‘स्याटेलाइटबारे सुनेको थिएँ, बनाउँछु भन्‍ने कहिल्यै सोचेकै थिइनँ’

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — जापानको क्युटेक विश्वविद्यालयसँगको सहकार्यमा नेपालले पहिलो पटक आफ्‍नो झन्डा अंकित स्याटेलाइट अन्तरिक्षमा प्रक्षेपण गरेर एउटा इतिहास रच्यो । हातमा बोक्‍न सकिने नानो स्याटेलाइट उडाउनु विकसित मुलुकका विद्यार्थीका लागि सामान्य काम हो ।

ZenTravel

तर, हाम्रो जस्तोविकासाेन्मुख मुलुकका लागि भने यो गौरवको विषय बन्यो। फोटो खिच्‍ने बाहेक 'एकेडेमिक' अनुसन्धानमा मात्रै केन्द्रीत छ- 'नेपाली स्याट वान'।

Meroghar

बर्डस् ३ मिसन अन्तर्गत यो स्याटेलाइटको हार्डवेयरदेखि सफ्टवेरसम्मको काम अभास मास्के र हरिराम श्रेष्ठको काँधमा थियो। जुन उनीहरुले कुशलतापूर्वक निर्वाह गरे। बर्डस् ३ मिसन सफल भयो।

नेपाल विज्ञान तथा प्रविधि प्राज्ञ प्रतिष्ठान नाष्टमा चिफ टेक्निकल एसिसटेन्टको रूपमा कार्यरत ३३ वर्षीय श्रेष्ठ र आभास मास्केको नाम नेपालको पहिलो स्याटेलाइट निर्माणकर्ताका रुपमा दरियो।

नेपाली स्याटेलाइटको मिसन सफल भएकोमा उनी सन्तुष्ट छन्। तर, यसलाई निरन्तरता दिन सके मात्र मुलुकको अन्तरिक्ष सपना पूरा हुने श्रेष्ठ बताउँछन्। स्याटेलाइट निर्माणका दिनहरु सम्झँदै हरिराम भन्छन्, ‘नेपालको नाम जोडिएको मिसन थियो। निकै मिहिनेतका साथ काम गर्नुपर्ने थियो। मिसन अनुसार एकएक कुरामा जिम्मेवार भएर काम गर्नुपर्थ्यो। हामी दिनरात खट्यौँ। मिसन सफल पनि भयो।’

०००

श्रेष्ठको चासो भुँइचालोको अनुसन्धानमा थियो। स्याटेलाइटबाट तथ्यांक लिने,विश्लेषण गर्ने र प्रयोगात्मक कार्यमा प्रयोग गर्थे उनी। कुनै बेला स्याटेलाइटबाट तथ्यांक लिने काम गर्ने हरिराम पछि स्याटेलाइट निर्माणमा संलग्‍न भए। उनी भन्छन्, ‘मेरो नाम पनि स्याटेलाइट निर्माणमा जोडियो भन्दा अहिले पनि सपना जस्तै लाग्छ। जीवनमा नसोचेको हुँदो रहेछ।’

उनी गोरखाको पालुङटारमा जन्मिए। हेटौंडाबाट एसएलसी दिएँ। ३ वर्षे डिप्लोमा इन इलेक्ट्रिकल इन्जिनियरिङ गरे। त्यसपछि पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयबाट इलेक्ट्रोनिक कम्युनिकेसनमा इन्जिनियरिङ गरे। उनमा एउटा एकेडेमिक लाइफ बिताउने सपना मात्रै थियो। उनी नास्टसँग १० वर्ष अघि जोडिन पुगे। पुराना दिनहरु सम्झदै श्रेष्ठ भन्छन्, 'बर्डस् थ्री मिसन अन्तर्गत नेपालको झन्डा अंकित स्याटेलाइट उठाउने मिसनमा पुग्छ भन्‍ने सोचेकै थिइनँ। स्याटेलाइटबारे सुनेको थिए तर बनाउँछु नै भन्ने कहिल्यै सोचेको थिइनँ।’

०००

नेपाली स्याटेलाइट अहिले पृथ्वीको तल्लो कक्षमा घुमिरहेको छ। अहिले यसको गति घटेको छ। आयु सकिँदै छ। सुरुमा यसबाट धेरै फाइदा लिन सकिन्छ भनेर प्रचारप्रसार गरियो।‘नेपालको झन्डा अंकित कुनै वस्तु अन्तरिक्षमा रहनु आफैंमा गौरव हो। हामीले अवसर पाएर निर्माण गर्‍यौं। सँगसँगै अरुलाई सिकाउनुपर्ने जिम्मेवारी पनि बढ्यो तर, दक्ष जनशक्तिको अभाव छ।’

ग्राउन्ड स्टेसन र कम्युनिकेसनको क्षेत्रमा नाष्टले विद्यार्थीको क्षमता अभिवृद्धिमा सहयोग गर्न सक्थ्यो, तर जनशक्तिको अभावका कारण त्यो पुरा हुन सकेन। उपकरण छनौटमा चुक्दा अहिले ग्राउन्ड स्टेसनबाट नाष्टले पूर्ण रूपमा प्रतिफल पाउन सकेको छैन।

०००

विज्ञान र प्रविधिको क्षेत्रमा हाम्रो मुलुक पिछडिएको छ। नेपाल आफैंले उत्पादन/आविष्कार गरेका उपकरण, प्रविधि विरलै छन्। ‘हामी अरुले निर्माण गरेको एप्स प्रयोग गर्छौं। हाम्रै देशसम्बन्धी हुने विभिन्न किसिमका वैज्ञानिक अनुसन्धानको तथ्यांक लिन पनि विदेशीसँग किन्‍नुपर्ने बाध्यता छ,’ श्रेष्ठले गुनासो गरे। ग्राउन्ड स्टेसनमा देखिएको समस्यालाई छाड्ने हो भने नेपाली स्याटेलाइटको मिसन सफल भयो। अब नेपाललाई आफ्नै छुट्टै व्यसायिक स्याटेलाइट आवश्यक देखिएको छ।

आफ्नै मुलुकको स्याटेलाइट हुँदा तथ्यांक र डाटा सुरक्षित राख्‍न सकिन्छ। विदेशी कम्पनीको स्याटेलाइट प्रयोग गरेर काम त हुन्छ, तर तथ्यांकको गोपनियतामाथि सधैं प्रश्‍न उठ्ने श्रेष्ठको भनाइ छ।

नेपालको हरेक जसो गल्ली, घरहरुको जानकारी विदेशी मुलुकका ‘सर्भिलेन्स स्याटेलाइट’ सँग सुरक्षित छन्। तर, त्यही जानकारी हामीले उनीहरुबाट पैसा तिरेर किन्‍नुपर्ने बाध्यता रहेको उनले सुनाए।

‘हाम्रो देशको डाटा हाम्रोमाभन्दा विदेशीसँग बढी छ,’ उनले भने। नेपालसँग आफ्नै भू–उपग्रह नभएकै कारण अन्य मुलुकको भूउपग्रह प्रयोग गरेर डाटा लिनुपर्ने बाध्यता छ।

'नेपालका विभिन्‍न प्रशारण कम्पनीले विदेशी स्याटेलाइटलाई पैसा तिरेर सेवा प्रवाह त गर्छन् तर उनीहरुको हरेक गतिविधिको निगरानी भइरहेको हुन्छ। मोनिटरिङ र तथ्यांक सेवाप्रदायक र सेवाग्राही दुवैसँग हुन्छ। अनि कसरी डाटा सुरक्षित हुन्छ?' उनले प्रश्न गरे।

टेलिकम्युनकेसनको स्याटेलाइट खरिद गर्दा रिर्सच र सर्भिस ओरिएन्टेड गरी दुवै किसिमको हुनुपर्नेमा उनको जोड छ। आफ्नै भू–उपग्रह हुँदा आफ्नै सिस्टम र सञ्चार हुन्छ। त्यसो हुँदा डाटा पनि सुरक्षित हुन्छ। अन्यबाट नियन्त्रित स्याटेलाइट प्रयोग गर्दा हाम्रो पहुँचमा डाटा भएपनि त्योभन्दा धेरै अरुसँग हुने श्रेष्ठको भनाइ छ। उनले डाटा लिने र दिने एउटै ठाउँबाट हुँदा अनुसन्धानकर्ता र प्रयोगकर्ता दुवैलाई फाइदा पुग्‍ने बताए।

उनले नेपालले आफ्नै स्याटेलाइट बनाउन सक्ने तर यसमा विभिन्‍न प्राविधिक समस्या रहेको सुनाए। करिब एक दर्जन नेपाली युवा वैज्ञानिकहरुलाई स्याटेलाइट निर्माण सम्बन्धिको ज्ञान छ। तर उनीहरु विदेश बस्छन्। त्यही कार्यरत छन्। त्यस्ता जनशक्तिलाई स्वदेशमा ल्याउन पहल गरेर नयाँ वैज्ञानिकहरु उत्पादन गर्नतर्फ सरकारले ध्यान दिनुपर्ने हरिराम बताउँछन्।

नेपालमा स्याटेलाइट बनाएर अन्य मुलुकबाट लन्च गर्न सकिने उनले बताए। नेपालले तत्कालै बहुआयमिक उद्देश्य भएका स्याटेलाइट निर्माण गर्न सम्भव पनि छैन। केही भाग यही बनाउन त सकिन्छ तर परीक्षणका सम्भव नभएको उनले सुनाए।

विदेशमा सिकेको ज्ञान प्रोग्रामिंङ र सर्भिस भएपनि त्यसलाई परीक्षणका लागि चाहिने सामग्रीहरु नेपालमा नभएको उनले सुनाए।

प्रकाशित : माघ २६, २०७६ १७:२३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गच्छदार प्रकरणमा कांग्रेसद्वारा प्रदेशसभा १ मा अवरोध    

देवनारायण साह

विराटनगर — प्रतिपक्षी कांग्रेसले अवरोध गरेपछि आइतबारको प्रदेश-१ को प्रदेशसभा बैठक कार्यसुचीमै प्रवेश नगरी स्थगित भएको छ । कांग्रेस सांसदहरुले राजनीतिक पूर्वाग्रह राखेर उपसभापति विजयकुमार गच्छदारलाई अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले बालुवाटारस्थित ललिता निवासको जग्गा प्रकरणमा फसाएको भन्दै अवरुद्ध गरेका हुन् । 

बैठक प्रारम्भमै कांग्रेस सांसदहरु उभिएका थिए। त्यसपछि सभामुख प्रदीपकुमार भण्डारीले पटकपटक बस्न आग्रह गरे। तर कांग्रेस सांसदहरु नबसेपछि सचेतक सूर्यमाराज राईलाई सभामुख भण्डारीले ण्बोल्न समय दिए। राइले अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले एउटै प्रकृतिको मुद्दामा कसैले उन्मुक्ति पाउने र कसैलाई कारवाही हुने काम गलत भएको आरोप लगाए।

कारबाही प्रक्रिया नसच्याए लगातार सदन अवरोध गर्ने उनले बताए। लामो संघर्ष र बलिदानबाट प्राप्त स‌ंघीयतालाई रक्षा गर्नुपर्ने धारणा उनले राखे। त्यसपछि सभामुख भण्डारीले बैठक सोमबार दुई बजेसम्मका लागि स्थगित गरे।

हिउँदे अधिवेशनको स्रौ बैठक कांग्रसले अवरुद्ध गरेको हो। हिउँदे अधिवेशन यही माघ २३ गतेदेखि शुरु भएको हो।

बैठकमा आइतबार उद्योग, पर्यटन, वन तथा वातावरणमन्त्री जगदीशप्रसाद कुसियतले ‘प्रदेश वातावरण संरक्षण सम्बन्धमा व्यवस्था गर्न बनेको विधेयक’ प्रस्तावस्वरुप सदनमा पेश गर्ने कार्यक्रम तय भएको थियो।

यस्तै अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगले उपसभापति गच्छदारलाई कारवाही गर्न गरेको सिफारिसको कांग्रेस विराटनगर महानगरपालिका समितिले विरोध जनाएको छ। समितिले विराटनगरको शनिहाटबाट विरोध र्‍याली निकाली स्थानीय हनुमान मन्दिर नजिककै कोणसभाको आयोजना गरेको थियो।

प्रकाशित : माघ २६, २०७६ १७:०६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×