शुक्रबारेमा राखिँदै घण्टैपिच्छे बज्ने मौलिक धुनसहितको घडी

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — च्याब्रुङकै धुनमा घण्टैपिच्छे बज्ने घडी । घडीको आकार पनि च्याब्रुङकै । लिम्बू जातिको संस्कृति बोक्ने च्याब्रुङ घर (केपाङ) नै बन्दै छ छथर गाउँपालिकाको केन्द्र शुक्रबारेमा । त्यहींबाट आसपासका गाउँ–टोल सबैले थाहा पाउने गरी घण्टैपिच्छे बज्ने मौलिक धुनसहितको घडी पनि राख्न लागिएको हो ।

घडी त एउटा आकर्षण मात्र पो । च्याब्रुङ घरभित्र बेग्लै संग्रहालयसमेत हुनेछ । त्यसमा लिम्बू जातिभित्रका अनेक थरले चाडबाडमा प्रयोग गर्दै आएका सामान, जन्म, मृत्यु र विवाह संस्कारलगायत झल्कने सामान हुनेछन् । ‘परम्परागत लिम्बू संस्कृतिलाई च्याब्रुङले बचाइराख्नेछ । त्यही कारण यो घर बनाउन लागिएको हो,’ छथर गाउँपालिका अध्यक्ष सन्तवीर लिम्बूले भने । एक करोड रुपैयाँ लागत अनुमान गरिएको यो घरको काम सुरु भइसकेको छ । तीन वर्षभित्रै बनाइसक्ने लक्ष्य राखिएको छ । लिम्बू भाषामा ‘के’ को अर्थ बाजा अर्थात् ढोल र ‘पाङ’ को अर्थ घर भन्ने हुन्छ । च्याबु्रङ घरमा लिम्बू जातिको संग्रहालयबाहेक ५ सयजना अट्न सक्ने फराकिलो सभाहल पनि बन्दै छ । घरको माथिल्लो भागमा टाढैबाट देखिने गरी च्याब्रुङकै आकारमा घडी पनि हुने गाउँपालिका प्रवक्ता राजन नेपालीले जानकारी दिए ।

यो कामका लागि गत वर्ष नै २० लाख रुपैयाँ छुट्याइएको थियो तर समय अभावले ३ लाख रुपैयाँ मात्र खर्च भएको छ । क्रमागत योजनाका रूपमा बजेट व्यवस्था गरेर घर निर्माण गरिने अध्यक्ष लिम्बूले बताए । छथर क्षेत्रको पर्यटन प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले च्याबु्रङ घर निर्माण थालिएको हो । संग्रहालयमा राख्न सामान खोजी गर्ने कामसमेत भइरहेको छ । लिम्बू जातिका पुर्खाले पूर्वी नेपालमा राज्य गर्दा प्रयोग गरेका हतियारहरू ढाल, तरबार, तोप, भरुवा बन्दुकलगायत सामानसमेत संकलन गरेर राखिने लिम्बू संस्कारका जानकार थानाहाङ तिगेलाले बताए ।

छथर गाउँपालिकाभित्रै २ स्थानमा निसानहरू छन्, जहाँ पुराना सामग्री बेवारिसे छन् । घरलाई जातीय संग्रहालयका रूपमा विकास गरी इतिहास, धर्म, संस्कार, संस्कृति र पहिचानसँग जोडिएका पुस्तकसमेत राख्ने गरी पूर्वाधार निर्माण थालिएको हो । चालु आवमा खर्च गर्ने गरी गाउँपालिकाले २० लाख रुपैयाँ खर्च छुट्याएको छ । गत वर्ष बचत भएको १७ लाख रुपैयाँसमेत यसै वर्ष खर्च गर्ने गरी काम भइरहेको अध्यक्ष लिम्बूले जानकारी दिए । यसअघि ‘प्रधानमन्त्री पार्क’ निर्माण सुरु गरिसकेको छ । गाउँपालिकाले शुक्रबारे बजार नजिकैको डाँडामा छथर भ्युपार्क पनि बनाइरहेको छ ।

च्याब्रुङ लिम्बू समुदायको परम्परागत लोकबाजा हो । उधौली र उभौली पर्वमा यो बाजा बजाएर नाच्ने चलन छ । झन्डै मादलजस्तै ठूलो काठको ढुंग्रोमा दुवैतिर पातलो छाला मोडेर बनाइने यो बाजामा खरीको प्रयोग गरिँदैन ।च्याबु्रङ लिम्बू समुदायको प्रचलित नृत्य पनि हो । घरपैंचो (नयाँ घरमा सरेका बेला) जस्ता रमाइला अवसरमा च्याब्रुङ बजाएर नाच्ने चलन छ । यो नाच वृत्ताकार शैलीमा घेराबन्दी भएर मुन्धुम गाउँदै नाचिने च्याबु्रङ नाचमा पूर्वमा कहलिएका युवा लालीगुराँस नगरपालिका–९ सोल्माका दिलकुमार लिम्बूले बताए । च्याब्रुङ बजाउँदा प्रायजसो दाहिने ताल हातले एकपटक र देव्रे ताल लट्ठीले दुईपटक हिर्काएर बजाइने गरेको लिम्बूले बताए ।

च्याब्रुङ नाचको आधारभूत ताल कुसरक्पा हो । यसमा पनि विविधता हुने गरेको लिम्बूले बताए । यो कहिले गोलो घेरामा, कहिले अर्धगोलाकार त कहिले सरल रेखामा नाचिन्छ । यसमा सबैले एउटै तालमा खुट्टाहरू अघिपछि सार्छन् भने हातले गर्ने अभिनय पनि रोचक हुन्छ । रमाइलो के भने, च्याबु्रङ पारखीहरूले त्यसको गति, बोल र अभिनय हेरेरै नृत्य कहाँ पुग्यो भन्ने थाहा पाउन सक्छन् ।यो नृत्यमा कुखुराको भाले, परेवा, मयूर, ढुकुर, कोइली, भँगेरा, सर्प, पतली, दुम्सी, मृग, बाँदरजस्ता जीवजन्तुको हाउभाउको अनुकरण गरिने लिम्बूले बताए । च्याब्रुङ नाच विवाह, भोजभतेरमा तन्नेरीहरू नाच्छन् भने देवीदेवताको पूजाआजामा परिवारका सदस्यहरू समूहमा नाच्छन् । यो नाचमा गाइने मुन्धुममा पृथ्वीको वर्णन गरिन्छ ।

लिम्बू समुदायको धर्मग्रन्थ मुन्धुमअनुसार सृष्टिको उत्पत्तिदेखि मानव सभ्यताको विकासक्रमसँगै सोदुगेन लेमुहाङको पालादेखि च्याब्रुङ बजाउन सुरु भएको पाइन्छ । यो बाजा बजाउँदा दाहिनेपट्टिबाट ‘च्याङ’ र देब्रेपट्टि ‘बरुङ’ साङला (ध्वनि) निस्कन्छ । च्याब्रुङसँगै केलाङ नाच्दा गाइने गीतलाई ‘केसाम’ भनिन्छ । केसाममा प्रगति र उन्नतिको आशीर्वाद दिइन्छ । केसाम सोदुगेन लेमुहाङको छोरा पाजइबाको पालायता सुरु भएको पाइन्छ । मुन्धुमअनुसार पाजाइबाले घर बनाएपछि अनुष्ठान नगर्दा अनिष्ट हुने, घर भत्किरहने, किच्याएर मार्नेलगायत अनिष्टहरू देखापर्न थाले ।

त्यसपछि नयाँ घर बसाइमा केसाममार्फत उन्नति र प्रगतिको आशीर्वाद माग्न र दिन थालियो । पहिले पहिले बस्तीहरू थिएनन् । घना जंगलहरू मात्र थिए । त्यतिबेला जंगली जनावरबाट बच्न च्याब्रुङ बजाउँदै
हिँड्दा जंगली जनावरहरू भाग्ने गर्थे । जनावरहरू भागेको र नाचेको जस्तै बजाउन र नाच्न थालेयता च्याब्रुङमा विभिन्न जीवजन्तुहरूको नाच पनि नाच्ने गरिन्छ ।

केपाङ निर्माणपछि छथर क्षेत्रमा सांस्कृतिक पर्यटनको विकास हुने र यसले पूर्वी नेपालका साथै भारतको सिक्किम, दार्जिलिङलगायत स्थानका पर्यटकलाई समेत आकर्षित गर्ने सांसद भवानीप्रसाद खापुङले बताए ।विश्वरभर छरिएर रहेका लिम्बू समुदायको संस्कृतिसँग जोडिएको केपाङले छथर क्षेत्रको मात्र नभई समग्र पूर्वीक्षेत्रको पर्यटन प्रवद्र्धनमा समेत सहयोग पुग्ने प्रदेश सांसद लक्ष्मण तिवारीले बताए । केपाङ निर्माणका लागि गाउँपालिकाको बजेटले नपुगे प्रदेश सरकारको समेत सहयोग रहने उनले बताए ।

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७५ ०७:३०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

पुल निर्माणमा ढिलासुस्ती

चन्द्र कार्की

तेह्रथुम — मध्यपहाडी लोकमार्गको म्याङलुङ्ग–संक्रान्ती सडक खण्डका दुई खोलामा ठेकेदारले निर्धारित समयमा पुल निर्माण नगर्दा सदरमुकाम आउजाउमा समस्या भएको छ । खोरुंगा र कोया खोलामा पुन बनाउने ठेक्का सम्झौता भए पनि हालसम्म नबनेको हो ।

तेह्रथुममा निर्माणाधीन मध्य पहाडी लोकमार्ग आयोजनाको खोरुङगा खोलामा पुल नभएपछि खोलाबाटै सवारी तार्दै  । तस्बिर : चन्द्र

हिउँदमा खोला बीचबाटै सवारी आउजाउ गर्छन् । पानी पर्नासाथ खोला बढेर यातायात अवरुद्ध हुने गरेको छ । सरकारले राष्ट्रिय गौरवको आयोजना घोषणा गरेको मध्यपहाडी सडक खण्डका दुई निर्माण व्यवसायीले लामो समयसम्म काम नथाल्दा समस्या भएको स्थानीय बमबहादुर लिम्बूले बताए ।


पुल नहुँदा आठराई र फेदाप गाउँपालिकावासीको सदरमुकामसँगको यातायात सम्पर्क टुटेको छ । दुबै खोलामा सामान्य वर्षा हुनासाथ बाढी आउने गरेकाले सदरमुकामबाट खाद्यान्नलगायत वस्तु बोकेर फेदापतर्फ गएका ट्याक्टर र अरु साना सवारी खोलावारि रोकिएका छन् ।


जेठयता सवारीसाधन चल्न कठिनाइ भएको म्याङलुङ्ग बस काउन्टरका प्रमुख डिल्ली रेग्मीले बताए । ‘खोलामा पुल छैन, पानी पर्नासाथ खोला बढेर तर्नै समस्या हुन्छ,’ उनले भने । उपभोग्य सामान ढुवानी हुन नसक्दा मूल्य अकासिएको र अभावसमेत हुन थालेको फेदाप गाउँपालिका केन्द्र पोक्लाबाङ बजारका होटल व्यवसायी चन्द्र श्रेष्ठले बताए ।


कामै सुरु भएन
खोरुंगा खोलामा पुल निर्माणका लागि कोसी एन्ड न्यौपाने निर्माण सेवाले ०७३ सालमै ठेक्का सम्झौता गरेको थियो । ०७४ पुस मसान्तभित्रै काम सक्ने जिम्मा पाएको कम्पनीले अझै काम सुरु गरेको छैन । खोलामा पिलर राख्न खाडल खनेर अलपत्र छाडिएको छ ।


म्याङलुङ नगरपालिका र फेदाप गाउँपालिका जोड्ने खोरुङगा खोलामा पुल निर्माणका लागि आयोजनाले ५ करोड ९० लाख १ हजार रुपैयाँमा ठेक्का आह्वान गरेको थियो । कोसी एन्ड न्यौपाने निर्माण सेवाले ४ करोड ९६ लाख ९१ हजार ६ सय ४५ रुपैयाँमा काम गर्ने गरी सम्झौता गरेको थियो । तर कम्पनीले काम सुरु नगरेको मध्य पहाडी लोकमार्ग पूर्वी खण्डका इन्जिनियर सुरेश तुम्बाहाम्फेले बताए ।


महिनाअघि तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारी बेदनिधि खनालसहितको टोली खोरुङगा खोला पुगेर पुल निर्माणबारे अवलोकन गरेको थियो । अनुगमन क्रममा काम सन्तोषजनक नपाइएपछि प्रजिअ खनालले कम्पनीलाई कारबाहीका लागि गृह मन्त्रालयमा लेखी पठाएका थिए तर त्यसयता पनि केही काम भएको छैन ।


यही खण्डको संक्रान्ती–देउराली खण्डमा पर्ने कोयाखोलाको पुल निर्माण पनि सुस्त छ । ०७२ सालमै काम सुरु गरेर एक वर्षभित्रै सक्ने गरी सम्झौता गरेको एसबीए निर्माण सेवाले ४० प्रतिशत पनि काम सम्पन्न गरेको छैन । ५ करोड ३ लाख रुपैयाँमा ठेक्का सम्झौता गरेको निर्माण सेवाको ०७४ जेठ ३० गते म्याद समाप्त भएपछि म्याद थपिएको थियो । थपिएको अवधिमा पनि कुनै काम नभएको इन्जिनियर तुम्बाहाम्फेले बताए ।


जिम्मा लिएर समयमा काम सम्पन्न नगर्ने र बीचैमा अलपत्र अवस्थामा छाड्ने निर्माण कम्पनीलाई कारबाहीका लागि आयोजनाले पटकपटक पत्राचार गरेको जनाएको छ । आयोजनाले यस्ता निर्माण कम्पनीको सूची सार्वजनिक गर्दै काममा ढिलाइ हुनुको कारणसहित १५ दिनभित्र लिखित जवाफ पेस गर्न सूचित गरेको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र २८, २०७५ ०९:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×