए । आज प्राप्त गणतन्त्र नेपालको बीज पुष्पलालले त्यति बेला रोपेका थिए जतिखेर जहानियाँ राणशासनको अन्त्य पनि मुस्किल लाग्थ्यो । नेपालको साक्षरता दर पाँच प्रतिशतभन्दा कम भएको समयमा पनि कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना र कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रको नेपालीमा अनुवाद धेरै अर्थमा नेपाली राजनीतिक दुनियाँलाई दिशानिर्देश गर्ने कदम थियो ।


विश्वमा अन्यत्रजस्तै कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रलाई कम्युनिस्ट आन्दोलनको पथप्रदर्शक सिद्धान्तका रूपमा स्थापित गर्न सफल भए उनी । यो सात दशकअघिको कुरा थियो । उक्त घोषणापत्र र त्यसमा पुष्पलालले खेलेको भूमिका कालान्तरसम्म नेपाली समाजको विश्लेषणका लागि उपयुक्त साधन बन्न गयो ।


कम्युनिस्ट आन्दोलनका अनेक उतारचढाव र विभाजनको राजनीतिको प्रभाव पुष्पलाललाई कसरी हेर्ने भन्नेमा परेको देखिन्छ अर्थात् उनी नेपाली कम्युनिस्टहरूको नजरमा महान् पुष्पलालदेखि संशोधनबादी र गद्धार पुष्पलालसमेत बनाइए । सिंगो नेपाली समाज उनलाई हेर्ने कुरामा विभाजित हुन सक्छ । पुष्पलालको विवादित व्यक्तित्व निर्विवाद यथार्थ हो । तर के पनि निर्विवाद हो भने, नेपाली राजनीतिको अवस्था र नियति बदल्न उनको प्रभाव जबर्जस्त रहिरह्यो ।


भनिन्छ, बाइबलपछि सबैभन्दा बढी भाषामा अनुवाद भएको कृति हो, कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्र । यो २०० भन्दा बढी भाषामा अनुवाद भइसकेको छ भनिन्छ । यसको विश्वव्यापी प्रभाव र सान्दर्भिकता अझै छ । कैयौं पश्चिमा विद्वान्हरू पुँजीबादलाई बुझ्न, व्याख्या गर्न र यसबाट उन्मुक्ति पाउन मार्क्सवाद अझै सान्दर्भिक रहेको ठान्छन् । भनिन्छ, सन् २००८ को विश्व अर्थतन्त्रमा आएको मन्दीपछि कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणपत्रको बिक्री ह्वात्तै बढेको थियो अर्थात् यसको सान्दर्भिकताको पुनर्उत्थान आज पनि खोजी हुँदै छ । सात दशकअघिको विश्व र नेपालमा यसको उपादेयता अवश्य पनि आजभन्दा धेरै थियो । तसर्थ कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणपत्र अन्यत्रजस्तै नेपालमा पनि ‘गाइड बुक’ का रूपमा उपयोग हुन थाल्यो । यसको प्राथमिक श्रेय पुष्पलाललाई जान्छ । नेपाली समाजको वामपन्थी राजनीतीकरणमा उनको योगदान अतुलनीय छ ।


कम्युनिस्ट पार्टीका संस्थापक पुष्पलाल संगठकका रूपमा भने त्यति सफल देखिँदैनन् । पार्टी गठनको दशकमा उनले महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे तर सन् १९६२ मा पार्टी विभाजन भयो । उनी एउटा डफ्फा लिएर तुलसीलाल अमात्यसँग मिल्न गए र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा रहे । १९६७—६८ तिर पार्टीलाई वैधानिक बनाउने क्रममा तत्कालीन प्रधानमन्त्री टंकप्रसाद आचार्यको सहयोगमा उनले राजासँग गुपचुप भेटे भनेर उनको चर्को आलोचना भयो । चीन—सोभियत संघको विवादमा मतभेद भएपछि उनी अमात्यसँग पनि अलग्गिएर नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (पुष्पलाल) गठन गर्न पुगे र जीवनभर त्यसैको नेतृत्वमा रहे । तर पनि उनले नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई वैचारिक नेतृत्व गरिरहे ।


नेपालको हालको राजनैतिक उपलब्धि र शक्ति सन्तुलनमा पुष्पलालको योगदान छ भन्दा अत्युक्ति हुँदैन । उनले नेपाली कांग्रेसलाई भारतको गर्भबाट जन्मिएको भनेर सुरुमा आलोचना गरेका भए पनि पञ्चायती व्यवस्था ढाल्न संयुक्त मोर्चाको अवधारणा ल्याए । नेपाली कांग्रेसलाई पनि मित्रशक्ति मान्नुपर्ने जिकिर थियो उनको । केही कम्युनिस्ट घटकहरूले ‘कांग्रेससँग वामपन्थी मितेरीको गर्तमा आसीन हुन पुगेको’ भनेर उनको आलोचना गरे । तर पछि प्रजातन्त्र पुनःस्थापनार्थ कम्युनिस्टहरूले गठन गरेको वाममोर्चामार्फत नेपाली कांग्रेससँगको संयुक्त जनआन्दोलन होस् वा गणतन्त्र स्थापनाका लागि भएको संयुक्त जनआन्दोलन, वामपन्थीवृत्तमा तिनीहरूको वैधानिकता उनै पुष्पलालको अवधारणाबाट लिने गरिएको छ ।


पुष्पलालले कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्रको सामान्य अनुवाद मात्र गरेका थिएनन्, त्यस अनुवादमा भूमिकासमेत लेखेका थिए जसमा उनको गहन अध्ययन र विद्वत्ता एवं विश्लेषण क्षमताको उदाहरण पाइन्छ । नेपाली समाजको त्यति छरितो र बोधगम्य मार्क्सवादी विश्लेषण त्यस अघि भएको थिएन होला । नेपाली समाजको मार्क्सवादी धारबाट विश्लेषण र परिवर्तनको कार्यदिशाबारे लेखिएको त्यही भूमिका र अनुवाद कोसेढुंगा थियो, जहाँबाट नेपाली वामपन्थी आन्दोलन र मार्क्सवादी चिन्तन सुरुवात भयो । पुष्पलालले नेपाली राजनीतिमा लागेको ठूलो हिस्सालाई फरक ढंगबाट सोच्न सिकाए । राजनीतिलाई नयाँ दिशा दिए । उनले उक्त भूमिकामार्फत नै आफूमा रहेको भविष्यप्रतिको आशावादिता, विश्व ज्ञानको चेत र त्यसको क्षितिज तथा प्रभाव पार्ने शक्तिको अनुमान लगाउन आधार दिएका थिए ।


नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनका थुप्रै जीवित र दिवंगत नेताले पुष्पलालसँग सहकार्य गर्ने र प्रशिक्षित हुने मौका पाए । पुष्पलालभन्दा जेठो भए पनि मनमोहन अधिकारीले राजनीतिमा पुष्पलालको उत्तराधिकार सम्हाले । १९७६ मा मुक्तिमोर्चा गठन गर्नुभन्दा पहिले मदन भण्डारी पुष्पलालबाटै प्रभावित र प्रशिक्षित भएका थिए । नारायणमान बिजुक्छे (रोहित) पनि पुष्पलाल नेतृत्वको केन्द्रीय कमिटीमा थिए । यसरी पुष्पलालको वैचारिक र सांगठनिक नेतृत्वमा रहेकाहरूले नै नेपालमा कम्युनिस्ट राजनीतिलाई नेतृत्व गरिरहे । त्यस्तै, पुष्पलालको विचारबाट प्रभावित हुनेहरू उनको सादगी जिन्दगीबाट पनि प्रभावित हुन्थे भनिन्थ्यो । अहिले पुष्पलाललाई आदर्श मान्नेहरूमा न उनको वैचारिक प्रभावको झल्को भेटिन्छ न सादगीपन ।


पुष्पलाल ५२ वर्षको अल्पायुमा दिवंगत भए । तर सम्भवतः नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिको इतिहासमा उनी सबैभन्दा लामो आयु बाँच्नेछन् । प्रजातान्त्रिक धारको शिखरपुरुष विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला थिए भने कम्युनिस्ट खेमाका पुष्पलाल । आजसम्मको राजनीतिको मोड र मनोदशा यी दुईको राजनैतिक, वैचारिक योगदानबाट निर्धारित देखिन्छ । पुष्पलाल गणतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध थिए । त्यसैले उनी नेपाली कांग्रेससमेतलाई मित्रशक्ति मान्दै संयुक्त आन्दोलनको पक्षमा थिए । तर १९७७ मा बीपीले मेलमिलापको नीति लिएपछि पुष्पलाल त्यसको पछि लागेनन् ।


पुष्पलाल चिनियाँ नेता माओत्सेतुङबाट प्रभावित थिए तर कार्यकर्तालाई भन्ने गर्थे रे, ‘माओत्सेतुङको विचारधारालाई सही रूपमा समाते दुनियाँ खान सकिन्छ, गलत रूपले समातियो भने आफू खाइनेछ ।’ यसबाट उनी सिद्धान्तलाई सन्दर्भअनुसार उपयोग गर्ने व्यवहार कुशल पनि थिए भन्ने झल्कन्छ । उनी व्यक्तिगत लाभका लागि अवसरवादी कहिल्यै बनेनन् ।


थुप्रै कमीकमजोरी भए पनि मूलतः सिद्धान्त, सगंठन, व्यवहार र भविष्योन्मुख चिन्तन प्रणालीका कारण पुष्पलाल नेपालको समकालीन इतिहासका महत्त्वपूर्ण पात्र हुन् । आजसम्मको राजनीतिक उपलब्धिमा उनको प्रत्यक्ष–परोक्ष योगदान छ । अबको बदलिँदो परिवेशमा उनको सान्दर्भिकता कति रहन्छ वा उनका राजनीतिक उत्तराधिकारी हौं भनेर वकालत गर्नेहरूले पुष्पलालको निष्ठा कति जोगाउन सक्छन्, समयले बताउला । आजका नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीका स्वरूप र नेताहरूको आचरणका आधारमा मात्र पुष्पलालको सान्दर्भिकता आकलन गर्न खोज्नुचाहिँ इतिहासप्रति अन्याय हुनेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १२:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राजा महेन्द्रको अलग धार 

राजा महेन्द्रले उठाएको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण र दूरगामी असर पर्ने कदम संसदीय व्यवस्थाको विघटन तथा राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध नै हो । प्रजातान्त्रिक व्यवस्था मासेर लागू गरिएको पञ्चायती व्यवस्था प्रचार गरिए जस्तो मौलिक थिएन । 
विनोद सिजापति

शाहवंशी राजामध्ये सबैभन्दा बढी चर्चा पृथ्वीनारायण शाह र महेन्द्र शाहको हुन्छ । पृथ्वीनारायणलाई मुलुक एकीकरणका कारण सम्झिने गरिन्छ । प्रजातान्त्रिक अभ्यास मासेर पञ्चायती पद्धतिको अभ्यास गराएको हुनाले महेन्द्रको चर्चा भइरहन्छ । उनलाई सम्झिने अर्को कारण विश्व मानचित्रमा नेपालको स्थान सुरक्षित राखेकाले पनि हो । 

२००७ सालको क्रान्तिलाई दिल्ली सम्झौताले टुंग्याएर निर्वासनबाट स्वदेश फर्कने क्रममा राजा त्रिभुवनले राष्ट्रका नाममा सन्देश दिँदै जनचाहनाबमोजिम गणतन्त्र दिन तयार रहेको बताएका थिए । उनले बालिग मताधिकारका आधारमा संविधानसभाको निर्वाचन गरेर संविधान निर्माण गर्ने बचन पनि दिएका थिए । तर त्रिभुवनका उत्तराधिकारी महेन्द्रले क्रान्तिनायक बीपी कोइरालाको समाजवादी पृष्ठभूमिलगायत कारणले राजसंस्था खतरामा परेको महसुस गरे । राज्यारोहण गरेको छोटो अवधिमै उनले पिताजस्तो निम्छरो नभएर सशक्त एवं दृढ राजाका रूपमा आफूलाई उभ्याए । प्रजातन्त्र र राजनीतिक दलविरुद्ध आएका अभिव्यक्तिले राजा महेन्द्र प्रजातन्त्रका पक्षधर होइनन् भन्ने प्रायः निश्चित भइसकेको थियो ।

राजा महेन्द्रको सामीप्यमा रहेका योगी नरहरिनाथ, तुलसी गिरी, विश्वबन्धु थापा, सूर्यबहादुर थापा, कीर्तिनिधि विष्ट, ऋषिकेश शाह, यदुनाथ खनाललगायतले ‘साँच्चिकै राजा त उनी नै थिए’ भन्ने गर्थे । राजामा ‘देश मेरै इसारामा चल्नुपर्छ’ भन्ने दम्भ थियो । उनी
आफ्ना निर्णयहरूमा अडिग रहन्थे । अँध्यारो कोठामा पनि कालो चस्मा पहिरिने उनको व्यक्तित्व आत्मविश्वासले भरिपूर्ण थियो । राजा महेन्द्रका सूचना स्रोत धेरै थिए । महत्त्वपूर्ण निर्णय गर्नुपूर्व ज्योतिषी र आफ्ना विश्वासपात्रसँग अलग–अलग भेटेर परामर्श गर्थे । सहयोगीहरूसँगको एकल अथवा समूहगत परामर्शमा रानीलाई साथमा राख्दैनथे । राजा महेन्द्रलाई विश्व राजनीति तथा इतिहासप्रति गहिरो रुचि थियो । उनको स्वभाव ईखालु र क्रोधि थियो । आफूलाई चित्त बुझेन भने जतिसुकै मन परेका व्यक्तिलाई पनि दण्ड दिन चुक्दैनथे । विश्वबन्धु थापा र तुलसी गिरी (२०१७ सालको कुका सहयोगी) मात्र होइनन्, प्रमुख सचिव लोकदर्शन वज्राचार्यलाई पनि जेल हाले ।

बकस दिन सिपालु राजा महेन्द्रलाई आर्थिक अभाव थियो । २०१५ सालको आमनिर्वाचनमा अमेरिकी राजदूत बंकरले राजइच्छाबमोजिम नारायणहिटी दरबारमा पैसा भरिएको खाम टक्र्याएको खुलासा भएको छ । त्यसउप्रान्त उनले अमेरिकी आर्थिक सहयोग सायद लिएनन् । नत्र अमेरिकी गुप्तचर एजेन्सीमार्फत नियमित रकम प्राप्त गर्ने राजाहरू (जस्तै– जोर्डनका हुसेन, मोरोक्कोका हासेन तथा इरानका मोहमद रेजा पहेलभी आदि) को सूचीमा उनको पनि नाम समावेश भएको खुलासा भइसक्ने थियो ।

राजा महेन्द्रले जंगल तथा सरकारको स्वामित्वमा रहेको जमिन आफ्ना प्रियजनलाई बकस दिएका थुप्रै उदाहरण छन् । बकस पाउनेले फँडानी गरेको जंगलको मूल्यवान काठको बिक्रीबाट प्राप्त भएको रकम दरबारमा ‘दाखिला’ गर्ने प्रचलन थियो । आफ्ना भाइहरूलाई ‘गरी खाऊन्’ भनेर ‘श्री ५ को सरकार’ को जमानतमा नेसनल इन्डस्ट्रियल डेभलपमेन्ट कर्पोरेसन र कर्मचारी सञ्चय कोषको सौजन्यमा ऋण सुविधा दिलाएर ताहाचलमा मुलुकको प्रथम पाँचतारे होटल सोल्टी, दरबारमार्गमा चारतारे होटल डी ला अन्नपूर्ण तथा पोखराको फेवातालमा फिसटेल लज निर्माण तथा सञ्चालन गर्न लगाए ।

प्रजातन्त्र स्थापनापछि राज्य व्यवस्थापनको प्रत्येक अंग (दरबारका निर्णय, मन्त्रिमण्डल गठन तथा बैठक सञ्चालन, सल्लाहकार सभा गठन, सेनाको तालिम, प्रशासनिक सुधार, ग्रामीण विकास आदि) मा भारतीयहरूको उपस्थिति हुने गर्थ्यो । भारतीय पक्षको यस्तो सूक्ष्म व्यवस्थापनको विरोध गर्नेलाई त्यस कालखण्डमा ‘राष्ट्रवादी’ भनिन्थ्यो । महेन्द्रले राज्यारोहणपछि भारतीय पक्षलाई नचिढ्याइ आफ्नो देशलाई उसको छत्रछायाबाट मुक्ति दिलाए ।

महेन्द्रकै पालामा नेपालले संयुक्त राष्ट्रसंघको सदस्यता पायो । चीन, सोभियत संघलगायत पूर्वेली युरोपेली मुलुकहरू, बर्मा, इन्डोनेसिया, पाकिस्तान, इजरायलसँग नेपालको दौत्य सम्बन्ध स्थापना भयो । शीतयुद्ध चर्किएको कालखण्डमा नेपाल असंलग्न आन्दोलनको सक्रिय सदस्य भयो । नेपाल राष्ट्र बैंक स्थापना, देशभरि नेपाली मुद्राको प्रचलन, योजनाबद्ध विकास प्रक्रियाको थालनी, पूर्व–पश्चिम राजमार्गको अवधारणा, जलविद्युत् तथा सिँचाइ आयोजनाको विस्तार, भूमिसुधार, आधुनिक कृषि पद्धतिको सुरुवात, प्रशासन, शिक्षा तथा स्वास्थ्य क्षेत्रको सुधार तथा विस्तार, देशभरि शिक्षाको माध्यम नेपाली भाषा निर्धारण, नयाँ मुलकी ऐन निर्माण, राष्ट्रिय चिह्न तथा राष्ट्रिय विभूति घोषणा जस्ता काम राजा महेन्द्रले गराएका हुन् ।

राजा महेन्द्रले उठाएको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण र दूरगामी असर पर्ने कदम संसदीय व्यवस्थाको विघटन तथा राजनीतिक दलहरूमाथि प्रतिबन्ध नै हो । प्रजातान्त्रिक व्यवस्थालाई ‘डिरेल’ गरेर लागू गरिएको पञ्चायती व्यवस्था प्रचार गरिए जस्तो हाम्रो परम्परामा आधारित मौलिक थिएन । पाँच प्रबुद्ध व्यक्तिले समुदायमा छिनोफानो गर्ने हाम्रो ऐतिहासिक परम्परासँग पञ्चायती प्रणालीको सम्बन्ध छैन ।

सर्वोदय नेता जयप्रकाश नारायणले भारतको ग्रामीण विकासका निम्ति कोरेको खाकाको जगमा विश्वबन्धु थापाले प्रबुद्ध प्रशासकहरूको सहयोगमा पञ्चायती प्रणालीको संगठनात्मक रूपरेखा तयार गरेका हुन् । थापाले नै त्यस प्रणालीलाई जलप लगाएर राजनीतिक व्यवस्थाको स्वरूप दिएका हुन् । राजा महेन्द्रको आफ्नो सक्रिय नेतृत्वमै राष्ट्र सञ्चालन गर्ने प्रबल इच्छा थियो । त्यहीअनुरूप पञ्चायतको खाका बनेको थियो । उक्त व्यवस्थामा राजा मात्र नेता र अरू पञ्च कार्यकर्ता भए । व्यवस्थाको कमीकमजोरी औंल्याउनुलाई राजाको आलोचना गरेको ठहर गरियो । त्यस्तो अवधारणामा नागरिकले मौलिक अधिकार उपभोग गर्न पाउने गुन्जायस भएन । राजाले लागू गरेको पञ्चायत व्यवस्थाको अभ्यास, अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा स्थापना गरेको राष्ट्रिय पहिचान र भारतीय छत्रछायाबाट दूरी राख्दै चीनसँग मित्रता तथा आन्तरिक रूपमा राष्ट्रिय एकता कायम गर्न गरेका प्रयासलाई धेरैले ‘महेन्द्रपथ’ भन्ने गर्छन् ।

अरू मुलुकले १०० वर्ष लगाएर गरेको उन्नति हामीले एक दशकमा गर्ने, पूर्व–पश्चिम राजमार्ग आफ्नै स्रोत तथा साधनले बनाउने तथा भूमिसुधारबाट कृषि तथा औद्योगिक क्रान्ति गर्ने राजा महेन्द्रका प्रतिबद्धता निरर्थक साबित भए । पूर्वपश्चिम राजमार्ग विदेशी सहयोगबिना निर्माण भएन । कृषि उत्पादकत्व बढेन । औद्योगिकीकरण हुन सकेन । उल्टै नेपाल यस क्षेत्रको सबैभन्दा कम उन्नति गर्ने मुलुक भयो । भुटान र बंगलादेशले हामीलाई पछि पारे ।

पञ्चायत व्यवस्था राजाको भयो, नागरिकको हुनै सकेन । तीन दशक बूढो राजनीतिक प्रणाली गर्लम्म ढल्दा पञ्चहरू प्रतिरक्षाका निम्ति उठ्न सकेनन् । बरु अधिकतर तीन दशकसम्म अराष्ट्रिय घोषणा गरेर दमन गरेको नेपाली कांग्रेसमा समायोजित भए । आजीवन दलगत राजनीतिको विरोध गर्दै आएका केही पञ्च पञ्चायतकालीन गुट नेताहरूले निर्माण गरेको दल (हरू) मा आबद्ध हुन पुगे ।

संसदीय व्यवस्था ३० वर्षपछि पुनः आफ्नो लिकमा आयो । पुनःस्थापित प्रजातान्त्रिक व्यवस्थाले सुरुका दिनदेखि नै चौतर्फी आक्रमण सामना गर्नुपर्‍यो । पाँच वर्ष नपुग्दै मुलुक माओवादीको सशस्त्र द्वन्द्वको चपेटामा फस्यो । एक दशकसम्म ‘प्रचण्डपथ’ ले मच्याएको हत्या र हिंसाको वातावरणमा दूषित राजनीति मौलायो । संयोगले दोसोपटक राजगद्दीमा पुगेका ज्ञानेन्द्रले पिताले जस्तै गरेर प्रजातन्त्रलाई पुनः डिरेल गर्ने आत्मघाती प्रयत्न गरे । १७ हजार नेपालीको हत्यापश्चात् दलविहीन व्यवस्थाका पृष्ठपोषकहरू जस्तै प्रचण्डपथका आर्किटेक्ट र तिनैबाट प्रशिक्षित बन्दुकधारी कमरेडहरू संसदीय व्यवस्थामा समायोजित भए ।

अहिले देखापरेका छोटे राजाहरूको रजाइँ, संस्थागत हुँदै गरेको भ्रष्टाचार, राजनीतिक सिन्डिकेट, दण्डहीनता तथा अनुशासनविहीनता, चुनावमा पैसाले निर्वाह गरेको भूमिका जस्ता विकृति तथा विसंगतिका कारण लोकतन्त्रप्रति वितृष्ण फैलिएको छ । राजाले भन्दा बढी बहुदलीय लोकतान्त्रिक पद्धतिलाई घृणा गर्ने कार्ल मार्क्सका अनुयायीहरू सत्तासीन छन् । विडम्बना, राजा महेन्द्रका दुर्बल पक्षलाई उनीहरूले पछ्याउन थालेका छन् । राजकीय शैलीमा सरकारी सम्पत्तिको वितरण तथा ‘दाखिला’ प्रणालीले पुनर्जीवन पाएको छ । दरबारिया बोलीचाली प्रचलनमा आउन थालेको छ (जस्तै– स्वकीय सचिवालय तथा सवारी हुँदा सडक बन्द गर्ने परिपाटी) । सबैभन्दा हानिकारकचाहिँ विगतमा राज्यसत्ताका सबै अंगमा दरबार हाबी भए जस्तै अहिले पार्टी हाबी हुन थालेको छ । पञ्चायत धेरै हदसम्म एकदलीय प्रणाली थियो, अहिले पुनः एकदलीय राजनीतिक चरित्र हाबी छ ।

अहिलेको स्थिति जतिसुकै निराशमय भए पनि महेन्द्रपथ र प्रचण्डपथको अभ्यासबाट पुष्टि हुन्छ, गन्तव्य त बहुदलीय लोकतान्त्रिक पद्धति नै रहेछ ।

प्रकाशित : फाल्गुन ७, २०७६ १२:४६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×