दिल्लीमा दिवाली

नेपालमा दसैंका बेला कर्मचारी र श्रमिकलाई लाभांश दिने गरिए जस्तै भारतमा दीपावलीका बेला उपहार र लाभांश बाँडिन्छ । केही व्यापारीले त आफ्ना कर्मचारीलाई घर र कार नै उपहार दिन्छन् ।
सुरेशराज न्यौपाने

नेपालमा तिहार यमपञ्चक रूपमा मनाइन्छ  । पाँच दिनसम्म मनाइने यो नेपालीका लागि दसैंपछिको दोस्रो ठूलो चाड हो  ।

तिहारका समयमा गरिने झिलिमिलीका कारण हुन सक्छ, हिजोआज यो चाडलाई दीपावलीसमेत भन्ने गरिन्छ । यता भारतमा भने धार्मिक हिसाबले तिहार पाँच दिनसम्म हुने गरे पनि काग तिहार र लक्ष्मीपूजालाई मात्र विशेष रूपमा मनाउने प्रचलन छ । यहाँ काग तिहारलाई धनतेरसका रूपमा मनाइन्छ भने लक्ष्मीपूजालाई दीपावली वा दिवाली रूपमा । पछिल्लो समय भारतीय अर्थतन्त्रको वृद्धिदर केही सुस्त रहेको र उद्योग तथा व्यावसायिक क्षेत्रको चहलपहलमा कमी आएको हुँदा यस वर्षको दिवालीको झिलिमिली विगतका वर्षहरूका तुलनामा कम हुने अनुमान गरिएको छ ।
भारतमा भगवान् रामले लंकामाथि जित हासिल गरेर अयोध्या फर्केपछि उनको स्वागतमा दीपावली गरिएको र त्यसैको निरन्तरतास्वरूप पर्व मनाइँदै आएको धार्मिक विश्वास छ । भारतमा धन र आरोग्यका लागि काग तिहारको दिन भगवान् धन्वन्तरिको पूजा गरिन्छ र त्यस दिनलाई धनतेरसका रूपमा विशेष ढंगले मनाइन्छ । सोही दिन कुबेरको पनि पूजा गर्ने परम्परा छ । धनतरेसलाई सुनचाँदीका नयाँ भाँडा किन्ने शुभ दिनका रूपमा पनि लिने गरिन्छ । उक्त दिन धन्वन्तरिको पूजा गर्नाले धनधान्यले भरिपूर्ण हुने र भाग्य चम्कने आम विश्वास छ । यही आमविश्वासले पनि त्यस दिन सुनचाँदी व्यवसायीहरूका लागि धनतेरस विशेष पर्व बन्ने गरेको छ । उक्त दिन धन्वन्तरिको पूजा गर्नाले धनधान्यले भरिपूर्ण हुने र भाग्य चम्कने विश्वास छ । केही वर्षयता नेपालमा पनि धनतेरसलाई पनि विशेष महत्त्वका साथ मनाउन थालेको पाइन्छ ।
सामाजिक हिसाबले पनि यो चाडको महत्त्व छ । दीपावलीको मौकामा पारिवारिक, सामाजिक भेटघाट र उपहार आदानप्रदान गर्ने चलन छ । नयाँ लुगा लगाउने र मिठा परिकार बनाउने र खाने पनि गरिन्छ । नेपालमा व्यापार र व्यवसायका दृष्टिले दसैंको महत्त्व रहे झैं भारतमा पनि दीपावलीलाई विशेष महत्त्वका साथ लिइन्छ । यही समयमा उद्योग तथा व्यापारिक कम्पनीहरूले व्यापार अभिवृद्धि गर्न विशेष योजनाहरू लागू गर्ने गर्छन् । ई–कमर्स कम्पनीहरूले त दीपावली सुरु हुन धेरै दिनअघिदेखि नै विभिन्न आकर्षक प्रवर्द्धनात्मक योजनाहरू ल्याइसकेका छन् । उनीहरूलाई पछ्याउँदै ठूला सपिङ मलदेखि साना स्टोरहरूले पनि ग्राहक आकर्षित गर्न विभिन्न योजना अघि सार्ने गर्छन् ।
नेपालमा दसैंका बेला कर्मचारी र श्रमिकलाई लाभांश दिने गरिएजस्तै यता भारतमा दीपावलीका बेला विभिन्न उपहार र लाभांश दिने गरिन्छ । त्यस्ता उपहार र लाभांश नगद मात्र नभएर होलिडेज प्याकेजसम्मका हुने गरेका छन् । केही व्यापारीले त आफ्ना कर्मचारीलाई घर र कार नै उपहार दिन्छन् । तिनैमध्येका एक गुजरातका हीरा व्यापारी सब्जी ढोलकिया हुन् । उनले गत वर्ष आफ्ना १ हजार ७ सयभन्दा बढी कर्मचारीलाई कार उपहार दिएका थिए । सन् २०१४ मा यस किसिमको महँगो उपहार दिन सुरु गरेका ढोलकियाले पहिलो वर्ष हीराका गहना र फ्ल्याट उपहार दिएका थिए । त्यसयता हरेक वर्ष उनले दीपावलीको मौकामा त्यस्तै किसिमको उपहार र पुरस्कार दिँदै आएका छन् ।
यस वर्ष भारतीय अर्थतन्त्रको विस्तार सुस्त देखिएकाले त्यसको छाया दीपावली अर्थात् दिवालीको झिलिमिलीमा पर्ने देखिएको छ । पछिल्ला केही परिसूचकले भारतीय अर्थव्यवस्थाको गति अनपेक्षित रूपमा सुस्त देखाएका छन् । विशेषगरी अर्थतन्त्रको विस्तार, बेरोजगारीसम्बन्धी परिसूचक चिन्ताजनक छन् । अर्थतन्त्रको विस्तार सुस्त हुनुका पछाडि बजारमा मागको कमी र त्यसको प्रभावस्वरूप उत्पादनमा आएको ह्रासलाई प्रमुख कारण ठानिएको छ । अहिलेको बजारमा देखिएको मन्दीलाई आर्थिक क्षेत्रका जानकारहरूले २०००, २००१ र २००८ को अवस्थाको पुनरावृत्तिसमेत भनेका छन् । अर्थविद्हरूले यसका लागि नोटबन्दी र जीएसटीलाई जिम्मेवार ठानेका छन् । अझै पनि भारतीय अर्थतन्त्रमा ग्रामीण अर्थतन्त्रको योगदान ७० प्रतिशत हाराहारी छ । ग्रामीण क्षेत्रको श्रमशक्तिको ६४ प्रतिशत हिस्सा कृषि क्षेत्रमा आबद्ध छ । आर्थिक विश्लेषकहरूले पछिल्लो समय कृषि उत्पादनको मूल्यमा आएको गिरावटको प्रभाव ग्रामीण अर्थतन्त्र मात्र नभएर समग्र अर्थव्यवस्थामा पर्न गएको दाबी गरेका छन् । साथै तीन वर्षअघि लागू गरिएको नोटबन्दीले साना तथा मझौला उद्योगलाई सबैभन्दा बढी असर पारेकाले पनि ग्रामीण अर्थतन्त्रमा त्यसको नकारात्मक असर परेको दाबी गरिएको छ । ग्रामीण अर्थतन्त्रमा परेको नकारात्मक असरकै कारण अटोमोबाइल क्षेत्रको मागमा कमी आएको समेत उनीहरूको निष्कर्ष छ । भारतको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा १७ प्रतिशत योगदान गर्ने उत्पादनशील क्षेत्रमध्ये अटोमोबाइल क्षेत्रको हिस्सा ७.५ प्रतिशत छ । त्यसैले नै यस क्षेत्रमा देखिएको मन्दीको असर समग्र अर्थव्यवस्था परेको हो । भारतको अटोमोबाइल क्षेत्रले मात्र ३.७ करोडभन्दा बढीलाई रोजगारी दिएको छ । यति ठूलो रोजगारी दिने अटोमोबाइल क्षेत्रले नै २० वर्षयताकै सबैभन्दा नराम्रो मन्दी व्यहोरेको छ । मागमा आएको कमीकै कारण यो क्षेत्रमा करिब तीन लाखले प्रत्यक्ष र करिब १० लाखभन्दा बढीले अप्रत्यक्ष रोजगारी गुमाएका छन् । यात्रु कारमा आएको कमीकै कारण मारुति सुजुकीले पहिलो पटक गुडगाँवस्थित कारखाना बन्द गरेको छ ।
बैंकिङलगायत क्षेत्रले तरलता अभावजस्ता समस्या खेप्नुपरेको छ । घरेलु मागमा देखिएको कमीका कारण समग्र उत्पादनशील क्षेत्रमा नकारात्मक प्रभाव देखिएका बेला वैदेशिक लगानी पनि प्रभावित भएको छ । यसको परिणामस्वरूप भारतीय अर्थतन्त्रको वृद्धि ६ वर्षयताकै न्यून (करिब ५ प्रतिशत) रहन पुगेको छ । साथै बेरोजगारी दरले पनि विगत ४५ वर्षकै सबैभन्दा बढी ६ प्रतिशत छोएको छ । भारत सरकारले अर्थतन्त्रलाई गति दिन विभिन्न योजना अघि नसारेको होइन । सरकारले पछिल्लो समय संस्थागत कर घटाउने, अटोमोबाइल क्षेत्रको जीएसटी दर घटाउने, सरकारी बैंकहरूमा तरलता प्रवाह गर्नेलगायतका कदमहरू चालेको छ । तर, ती निर्णयहरूको प्रभाव बजारसम्म पुगिसक्न समय लाग्ने भएकाले यस वर्षको दीपावली अर्थात् दिवाली केही खल्लो हुने निश्चित छ ।

प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७६ १२:४२
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

तिहार विशेष : बत्तीको झिलिमिली

विजय तिमल्सिना

तिहारलाई झिलिमिलीको पर्व भनिन्छ  । धेरै अघि दियो र मैनबत्ती बालेर झिलिमिली पार्ने चलन थियो  । पछिल्लो दशकभने सहर होस् वागाउँ विद्युतीय उपकरण प्रयोग गरी तिहारमा घर, आँगन झिलिमिली बनाउने गरिन्छ । यस्ता उपकरणले झिलिमिली बनाउन सहजता प्रदान गरे पनि त्यसका लागि आवश्यक विद्युत् नहुँदा दुई वर्षअघिसम्म नेपालीले धेरै सास्ती खेपे ।

दैनिक १६ घण्टासम्म हुने लोडसेडिङले झिलिमिली पर्व तिहार इन्भर्टरको सहारामा मधुरो उज्यालोमा बिताउन बाध्य थिए, नेपाली । विद्युत् दिने मुख्य जिम्मेवारी भएको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणले साँझको समयमा विद्युतीय उपकरण प्रयोग नगर्न सार्वजनिक सूचना जारी गर्थ्यो ।

लोडसेडिङ अहिले छैन । धेरै विद्युत् खपत नगर्न उपभोक्तालाई सार्वजनिक सूचनामार्फत सचेत गराउने प्राधिकरण अहिले कसरी विद्युत् खपत बढाउने भन्ने चिन्तामा छ । अबको एक वर्षभित्रकरिब १ हजार मेगावाट विद्युत् राष्ट्रिय प्रणालीमा जोडिने प्रक्षेपण छ । विद्युत् सबै उपभोग भएन भने खेर जान्छ । किनकि विद्युत् भण्डारण गर्न सकिने वस्तु होइन, यो त उत्पादन भएकै समयमा उपयोग गरिहाल्नुपर्छ ।

केही वर्षअघिसम्म लोडसेडिङ तालिका सार्वजनिक गरेर घण्टाको हिसाबले बत्ती दिने प्राधिकरण दुई वर्षयता भने उपभोक्तालाई बढी विद्युत् खपत गराउन प्रेरित गर्ने अभियानमा छ । विद्युत् प्राधिकरणको भार प्रक्षेपण केन्द्रका अनुसार अहिले दैनिक विद्युत्को पिक डिमान्ड करिब १२ सय ५० मेगावाट हाराहारी छ । तिहारको समयमा दैनिक माग सोही हाराहारी हुने प्राधिकरणको अनुमान छ । तिहारको बेला सबैले बत्ती बाल्दा पनि किन यत्ति मात्रै माग? तिहारको समयमा उद्योग, कलकारखाना बन्द हुने भएकाले घरायसी उपभोक्तातर्फ मात्रै माग हुन्छ । तीन वर्षयता तिहार आउनेबित्तिकै लोडसेडिङको चर्चा गरिन्छ । किनकि तिहार र लोडसेडिङको सम्बन्ध विशेष रहन गएको छ । तीन वर्षअघि लक्ष्मीपूजाको दिन पारेर काठमाडौं उपत्यकालाई लोडसेडिङ मुक्त घोषणा गरिएको थियो । पछिल्लो एक दशकमा काठमाडौं उपत्यकामा पहिलो पटक सबै घरमा एकै पटक बत्तीहरू बलेका थिए । यो अभियानको नेतृत्व गरेका थिए, प्राधिकरणका कार्यकारी निर्देशक–कुलमान घिसिङले ।

आन्तरिक उत्पादन र भारतबाट आयातित विद्युत् व्यवस्थापन गरी उपत्यकालाई लोडसेडिङमुक्त गरेको प्राधिकरणले यो वर्ष नेपालभर लोडसेडिङ अन्त्य भएको घोषणा गरेको छ । वैशाख ३१ गते त उद्योगलाई पनि २४ सै घण्टा विद्युत् दिन सकिने गरी लोडसेडिङमुक्त घोषणा गरिएको थियो ।

सबै उपभोक्ताले तिहारका बेला झिलिमिली बत्ती बाल्ने भएकाले प्राधिकरणलाई यो समयमा विद्युत्को माग व्यवस्थापन गर्न निकै गाह्रो हुने गरेको थियो । प्राधिकरणका प्रबन्ध निर्देशक घिसिङ आफैं तिहारका बेला माग व्यवस्थापनका लागि खटिने गर्थे । ‘यो वर्षचैं माग व्यवस्थापनमा कुनै गाह्रो हुँदैन,’ उनले भने, ‘म उपभोक्तालाई जतिसक्दो धेरै विद्युत् प्रयोगका लागि आग्रह गर्छु ।’

हावाहुरी र आगलागीका कारण प्राविधिक गडबडी भई केही बेर कुनै क्षेत्रमा विद्युत् सेवा अवरुद्ध भए मात्रै हो नत्र तिहारको समयमा माग व्यवस्थापनमा कुनै समस्या नभएको उनी बताउँछन् । ‘अघिल्ला वर्षको जस्तो प्रेसर पनि यो वर्ष छैन,’ उनले भने, ‘तिहारका लागि भनेर विशेष व्यवस्था गर्नुपर्ने अवस्था यो वर्ष छैन ।’प्राधिकरणले उपभोक्तालाई बढी विद्युत् खपतका लागि प्रोत्साहनगरिरहेको उनले बताए । अघिल्लो वर्षसम्म आन्तरिक माग धान्न खटिने प्राधिकरणको नेतृत्व अहिले नेपालमा उत्पादित विद्युत् कसरी खपत गर्ने भन्ने योजनामा तल्लीन छ । अहिले नेपालमा उत्पादित सबै विद्युत्को खरिदकर्ता प्राधिकरण हो । प्राधिकरणले निर्माणाधीन आयोजनाको ५ हजार मेगावाटभन्दा बढी विद्युत् गरिद गर्छु भनेर आयोजना प्रवर्द्धकसँग सम्झौता गरिसकेको छ । प्राधिकरणले उक्त विद्युत् खपत गराउन सकेन भने पनि ती प्रवर्द्धकलाई पैसा तिर्नुपर्ने हुन्छ ।

यही वर्ष ४ ५६ मेगावाटको माथिल्लो तामाकोसी जलविद्युत्आयोजनाको निर्माण पूरा हुने अनुमान गरिएको छ । आयोजनाका अरू काम सकिएर पेनस्टक पाइप जडान सकिन मात्रै बाँकी छ । आयोजना निर्माण पूरा भएपछि नेपालमा वर्षायाममा विद्युत् बढी हुने प्रक्षेपण गरिएको छ । वर्षायाममाअन्यआयोजनाले पनिउत्पादन बढी गर्छन् तर खपत कम हुन्छ । वर्षायाममा बढी भएको विद्युतका लागि भारतसँग इनर्जी बैंकिङ गर्ने प्राधिकरणको योजना छ । यहाँ उत्पादन बढी भएका बेला भारतलाई विद्युत् दिने र यहाँ मागभएका बेला त्यही परिणाममा विद्युत् ल्याउने अवधारणा नै इनर्जी बैंकिङ हो ।

भारतमा इनर्जी स्टक एक्सचेन्जमा विद्युत् बिक्रीका लागिपनिप्राधिकरणले तयारी थालेको छ । भारतको इनर्जी स्टक एक्सचेन्जमासेयर कारोबार जसरी नै विद्युत्बिक्री गर्न मिल्छ । यसमा हरेक १५ मिनेटका लागिविद्युत् बिक्रीगर्न मिल्छ । भोलिलाई वातत्कालै विद्युत् आवश्यक पर्ने कम्पनीले आफ्नो माग राख्छन् भने विद्युत् उपलब्ध गराउन सक्ने कम्पनीले पनिआफूले कति परिणाम र कतिमूल्यमा विद्युत् दिन सक्छु भनेर जानकारी राख्छन् ।

किन्नेले जुनबाट सस्तो पर्छ, त्यसैबाट किन्न पाउँछ । प्राधिकरणले यो इनर्जी स्टक एक्सचेन्जमाआफ्नो तर्फबाट कारोबार गरिदिनका लागिभारतीय सरकारको स्वामित्व रहेको कम्पनी एनभीभीएनलाई प्रतिनिधि नियुक्त गरिसकेको छ । यही अक्टोबरभित्र सबै प्रक्रिया पूरा गर्ने प्राधिकरणको तयारी छ ।

बंगलादेशमा विद्युत् बिक्री गर्ने योजना पनि छ । बंगलादेशले नेपालबाट विद्युत् किन्ने घोषणा गरिसकेको छ । सन् २०४० सम्ममा नेपालबाट ९ हजार मेगावाट विद्युत् किन्ने योजना बंगलादेश सरकारको छ । भारतीय संरचना प्रयोग गरी बंगलादेशमा विद्युत् लैजान सकिने नेपाली पक्षको विश्वास छ । यसका लागि नेपाल र बंगलादेशबीच ऊर्जा सचिवस्तरीय संयन्त्रमा पनि छलफल भइरहेको छ ।

दुई साताअघि बसेको नेपाल र भारतका ऊर्जा सचिवस्तरीय संयन्त्रको बैठकले नेपालबाट बंगलादेशमा विद्युत् लैजाने विषयमा छलफल गर्न नेपाल, भारत र बंगलादेशका ऊर्जा अधिकारीहरूको बैठक तीन महिनाभित्र बोलाउने सहमति गरेको छ । भारतीय विदेश मन्त्रालयले यो बैठक बोलाउने जिम्मा पाएको छ । उक्त बैठकमा नेपालबाट कति परिमाणमा विद्युत् लैजाने, कुन संरचना प्रयोग गर्ने, कति मूल्यमा खरिदबिक्री गर्ने र भारतीय संरचना प्रयोग गरेबापत कति पैसा तिर्ने जस्ता विषयमा छलफल हुनेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७६ १२:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT