तीज विशेष : उन्मुक्त उत्सव

विद्या राई

सुनसरीको धरान उपमहानगरकी उपप्रमुख मञ्जु भण्डारी विद्यार्थीकालबाटै राजनीतिमा सक्रिय थिइन् । उतिबेलाका उनका अग्रज नेता थिए, मुरारी सुवेदी । गुरुचेला सम्बन्धबाट परिचित उनीहरू वैवाहिक सम्बन्धमा बाँधिए । ‘न मागी, न भागी, हाम्रो विवाह,’ तीज मान्यताको प्रसंगमा उनले सुनाइन् ।

मञ्जुको नजरमा तीज महिलालाई स्वतन्त्र र सामाजिकीकरण गराउने एक उत्सव लाग्छ । पार्वतीले भगवान् शिवलाई पति पाऊँ भनी निराहार व्रत बसेकै कारण शिव नै पाएको धार्मिक विश्वासबाट प्रेरित तीजको मान्यता अहिलेसम्म अक्षरशः सान्दर्भिक नहुने उनको तर्क छ । तर यही मान्यताबाटै ‘महिलाले आफ्नो वर आफैं छान्न पाउनुपर्छ’ भन्ने स्वतन्त्रताको विकास र अभ्यास भएको प्रति भने उनको समर्थन छ । ‘परिवर्तन आजको भोलि हुने होइन, बिस्तारै हुने हो, विवाहमा स्वतन्त्रताको चरण यसरी नै त आएको हो,’ उनले भनिन् ।


सानैदेखि क्रान्तिकारी स्वभावकी उनले आजसम्म तीजमा निराहार व्रत बसेकी छैनन् । तर, आफूले रोजेको मान्छेसँगै विवाह गर्न पाउनुले हिन्दु समुदायकी छोरीका लागि तत्कालीन समयमा ठूलै उपलब्धि थियो । उनकै अनुभवमा उतिबेला महिलालाई चुलोचौका, घरधन्दा, घाँसपातमै सीमित राखिन्थ्यो । विवाहित महिलाहरू वर्षभरको एक दिन घरायसी कामबाट फुर्सद निकालेर माइती जाने दुःख, सुख साट्ने अवसर मानिथ्यो । यो दिन वर्षभरका अनेक दुःखपीडा खुलेर अभिव्यक्त गर्न पाउने मुक्तिको दिनजस्तै थियो ।


विशेषगरी हिन्दु धर्मावलम्बी महिलामा सीमित रहेको यो पर्व अहिले भने आम महिलालाई जोडेको छ । समाजबाट नियन्त्रित महिलाले तीजलाई सामाजिकीकरणको आधार बनाए । दुःख, पीडा साटासाट गर्ने, परिवार, आफन्त भेटघाट गर्ने तीज महिला हक र अधिकारसँग जोडिँदै आयो । घर, मठमन्दिरमा सीमित तीजले सभा, सेमिनार, गोष्ठी, समूहको रूप लियो । नाचगान, खानपानमा सीमित तीजले महिलालाई सचेतनाको अवसर बाँड्यो । महिलालाई हेर्ने परम्परागत मान्यता चिर्न र नेतृत्वदायी भूमिकामा पुर्‍याउन तीजले पनि सघाएको मञ्जुको तर्क छ ।

महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिकमन्त्री थममाया थापाले पनि तीजलाई महिला मुक्ति आन्दोलनको उत्सव मान्छिन् । म्याग्दीको विकट गाउँमा जन्मिएकी उनले आजसम्म न तीजको नाममा व्रत बसिन् न त तामझाम साथ मनाइन् । उनले २०४५ सालमा जनवादी विवाह गरेकी थिइन् । उनी तीजलाई परम्परागत ढर्राभन्दा पनि महिला जागरण र सशक्तीकरणको गतिलो खम्बा ठान्छिन् । गाउँघरमा सामान्य रूपमा तीज मनाएकी उनीसँग पञ्चायतकालमा तीजकै अवसरमा महिला भेला भएर हिंसाविरुद्ध बोलेको सम्झना ताजै छन् । ‘तीजले महिलालाई संगठित गर्ने आधार दियो, संघर्ष गर्न सिकायो,’ उनी भन्छिन् ।


उनी तीजलाई नाच्ने, गाउने, रमाइलोभन्दा पनि अधिकार प्राप्ति र सक्षमतासँग जोड्न आवश्यकता रहेको ठान्छिन् । उनका अनुसार सांस्कृतिक र धार्मिक मान्यता बोकेको तीजको महत्त्व पनि समयक्रममा परिवर्तन हुँदै जान्छ । जसरी वर्षौंदेखिको लडाइँले महिलाहरू कानुनी रूपमा भए पनि बलियो बन्न सकेका छन् । वंश र अंशको हक, स्थानीय तहमा ४१ प्रतिशत र संघ र प्रदेशमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिताको जगमा तीजले संठगित गरेका महिला दबाबहरू पनि जोडिएका छन् ।
राजनीतिक र सामाजिक हिसाबले महिलाहरू शक्तिशाली बन्दै गएको अवस्थामा बढ्दो तडकभडकले भने केही बेतिथि निम्त्याइरहेको उनको ठम्याइ छ । ‘विकृतिभन्दा पनि सुसंस्कृत र सभ्यतालाई ख्याल राख्नुपर्‍यो,’ उनी भन्छिन् । नेपाललाई सगरमाथाको देश, बुद्धको देश भनेजस्तै बहुसंस्कृतिको देश भनेर विश्वभर चिनाउन र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्न पनि तीजले सघाउने भएकाले आफ्नो मौलिकतासहित सभ्य भएर मनाउनुपर्ने उनको मत छ ।


राजनीतिक, प्रशासनिक नेतृत्वमा महिला सहभागिता बढ्दै जाँदा तीजले दिलाएको चेतना र सामाजिकीकरणलाई अवसर र आमूल परिवर्तन मान्छिन्, इलामकी समानुपातिक सांसद सुजाता परियार । महिला विशेष तीजले पहिले कामधन्दाबाट मुक्ति पाउने र रमाइलो गर्न पाउने एक अवसर भए पनि कालन्तरमा संघर्ष र लडाइका निम्ति संस्थागत हुने वातावरण बनाएको उनको भनाइ छ । महिलामा पनि दलितहरू अझै पनि दमित र शोषित अवस्थामा छन् । छोइछिटो समाजको चेतना अझै खुल्न सकेको छैन । यद्यपि देशमा प्रजातन्त्र हुँदै लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा परिवर्तनका थुप्रै किरण देखिँदै छन् । ‘थुप्रै आन्दोलनपछि संविधान निर्माण भयो, समानुपाति समावेशी आधारमा महिलाहरूले सम्बोधन पाएको अवस्था छ,’ उनी भन्छिन्, ‘यो स्थानसम्म आउन महिला एक भएर लडे । उनीहरूलाई संगठित बनाउन तीज संस्कृतिले जुराएको आमाछोरी, सासू, आमाजू, नन्द, जेठानी–देवरानीबीचको अपनत्व पनि कारक हो ।’


अर्की सांसद सरिता गिरीले विवाह भएको केही वर्ष तीजको व्रत बसिन् । पछि उनले व्रत बस्न बिस्तारै छोडिन् । ‘आमाले बुबाका लागि व्रत बस्दा बुबाले आमाका लागि बस्नुपर्ने आवश्यकता थिएन, उहाँहरूको आस्थाको विषय थियो,’ उनले भनिन्, ‘तर हाम्रो पिँढीले यसलाई परिवर्तित र परिस्कृत गर्नुपर्छ भनेर तीजमा व्रत बस्न छाडें ।’


केही जिल्लामा तीजलाई तडकभडक बनाउनबाट अंकुश लगाइएका केही घटना पनि बाहिरिए । तर गिरी भने महिलाले आर्थिक, सामाजिक र मानसिक धरातलमा मनाइरहेको तीजलाई राज्यले हस्तक्षेप लाउनु राम्रो नहुने बताउँछिन् । उनी व्रत छोडेर आर्थिक र सामाजिक हैसियतमा गरिने रमाइलो, जमघट भने स्विकार्छिन् ।

एकअर्कामा महिलामैत्री भावनाको विकास गर्ने कुरामा तीजले जोडेको छ । पहिले–पहिले तीज भनेपछि घर र मन्दिरको पर्खालभित्र सीमित थियो । गीतहरूमा पीडा, करुणा र वेदना हुन्थे । बदलिँदो समयले घर र मन्दिरको पर्खाल तोडेर महिला हक, अधिकार र सशक्तीकरणलाई जोडेको छ । गीतहरूमा खुसी, उत्साह र उमंग समेटिन थालेका छन् ।


धार्मिक विश्वासबाट मनाउन सुरु भएको तीज अहिले विद्रोहको प्रतीकका रूपमा मनाउन थालिएको रुकुम पूर्वबाट निर्वाचित सांसद कमला रोका बताउँछिन् । उनले १० वर्षे जनयुद्धमा भूमिगत भएर क्रान्तिकारी र प्रगतिशील आवाज उठाउन थालेपछि व्रत बस्ने, कठोर धार्मिक मान्यतामा विश्वास मान्न छाडिन् । उनी समाजमा संस्कृतिको प्रतीक तीजका नकारात्मक पक्षलाई कम गर्दै सकारात्मक पक्षको बढावा दिँदै सचेतना जगाउने गतिविधि गरेर मनाउनुपर्ने बताउँछिन् ।


राजपाकी सांसद चन्दा चौधरीको तीज मान्यता भने अलि भिन्नै छ । तराईमा तीज अहिले पनि कठोर धार्मिक आस्था र विश्वासमै आधारित छ । तीजको अघिल्लो दिन शाकाहारी खाएर, सरसफाइ गरी तयारी हुन्छन् । जाग्राम बस्छन् । तीजको दिन निराहार व्रत बस्छन् । तराईमा गर्मीले समस्या भए दुई–तीनपटक नुहाउँछन् तर पानीको थापोसमेत मुखमा पार्दैनन् । आफन्तजन, साथीभाइ महिला भेला भएर पूजापाठ गर्छन् । कठोर तपस्यालाई अन्य समुदायले महिला शोषणका रूपमा लिने गरे पनि तराईवासी महिलाले भने ‘खास संस्कृति’ मान्ने गरेको सांसद चौधरी बताउँछिन् ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ १३:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गीतमार्फत चेतना जगाउँदै

सीमित व्यावसायिक कलाकारले सहरमा रेकर्ड गराएका रतिरागमय गीतको मात्रै चर्चा भइरहेको छ । व्यावसायिक गीत रच्दा, गाउँदा र अभिनय गर्दा तीजको मर्यादा, संस्कृति र त्यसको प्रभावलाई ख्याल गरेको देखिँदैन ।
अमृता अनमोल

धार्मिक रूपमा पार्वतीले निराहार व्रत बसेपछि शिव पति पाएको कथा जोडिन्छ तीजसँग  । कालन्तरमा यो आफन्त जमघट, नाचगान र रमाइलो गर्ने पर्व बन्यो  । अचेल गीतमार्फत तत्कालीन अवस्था, परिवेश, सुख, दुःख, स्वतन्त्रता, अधिकार र सशक्तीकरणको कुरा बाहिर ल्याउने माध्यम पनि बनेको छ ।

तीजका पछिल्ला गीतहरू पर्गेल्दा काठमाडौंलाई केन्द्रमा राखेर काम गरिरहेका कलाकारले तीजको मौलिकता बिर्सेको देखिन्छ । उनीहरूका गीतमा सस्तो लोकप्रियता र मनोरञ्जन पक्ष बढी भेटिन्छन् । मौलिकताभन्दा व्यावसायिक हुनेतर्फ केन्द्रित देखिन्छन् उनीहरू । यस्तो हुँदा गीतबाट समाज हराउने खतरा पनि उस्तै छ ।


मोफसलका थुप्रै महिला कलाकार भने व्यावसायिकभन्दा भिन्न छन् । उनीहरूले तीज गीतमार्फत निरन्तर कुरीति र कुसंस्कारको विरोध गर्दै चेतना प्रवाह गरेका देखिन्छन्–


हाम्रा बाले किन्दिएको मोटरसाइकल चढेर,
के काम लाग्यो स्वामीज्यूले डिग्री पढेर
वस्तुसरि मोलतोल गरी बिहे गर्नेलाई
अब छोरी दिनुहुन्न दाइजो माग्नेलाई

साउन ३२ मा देवीपुर समाज रूपन्देहीले बुटवलमा गरेको तीज मिलन कार्यक्रममा गाएको गीत हो यो । तीज आगमनसँगै बुटवलमा यस्ता थुप्रै चेतना प्रवाहका गीत घन्किएका छन् । अधिकांश हिन्दु नेपाली महिलाका लागि तीज वर्ष दिनभरिको कामको बोझ, थकान र व्यथा मेट्ने पर्व हो । वर्षभरि भन्न नसकेका कुरा गीत बनाएर गाउन पाउने अधिकारमुखी पर्व मानिन्छ तीजलाई । त्यही झल्को रेडियो मुक्ति बुटवलले भदौ १० मा गरेको तीज विशेष कार्यक्रममा पनि सुनियो–


छोरी जन्मी भनेर रुँदै हिँड्थिन् आमाले
अहिले छाती फुलाउँछिन् हाम्रा कामले
कोही डाक्टर, कोही शिक्षक, कोही नेता भएका छौं
घर, समाज, देशमा नै खुसी ल्याएका छौं


तीज गीतमा नेपाली महिलाले धक फुकाएर गाउने पुरानै चलन हो । आफ्नो परिचय दिँदा थरथरी काँप्ने महिला पनि तीजमा सयौंको मासमा छमछमी नाच्छन् । सुनाउन नपाएका खुसी, सुख र आनन्दका उद्वेगको गीत बनाउँछन् । हिंसाले थिचिँदा विद्रोह गर्न नसक्नेले विरह, विद्रोह र दमनविरुद्ध आवाज गीतबाटै उठाउँछन् । त्यही आवाज केरुंगेली सम्पर्क समाजको तीज मिलन कार्यक्रममा सुनियो–
घरको काम, अफिसको काम हुन्न एक्लै गरेर
स्वामी राजै बराबरी गरौं बाँडेर
छोराछोरी तिमी हेर, मैले भात पकाउँला
झाडु, पोछा, भाँडा माझ्ने सँगै गरौंला


समय र परिवेशअनुसार फरक भाका र लयमा रचिएका तीज गीतले त्यस समयको इतिहास बोलेका हुन्छन् । हजुरआमाका पाला भक्तियुग थियो । त्यतिबेला ‘कहाँमा जान्छौं रानीचरी बगाल बरीलै भगवान् भेट्न...’ गाइन्थ्यो । आमाका पाला सासू–बुहारीबीचको द्वन्द्व र श्रीमान्को थिचोमिचो र छोराछोरीबीचको विभेदविरुद्ध तीज गीत बने । दिदी–भाउजूले पनि तीज गीतबाट आफूमाथिका थिचोमिचोलाई बाहिर ल्याए । छोरी भएकै कारण सानैमा बिहे गरी जानुपर्ने, बाबुको अंश नपाइने, पढ्न नपाइने कुरादेखि बिहे गरी गएको घरमा समेत आफूले माया नपाएका कुरा गीत बनाए अनि गाए । तत्कालीन शासन व्यवस्था, छोराछोरीबीचको विभेद, दाइजो, बहुविवाह, बालविवाहलगायतको विरोधमा पनि तीज गीत बनेका छन् ।


नेताले बोल्न नसक्ने, समाज सुधारकले उठाउन नसक्ने विरोध र चेतनाका कुरा पनि बस्ती–बस्तीका महिलाले तीजको अवसरमा उठाउँदै आएका छन् । अहिले पनि यो क्रम जारी छ । केही दिनअघि मात्रै लायन्स क्लब अफ भृकुटी सिद्धबाबाले गरेको तीज विशेष कार्यक्रममा सुनियो–


संविधान आयो बाबा तीन तहमा सरकार
तर पनि आएन महिला अधिकार
नाम हुने काम नहुने पद आए महिलामा
कार्यकारी अधिकार छैन धेरैमा

यसपटक बुटवलमा गुरुपूर्णिमापछि दिनहुँजसो तीज विशेष कार्यक्रम भए । विभिन्न सामाजिक संघसंस्था, सम्पर्क समाज, टोल, समुदायले आफ्ना चेलीबेटीलाई जम्मा गराएर दर खुवाए । नाचे र नचाए । माइत जान नपाउने कामकाजी महिलासमेत रमाए । माइती घर गएकै आभास गरे । अधिकांश कार्यक्रम गरगहनारहित थिए । यहाँ रत्यौली भाकाका आधुनिक तीज गीत गाइएन । आ–आफ्ना ठाउँका भाका टिपेर गाए नाचे र नचाए । यहाँका केही रेडियो, टेलिभिजन र स्कुलहरूले मौलिक तीज गीत प्रतियोगितै गरे । त्यसमा लैंगिक समानता, सामाजिक सुधार, वातावरण तथा संस्कृति संरक्षण, पारिवारिक स्वास्थ्य, लागूऔषध दुर्व्यसनदेखि संविधान कार्यान्वयन, स्थानीय तह सञ्चालन र स्थानीय स्रोतसाधनको परिचालनसम्मका विषयवस्तु अभिव्यक्त भए । प्रतियोगीले योजनाकारले सरह एकसे एक समाधानका उपाय गीतबाटै बताए । घरबाहिर ननिस्के घरभित्रको सुखसयलको कुनै अर्थ नहुने सन्देशका गीत पनि सुनिए । बुटवलको इलिट स्कुलका साना भाइबहिनीले गाएको गीत यस्तो थियो–


पढेका दिदीबैनी घरमा मात्रै नबस
जागिर गर, उद्यम गर हात नबाँध


बुटवलमा जस्तै मुलुकका धेरै ठाउँमा महिला सशक्तीकरण र चेतना प्रवाहका तीज गीत गाइएको छ । तर तिनको राष्ट्रिय चर्चा र बहस खासै भएको देखिँदैन । थोरै व्यावसायिक कलाकारले सहरमा रेकर्ड गराएका रतिरागमय गीतको मात्रै तीज गीतका रूपमा चर्चा भइरहेको देखिन्छ ।


व्यावसायिक गीत रच्दा, गाउँदा र अभिनय गर्दा नेपाली समाज, तीजको मर्यादा, संस्कृति र त्यसको प्रभावलाई ख्याल गर्न सकेका छैनन् । ‘लोक, दोहोरी र रत्यौली पनि नेपाली संस्कृति हुन् । यिनको पनि संरक्षण र संवर्द्धन गर्न जरुरी छ,’ बुटवलका नृत्य निर्देशक लोकेन्द्र शाहले भने, ‘तर तीज गीतलाई नै तिनमा ढालेर गाउनु भद्दा मजाक हो । यसमा बहस जरुरी छ ।’


अधिकारकर्मीहरू तीजलाई रमाएरै मनाउनुपर्ने बताउँछन् । उनीहरूका भनाइमा समान विचार, भावना र स्तरका व्यक्तिले तीज मिलन कार्यक्रम राख्नु, भेटघाट गर्नु र नाचगान गरी रमाइलो गर्नु स्वाभाविक हो । तीजमा माइत जान नपाउने कामकाजी महिलाका लागि तिर्सना मेटाउन पनि यस्ता कार्यक्रमले राहत दिन्छ ।

‘तीज गीतसँग चेतना प्रवाहको शक्तिशाली धार पनि जोडिँदै आएको छ,’ पूर्वमन्त्री राधा ज्ञवाली भन्छिन्, ‘यस्ता गीतमा हिंसा, विभेद, विद्रोह, अधिकार र सुख, दुःखका कुरा एकसाथ उठाएर स्वतन्त्रताको वकालत गरिन्छ । यस हिसाबले तीज महिला सशक्तीकरणको पर्व पनि हो ।’

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ १३:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्