जहाँ पुरुष व्रत बस्छन्

अट्वारी पर्वमा थारु पुरूष निर्जला व्रत बस्छन् । दिनभर भीमको पूजा गर्छन् । भोलिपल्ट बिहानै छोरीचेली भेट्न फलफूल र अन्य खानेकुरा लिएर उनीहरुको घर जान्छन् ।
मधु शाही

नाच्ने, दर खाने अनि व्रत बस्ने । तीजका यी तीन रोचक विशेषता हुन् । थारू समुदायमा भने महिलाले तीज मनाउँदैनन् । बरु पुरुषहरू भने व्रत बस्दै आफ्ना छोरी–चेली भेट्न जान्छन् फलफूल बोकेर । यसरी मनाइने पर्वलाई ‘अट्वारी’ भनिन्छ ।

यसपटक अट्वारी व्रत दर खाने अघिल्लो दिन आइतबार परेको छ । कुशे औंसी सकिएको पहिलो आइतबार थारू समुदायका पुरुषले ‘भीम’ को नाममा यो व्रत बस्ने चलन छ ।


आइतबार बस्ने भएकाले यसलाई अट्वारी भन्ने गरिएको थारू समुदायका अग्रजको भनाइ छ । उनीहरूका अनुसार यो पर्वमा पुरुषहरू पानी पनि नपिई निर्जला व्रत बस्छन् । दिनभर भीमको पूजा गर्छन् । भोलिपल्ट बिहानै छोरीचेली भेट्न फलफूल र अन्य खानेकुरा लिएर उनीहरूको घर जाने गर्छन् ।


कोहलपुर नगरपालिका १२, चप्परगौडी बस्ने ४० वर्षीय हरिराम थारूले बाउबाजेदेखि अट्वारी व्रत बस्दै आएको बताए । उनले पनि १० वर्षको उमेरदेखि नै बाउबाजेको संस्कार पछ्याउँदै आएका छन् । घरमा भएका अरू पुरुष समेत सामूहिक व्रत बस्ने गरेको उनले बताए । चेलीबेटीको सम्मान, भ्रातृत्व, मनको शान्ति, घरका सम्पूर्ण सदस्यको सुस्वास्थ्य लागि व्रत बस्ने गरेको उनले सुनाए । उनका अनुसार अट्वारी पर्वको दिन बिहानै उठेर नुहाउने, घर लिपपोत गर्ने, सफा लुगा लगाएर पूजा आजमा लाग्ने गरिन्छ । पूजाका सरसामान जुटाउनेदेखि सरसफाइसम्ममा उनी आफैं सरिक हुन्छन् ।


उनका अनुसार पाँच पाण्डवका ‘भीम’
व्रतका मुख्य देवता हुन् । भीमको आराधना गर्दा घरका सदस्यको रक्षा हुने र शक्ति आर्जन हुने धार्मिक विश्वास रहेको उनले बताए । ‘पुर्खाले यसै भन्थे, त्यही संस्कार मान्दै आएका छौं,’ उनले भने, ‘मैले जाने बुझेको दिनदेखि अट्वारी व्रत टुटाएको छैन ।’ भीम देवताको नाममा ठूलो रोटी चढाउने चलन पनि छ । दिउँसो १२ बजेपछि चिनीपानी मात्रै खाने गरिन्छ । बेलुका सामान्य फलफूल खाएर भोलिपल्ट खाना खाने परम्परा रहेको उनले बताए । बाँसगढीका बाधु थारूले यसरी व्रत बस्दा पूजा गरेका फलफूल र रोटी छोरीलाई अनिवार्य चखाउनुपर्ने संस्कार रहेको बताए । उनी हरेक वर्ष हरितालिकाको दिन रोटी र फलफूल बोकेर छोरीको घर जाने गर्छन् । ‘छोरीको घर टाढा छ भने एकरात उतै बास बस्ने चलन पनि छ,’ उनले भने, ‘मचाहिँ फर्किहाल्छु ।’ पूजाको प्रसाद छोरीको मुखमा पारे पुण्य हुने विश्वास रहेको उनले सुनाए । अट्वारी व्रत १३ वर्षको उमेरका किशोरदेखि बुढापाकासम्मले बस्दै आएकामा पछिल्लो पुस्ताले भने बिस्तारै भुल्दै जान लागेको उनको गुनासो छ । व्रतको अर्थ, यसमा लुकेका ऐतिहासिक र धार्मिक मान्यताप्रति पछिल्लो पुस्ता बेखबर बन्दै गएकामा उनको गुनासो छ ।


चप्परगौडीका ११ का ५९ वर्षीय भोजु चौधरीलाई अट्वारी व्रत बसेर छोरीचेलीलाई प्रसाद पुर्‍याउन जाँदा निकै रमाइलो लाग्छ । हरेक वर्ष त्यही व्रतको प्रसाद आउँछ भन्दै छोरीले बाटो कुरिरहने उनले सुनाए । ‘मेरा तीन छोरी छन्,’ उनले भने, ‘तीनैलाई बाँडेर खुवाउँछु ।’ अट्वारी व्रतको प्रसादभन्दा पनि माइतीले सम्झेर भेट्न आउँदाको क्षणले कोहलपुर २ की फुलिया थारूलाई भावुक बनाउँछ । ‘दाजुभाइ हाम्रै लागि व्रत बस्छन् । भोलिपल्ट देवतालाई चढाएको रोटी ल्याएर भेट्न आउँदा फुरुंग नहुने त कुरै भएन,’ उनले भनिन्, ‘माइतीको माया मिसिएको रोटी खाँदा निकै खुसी लाग्छ । यसपटक कान्छो भाइ आउँछु भनेको छ ।’


थारू संस्कृतिका ज्ञाता एवं लेखक एकराज चौधरीका अनुसार विशेषगरी यो व्रतमा सूर्य र भीमको पूजा गरिन्छ । व्रतालुले बिहानै घर लिपपोत गरी चिटिक्क पार्छन् । दिनहुँ पकाइने भान्साभन्दा फरक ठाउँमा चुलो बनाएर पूजाका लागि ठूलो रोटी पकाउने तयारी हुन्छ । बिहान–साँझ चढाएको रोटी र फलफूललाई ‘अग्रासन’ भनिन्छ । टपरीमा छुट्याएको अग्रासन जसरी पनि चेलीबेटीलाई पुर्‍याउने चलन रहेको चौधरीले बताए । ‘माइती र चेलीबेटीबीचको सम्बन्ध गाडा बनाउन यो पर्वले सघाउँछ,’ उनले भने ।


उनका अनुसार यो पर्व कृषि प्रणाली र प्रकृति पूजासँग सम्बन्धित छ । किंवदन्तीअनुसार थारूहरू कुलो खन्न जाने बेला भीम देवताले ठूलो रोटी लिएर आएछन् । उक्त रोटी खाएपछि उनीहरूमा कुलो खन्न सक्ने शक्ति मिलेछ । त्यसपछि थारू समुदायमा भीमको पूजासँगै रोटी चढाउने परम्परा बसेको चौधरी बताउँछन् । उनका अनुसार एकतर्फी मात्र पकाइने रोटी भएकाले यसलाई ‘एक्करव रोटी’ पनि भनिन्छ । खेतीपाती सकिएसँगै किसानले मीठो मसिनो खाने मौसमका रूपमा पनि यो पर्व लिने गरिएको उनको बुझाइ छ ।

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ १२:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तीजमा समावेशी जमघट

सुम्निमा चाम्लिङ

पछिल्लो समय तीज समावेशी बन्दै गएको छ । धरानमा पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दै गएको तीज विशेष कार्यक्रमले यही पुष्टि गर्छ । यस्ता कार्यक्रम कुनै निश्चित समुदायमा मात्र केन्द्रित छैनन् । आदिवासी जनजाति बाहुल्यता मानिने धरानका तीज कार्यक्रमहरू भिन्न र समावेशी रंगको प्रतीत हुन्छ ।

धरान १८ की गरिमा गुरुङ खड्कालाई तीज विशेष लाग्छ । उनी विवाहअघि पनि व्रत बस्थिन् । यसपटक पनि व्रत बस्दै छिन् । ‘पानी र फलफूल खाएर व्रत बस्ने गर्छु,’ उनले भनिन्, ‘यो एउटा आस्था र विश्वास हो ।’ तीजमा साथीहरूसँग रमाइलो गर्न पाउँदा केही क्षणलाई भए पनि दुःख भुल्न सकिने उनको बुझाइ छ ।


यस्तै, धरान ११ की रुक्मणी मगर तीजले खुसी ल्याउने भएकाले यो पर्व मनाउने गरेको बताउँछिन् । एकल महिला भए पनि उनी तीजको व्रत भने बितेका ३ वर्षदेखि बस्दै आएकी छन् । उनको व्रत सन्तानको सुस्वास्थ्य र दीर्घायुका लागि हो । उनलाई माइतबाट पनि दर खाने निम्ता आयो । यसपटक साथीहरूसँग समेत दर खाने उनको योजना छ । मौलिक चाडलाई भड्किलो नबनाई मेलमिलाप, रमाइलो र सुख, दुःख साट्ने पर्वका रूपमा मनाउनुपर्ने उनको तर्क छ ।


धरानकी रूपा मैनाली हालै सौन्दर्य कला व्यवसायी संघ धरानले गरेको तीज कार्यक्रममा भेटिइन् । उनका साथ विभिन्न समुदायका ५ साथी पनि थिए । चाडपर्वले मनमा उमंग थप्ने भएकाले साथीसहित आएको उनले सुनाइन् । ‘केही समयअघि तीज एउटा समुदायको मात्र थियो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले समावेशी बन्दै गएको छ ।’


उनको बुझाइमा चाडपर्व व्यक्तिको इच्छा भए सबैले मनाउन सकिन्छ । धरानकै नरमाया तामाङ खड्काले पनि तीजको व्रत बस्न थालेको १३ वर्ष भयो । विवाह अघिदेखि नै उनी व्रत बस्दै आएकी थिइन् । ‘दिनभर पानी नखाई पति र परिवारका लागि व्रत बस्ने गर्छु,’ उनले भनिन्, ‘व्रतअघि पारिवारिक रूपमा तीज मनाउने गर्छौं ।’


धरानकी दुर्गामाया मगरलाई पनि तीज विशेष लाग्छ । विवाह अघिदेखि नै उनी तीजमा व्रत बस्ने गर्थिन् । खुसी बोकेर आउने पर्वका रूपमा तीजलाई लिने उनी व्रतका बेला साँझ सूर्य अस्ताएपछि मात्रै खानेकुरा खान्छिन् । माइती र घरमा तीज विशेष रूपमा मनाउने भएकाले पनि उनलाई रमाइलो लाग्छ । ‘मन्दिरमा जल चढाउँदा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘तीजलाई धार्मिक रूपमा मात्रै हेर्नु हुन्न, यो त सबैको पर्व हो ।’

प्रकाशित : भाद्र १५, २०७६ १२:५३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्