फिल्मकर्मीको नियतमा कि बक्स अफिसमै समस्या ?- मनोरञ्जन - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
बक्स अफिस विवाद

फिल्मकर्मीको नियतमा कि बक्स अफिसमै समस्या ?

बक्स अफिस र फिल्म निर्माताको हिसाबमै करोडौं फरक देखिएपछि दुवै पक्षमाथि धेरैले अविश्वास गर्ने र प्रश्न उठाउने गरेका छन्
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — गत साता किम्फ (काठमाडौं फिल्म फेस्टिभल) को मञ्चमा एक अन्तरक्रियाबीच फिल्मकर्मी किरणभक्त जोशीले निर्देशक प्रदीप भट्टराईलाई प्रश्न गरे, 'फिल्म महापुरुषले अहिलेसम्म कति कमायो ?' बजारमा करोडौं कमाइरहेको खबर फैलिरहँदा किरणले प्रदीपसँग यस्तो प्रश्न गर्नु अनौठो होइन ।

तर प्रश्नको उत्तर दिन सुरुमा प्रदीप अनकनाए । किरणले फेरि सोधे, 'खासमा मेरा केही विद्यार्थीले मलाई यो प्रश्न सोध्न लगाएका हुन् । उनीहरु तपाईंको फिल्मको वास्तविक व्यापार सुन्न चाहन्छन् ।' त्यसपछि प्रदीपले महापुरुषले करिब १० करोड कमाएको जवाफ दिए । प्रदीपले मञ्चमा उत्तर दिनु अगाडि नै महापुरुष टिमले १० करोड कमाएको खुसियालीमा केक काटिसकेको थियो ।

अब प्रश्न उठ्छ, 'महापुरुषुले १० करोड कमाएको भन्दै केक काटिसकेपछि पनि किरणभक्तले आखिर किन प्रदीपकै मुखबाट हिसाब सुन्न चाहे त ?' बजारमा करोडौं कमायो भन्दै गर्दा किन फिल्मको व्यवसायिक हिसाबमा विश्वास गर्दैनन् स्वयं फिल्मकर्मी नै । के नेपाली फिल्मकर्मी फिल्मको कमाइलाई बढाइचढाइ हल्ला गर्दैछन् ? यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै चलचित्र विकास बोर्डमा रहेको बक्स अफिस पुग्दा महापुरुषुको कमाइमा ३ करोडको फरक देखियो । बक्स अफिसमा यस फिल्मले ७ करोड, ३३ लाख, ८२ हजार, ६ सय ९० मात्र व्यापार गरेको देखिन्छ । त्यस्तै ४ करोड बढी कमाएको फिल्म '२ नम्बरी'ले ३ करोड ७८ लाख, ६२ हजार, ४ सय २८ कमाएको हिसाब देखायो ।

'चिसो मान्छे' र 'के घर के डेरा'को व्यापारको हिसाबमा पनि धेरै अंकको फरक भेटियो । यो वर्ष निकै चर्चामा आएको फिल्म 'प्रेमगीत ३' को कमाइमा पनि १ करोडको फरक देखिन्छ । निर्माण टिमले नेपालबाट नेपाली र हिन्दी संस्करणबाट यो फिल्मले १० करोड बढी कमाएको हिसाब सार्वजनिक भएको छ । तर बक्स अफिसले ९ करोड ७९ लाख, ३ हजार, ७ सय ५९ को रिपोर्ट दिन्छ । प्रदर्शनको ९ दिनसम्ममा १ करोड ७० लाख कमाएको बताउने 'झिंगेदाउ'ले जम्मा ३ करोड कमाएको बक्स अफिस रिपोर्ट छ । जबकि यो फिल्म प्रदर्शनको चौथो हप्तासम्म पनि हाउसफुल भएको चर्चा चलेको थियो । बक्स अफिसको रिपोर्ट हेर्दा फिल्मकर्मीले आफ्नो फिल्मको व्यापारमा हल्ला गरेको प्रष्ट हुन्छ । के वास्तवमै नेपाली फिल्मकर्मी आफ्नो फिल्मले कमाएको भन्दा बढी हल्ला गर्छन् त ?

निर्माता एवं कलाकार रवीन्द्रसिंह बानिया व्यापारको हकमा ९९ प्रतिशत फिल्मकर्मीले हल्ला फैलाउने गरेको बताउँछन् । 'खासमा ९९ प्रतिशत फिल्मकर्मीले धेरै कमायो भनेर हल्ला पनि गर्छन् । कमजोरी फिल्मकर्मीको पनि छ । मार्केटिङका लागि करोडौं कमायो भनेर हल्ला गर्छन् । खासमा अर्को फिल्म पाउनका लागि पनि निर्देशकले आफ्नो फिल्म हिट भएको हल्ला गरिरहेका हुन्छन्,' उनले भने, 'हामीलाई अहिले तपाईंको फिल्मले त २० करोड कमाइसक्यो होला है भन्छन् । हामीले बढाएर भनेका छैनौं, जति कमायो उति नै भनिदिन्छौं । ५१ दिनसम्म फिल्म हाउसफुल नै थियो । कतिले त हामीले १० करोड कमाएको पनि पत्याउँदैनन् । त्यही हो बक्स अफिसले चाहीँ हामीले झुट बोलेकोजस्तो देखाइदियो ।'

निर्माताले आफ्नो फिल्मको प्रचारको लागि यस्तो व्यापारको हल्ला गर्ने गरेको निर्देशक दीपेन्द्र लामाको भनाइ छ । 'कति निर्माताले २ दिनमै २ करोड कमाएको भन्छन् । कतिले एक दिनमै डेढ करोड कमाएको भन्छन् । खासमा त्यो निर्माताले गरेको पब्लिसिटी स्टन्ट मात्र हो । निर्माताहरुले आफूले कमाएको फिल्मको बढी हल्ला गर्छन् । २ करोड कमाएको छ भने ५ र ६ करोडको हल्ला गरिरहेको हुन्छ,' लामाले भने, 'यति करोड कमायो भनेर आइरहेको समाचार खासमा निर्माताले संचारमाध्यमालई दुरुपयोग गरेर कमाइको झुठ्ठो जानकारी दिएको हो । फिल्मले करोडौं कमाएको खबरले विदेशमा फिल्मको विक्री हुने भयो । दर्शकलाई आकर्षण गर्नका लागि पनि यस्तो कार्य भइरहेको हो ।' अर्का निर्देशक दीपेन्द्र के खनाल फिल्मकै फाइदाका लागि फिल्मकर्मीले यस्तो पब्लिसिटी स्टन्ट अपनाइरहेको बताउँछन् ।

'बक्स अफिसमै समस्या'

रवीन्द्रका अनुसार महापुरुषुले अहिलेसम्म १० करोड ४१ लाखको व्यापार गर्‍यो । वितरकबाट प्राप्त जानकारीबाटै उनको टिमले फिल्मको कमाइ थाहा पाएको उनले बताए । बक्स अफिसबाट दिने हिसाबमा विश्वासको आधार नै नभएको हुँदा आफूहरुले अझै वितरकमै भर पर्नु परेको रवीन्द्र बताउँछन् । 'कहिल्यै बक्स अफिसको हिसाबलाई हामी आधार मान्दैनौं । हाम्रो लागि त बक्स अफिस पनि छ र भन्ने हुन्छ । बक्स अफिस कमजोर हुँदा सबैले करमा चलखेल गर्न पाइरहेको छ । निर्माताले त पूरा बिल नै पाइरहेको हुँदैन । विश्वासको आधारमा हामी चलिरहेका छौं । बक्स अफिसको रिपोर्ट र वितरकको हिसाबमा फरक पहिल्यैदेखि देखिँदै आएको हो,' रवीन्द्रले भने । व्यापार पारदर्शी बनाउन फिल्म निर्माणको ५५ वर्षपछि २०७५ मा बक्स अफिस लागू भएको थियो । बक्स अफिस अर्थात् टिकट काट्ने ठाउँ (क्याबिन)बाट फिल्मको व्यापारिक रिपोर्ट सम्बन्धित निकायले पाउने गर्छ ।

तर झन्डै पाँच करोड लगानीमा जडित बक्स अफिसको सिस्टममै समस्या देख्छन् रवीन्द्र । 'बक्स अफिसको समस्या ठूलो छ । निर्माता संघमार्फत् हामी यो समस्या सल्टाउनुपर्छ भनेर आवाज उठाइरहेका छौं । बक्स अफिसमा रियल टाइमको डेटा आउँदैन । हलवालाले अफलाइन चलखेल गरेको पनि भेटियो । कतिपय हलले त निर्माता र बक्स अफिसलाई दिएको रिपोर्ट नै फरक देखिन्छ । धेरैजसोले बक्स अफिसलाई थोरै पठाएर निर्मातालाई धेरै रकमको डेटा पठाएको भेटियो,' रवीन्द्रले सुनाए, 'कर धेरै तिर्नुपर्ने हुँदा यसो गरेको भन्नेहरु पनि निस्किए । यस्तो समस्यामा अब केही गर्ने अवस्था छैन । पहिलो त बक्स अफिसको सिस्टम नै बलियो बनाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो माग हो ।'

बक्स अफिसले लागू गरेको सेन्ट्रल सिनेमा म्यानेजमेन्ट सिस्टम (सीसीएमएस) मा इटिकेटिङको कारोबार देखाउँछ । बोर्डले बनाइदिएको युजर आइडी र कोडमार्फत फिल्मका निर्माता, वितरक र हलवालाले व्यापार हेर्न सक्छन् । तर यो सिस्टम लागू गरेदेखि नै रियल टाइम डेटा हेर्ने व्यवस्था भएन । अर्थात् हलमा टिकट काट्ने बित्तिकै जानकारी सिस्टममा देखिनु पर्ने हो । तर बक्स अफिसमा उही रियल टाइम डेटा नदेखिँदा बक्स अफिसलाई अझै फिल्मकर्मीले विश्वास गर्न नसकेको दीपेन्द्र के खनाल बताउँछन् ।

'बक्स अफिसले पूर्ण रुपले कार्यान्वयन गर्न नसक्दा नै फिल्मकर्मीले त्यो हिसाबमा विश्वास गर्दैनन् । सुने अनुसार त नाइट सोको हिसाब बक्स अफिसमा जाँदैन भन्ने छ । अर्को त रियल टाइमको डेटा नहुने बित्तिकै कसरी विश्वास गर्ने ? उनीहरुले त हलबाटै रिपोर्ट मागेर डेटा चढाउँछन् जस्तो लाग्छ,' दीपेन्द्र भन्छन्, 'अहिले त बेलुकाको शो धेरै चलिरहेको हुन्छ । हलले पूरै हिसाब गोलमाल गर्छन् भन्ने पनि हुँदैन । क्यूएफएक्सकै च्यानलसँग बक्स अफिसको सिस्टम जोडिएको छैन । अहिले नेपाली फिल्मको व्यापार नै क्यूएफएक्समा हुन्छ । त्यसमा नै पहुँच छैन भने सही आँकडा कसरी पाउनुहुन्छ ? काठमाडौंका सबै हलमा बक्स अफिसको सिस्टम जडान छैन ।'

अहिलेसम्म बक्स अफिसबाट दीपेन्द्रले व्यापारको हिसाब मागेका छैनन् । बरु फिल्म 'चंगा चैट'को बेलैमा बक्स अफिसभन्दा वितरकको आँकडा माथि देखिएपछि उनले त्यसमा विश्वास गर्न छोडिदिएका हुन् ।

बक्स अफिस अधिकृत प्रविन पाण्डे 'रियल टाइम डेटा'को सत्यता स्वीकार गर्छन् । 'जहाँजहाँ इटिकेटिङ सिस्टम लागेको हुन्छ, त्यहाँका रिपोर्ट हामीकहाँ आइपुग्छ । इटिकेटिङ नगरी म्यानुअल टिकेट चलाउने गलत नियत केही हलहरुमा अझै छ । ती हलले गर्दा पनि कलेक्सनमा फरक देखिएको हो,' पाण्डेले भने, 'चलचित्र विकास बोर्डको आफ्नै सीसीएमएस भन्ने टिकेटिङ सिस्टम छ । त्यसमा टिकेट मात्र काट्न मिल्छ । तर अहिले मल्टिप्लेक्समा यो सिस्टम छैन । टिकेट मात्र नभइ फुडको पनि अनलाइन सिस्टमबाटै व्यापार गर्नुपर्ने हुँदा उनीहरुले छुट्टै सिस्टम राखेका छन् । उहाँहरुले एपीआईको माध्यमबाट अटोमेटिकल्ली २० र ३० मिनेटको फरकमा डेटा पठाउनुहुन्छ ।'

कतिपय हलबाट रिपोर्ट समयमै नआउँदा, गलत नियतले केही हलले म्यानुअल टिकट (अर्धकट्टी) काटिदिँदा बक्स अफिस र फिल्मकर्मीको व्यापारिक रिपोर्टमा अन्तर देखिएको उनको भनाइ छ । हलवालाकै नियतले व्यापारमा देखिएको अन्तर देखिएको पाण्डेको दाबी छ । 'अहिलेसम्म कोही फिल्मकर्मी मेरो फिल्मले यति कमायो, बक्स अफिसमा किन यति भनेर यहाँ आइपुगेको छैन । त्यसरी ठूलो अन्तर देखियो हो भने म आफैं नै हेरिदिन्छु नि । सिस्टममा खराबी छैन,' पाण्डेले भने, 'एउटा त फिल्मकर्मीको नियतमै खराबी हुँदा यस्तो फरक देखिएको हो । सिस्टममा समस्या देखिने बित्तिकै अधिकांश सिंगल थिएटरले म्यानुअल टिकट काटिदिन्छन् । अर्को त हलको कर्मचारीले डाटा पठाउँदा कहिलेकाहीँ गल्ती गरिदिन्छन् ।'

निर्देशक लामा निर्माताको सहजताका लागि बक्स अफिस लागू भए पनि अझै यसको नतिजालाई अन्तिम मान्न नसक्नुको अर्को कारण देख्छन् । भन्छन्, 'बक्स अफिसको सिस्टममा नेपालभरका सबै हल जोडिएको छैन । ७० र ८० प्रतिशत हल मात्रै जोडिएको कुरा सुनेको छु । पहिला त वितरकले चुरोटको खोलमा लेखेर दिएको हिसाबमा विश्वास गर्नुपर्ने थियो । अहिले त चुहावट कति भयो भन्ने कुरा अनुमान गर्न सकिन्छ नि । अहिले पनि अझै हिसाब किताब तलमाथि गर्ने सम्भावना छ । कतिपय ठाउँमा अझै अर्धकट्टी खालको टिकेट बिक्री हुन्छ ।' देशभर करिब १९३ हल संचालनमा रहेको चलचित्र संघको तथ्यांक छ । तर, बक्स अफिसमा करिब १८० हलको रिपोर्ट आइपुग्छ । बक्स अफिस अधिकृत पाण्डे बक्स अफिसमा अधिराज्यभरको हलको व्यापार आइपुग्ने दाबी गर्छन् । चलचित्र विकास बोर्डले अहिले रियल टाइम डाटा देखिने गरि सिस्टम सुधारका लागि काम गर्ने तयारी थालेको उनी बताउँछन् ।

वितरक प्रचण्डमान श्रेष्ठ बक्स अफिस व्यवहारिक प्रयोगमै आउन नसकेको भन्दै यसमा गरिएको करोडौं खर्चमाथि प्रश्न उठाउँछन् । 'बक्स अफिसले खासै काम गरेजस्तो मलाई लाग्दैन । अहिले पनि निर्माताले, वितरकले दिएकै डेटामा विश्वास गर्छन् । तर चलचित्र विकास बोर्डको बक्स अफिस केही कर्मचारीलाई भर्ती गर्नकै लागि मात्र खडा गरेको देखिन्छ । त्यो व्यवहारिक रुपमा प्रयोग हुन सकेको छैन । यस्तो गरिब मुलुकको रकम प्रविधिको नाममा आफ्नो गोजीमा राख्न बक्स अफिस खोलिएको हो । बक्स अफिस यसरी व्यवहारिक प्रयोगमा आउँदैनथ्यो भने त्यतिबेलाका सरोकारवालाले यो सिस्टममाथि किन करोडौं खर्च गरियोर भन्ने मेरो प्रश्न हो । कार्यकारी भर्ती गर्न खोलेको हो कि राज्यको ढुकुटी धेरै भएर बक्स अफिस सुरु गरेको थाहा भएन । तर संसारभर यस्तो अभ्यास छैन ।'

निर्माता संघका निवर्तमान अध्यक्ष आकाश अधिकारी सिस्टममा देखिएको समस्या समाधान गरी बक्स अफिस संचालनमा ल्याउनुपर्ने धारणा राख्छन् । 'म बक्स अफिसको सेवा लिने व्यक्ति हुँ । यो सेवा निर्माण, वितरण र प्रदर्शक पक्षलाई सहज होस्, आर्थिक कारोबारले हामी तीन पक्षबीच कुनै फाटो नआओस्, व्यापारमा पारदर्शी होस् भनेरै बक्स अफिस जडान भयो । तर प्रमुख कुरा त नतिजा हो । तर हल र बक्स अफिसको रिपोर्ट फरक देखियो । यस्तो फरक देखिनुमा त केही समस्या छ भन्ने पक्का हो, 'उनले भने, 'अहिले इसेवा, फोन पे संचालनमा आइरहँदा बक्स अफिस किन चल्न सकेन ? सफ्टवेयर र हार्डवेयरमा काम गरेर सही रकम देखाउने बक्स अफिस बन्नु पर्‍यो । मोबाइल एप्लिकेसनबाटै डेटा हेर्न मिल्ने भनिएको थियो । खोइ त ?'

दीपेन्द्र के खनाल रियल टाइम डेटा देखाउने सिस्टम लागू हुनुपर्ने बताउँछन् । 'बक्स अफिस पूर्ण रुपमा संचालनमा आयो भने सबैलाई सजिलो हुन्छ । निर्माता ढुक्क हुने भए । वितरकलाई पनि धेरै टाउको दुखाइरहनु परेन । कर तिर्न पनि सजिलो हुन्छ,' उनले भने, 'त्यही हो यसका लागि बक्स अफिस राम्रोसँग संचालनमा आउनु पर्‍यो । वितरकले हलबाट जसरी रिपोर्ट लिन्छ त्यसरी नै रिपोर्ट लिएर चलेको बक्स अफिस कामको होइन । हलमा टिकट काट्ने बित्तिकै बक्स अफिसमा देखिनु पर्‍यो ।' वितरक प्रचण्डमान श्रेष्ठले विदेशमा चेन अफ थिएटर (हलहरुको समूह)ले नै वितरकलाई व्यापारको हिसाब बुझाउँदै आएको उदाहरण दिँदै भने, 'संसारभर विश्वासको आधारमा यसरी बक्स अफिस रिपोर्टका कुरा बाहिरिन्छन् । तर त्यसमा राज्यकै निगरानी रहने अभ्यास छैन । बक्स अफिसले निर्मातालाई बचाउँछ भन्ने हल्ला थियो तर यो प्रयोगमै आएन,' प्रचण्डमानले भने, ' ठूलाठूला फिल्म स्टुडियोले प्रयोग गर्दै आएको बक्स अफिसको सफ्टवेयर प्रयोग गरिएको भए आज यस्तो समस्या आउँदैन थियो ।'

प्रकाशित : पुस १५, २०७९ २१:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बलिउडलाई बहिष्करणको चोट

सामाजिक सञ्जालमा बलिउडविरोधी सन्देश लेखिरहने १ लाख ६७ हजार ९ सय ८९ अकाउन्टमध्ये १२ हजार ८ सय ८९ भने यो २ वर्षमै खुलेको अध्ययनले देखाएको छ 
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — बलिउड अहिले एउटै विषयले तातिएको छ– बोयकट पठान । ‘पठान’ शाहरूख खान, दीपिका पादुकोण र जोन अब्राहम अभिनीत फिल्म हो, जसले आगामी आइतबार परेको क्रिसमससँगै प्रदर्शन मिति घोषणा गरिसकेको छ । सामाजिक सञ्जालमा यो फिल्म यतिबेला चर्को विवादको सामना गरिरहेको छ । जति समर्थक छन्, त्योभन्दा बढी सामाजिक सञ्जालमा ‘बोयकट’ अर्थात् बहिष्करणको ह्यासट्याग पोस्ट गर्नेहरू छन् ।

बहिष्करणको लहर सार्वजनिक रूपमै बाहिरिएको छ । यो फिल्म कसरी यस्तो निसानामा पर्‍यो ? पत्ता लगाउन हालै सार्वजनिक भएको यसको एउटा गीततिर फर्कनुपर्छ ।

गत मंसिर २६ (डिसेम्बर १२) मा निर्माण कम्पनी यशराज फिल्मस्ले ‘पठान’ को पहिलो गीत ‘बेसरम रंग’ युट्युबमा सार्वजनिक गर्‍यो । शिल्पा रावको स्वरमा विशाल–शेखरले संगीतबद्ध गरेको उक्त गीतमा शाहरूख खान र अभिनेत्री दीपिका पादुकोण छन् । एउटा दृश्यमा अभिनेत्री पादुकोणले केशरी (गेरुवा) रङको पहिरन लगाएकी छन् । उनको लुगाको त्यही रङलाई गीतमार्फत ‘बेसरम’ अर्थात् निर्लज्ज भनिएको भन्दै सत्ताधारी भारतीय जनता पार्टीनिकट समर्थकहरू अहिले फिल्मको चर्को विरोधमा छन् । विरोधकै कारण सामाजिक सञ्जालमा ‘बोयकट पठान’ ट्रेन्डिङमा छ ।

मध्यप्रदेशका गृहमन्त्री नरोत्तम मिश्रले एउटा अन्तर्वार्तामा दीपिकाको पहिरन आपत्तिजनक रहेको बताउँदै दूषित मानसिकता भएकाहरूले यस्तो भिडियो बनाएको धारणा राखे । उनी त्यतिमै रोकिएनन् । उक्त दृश्य नहटाएसम्म मध्यप्रदेशमा फिल्म प्रदर्शन गर्न नदिनेसम्मको चेतावनी दिए । ‘गीतमा पहिरन निकै आपत्तिजनक छ’ भन्ने मिश्रको अभिव्यक्तिलगत्तै उनका कार्यकर्ता र हिन्दुवादीहरूले सिनेमा नै बहिष्कार गर्नुपर्ने भन्दै विरोध सुरु गरे । त्यही भीडमा मिसिए भाजपाकै अर्का नेता प्रदेश प्रवक्ता गौरव गइल । उनले त अभिनेत्री दीपिकाको जेएनयू (जवाहरलाल नेहरू विश्वविद्यालय) पुग्दाको तस्बिर राख्दै ट्वीटरमा लेखे, ‘कसैको व्यक्तिगत विरोधी त होइन । तर, देशका विरोधीहरूका विरोध अन्तिम साससम्म गरिरहनेछु ।’ मध्यप्रदेशबाट सुरु भएको विरोध क्रमशः अन्य राज्यहरूमा पनि फैलियो ।

त्यस्तै महाराष्ट्रका भाजपा नेता रामकदमले पनि गीतले हिन्दुत्वको अपमान गरेकाले फिल्मलाई आफ्नो प्रदेशमा प्रदर्शन गर्न नदिने भन्दै ट्वीटरमै लेखे । बिहारमा त बजरंग दल र विश्व हिन्दु परिषद्ले फिल्मको प्रदर्शनमा रोक लगाउनुपर्ने भन्दै विरोध प्रदर्शन गरेर जबलपुरमा भइरहेको शाहरूखको अर्को फिल्मको छायांकनसमेत रोक्न धम्की दिए । मुजफ्फरपुरको जिल्ला अदालतमा शाहरूख र दीपिकाविरुद्ध निवेदनसमेत पर्‍यो । युट्युबमा सार्वजनिक गरेको ११ दिनमै ११ करोडभन्दा बढी भ्युज प्राप्त यस गीतले हिन्दुहरूको भावनामा चोट पुर्‍याएको भन्दै हिन्दु दक्षिणपन्थीसहित भाजपाका सदस्यहरू अन्तर्वार्तादेखि ट्वीटरमा ‘बोयकट पठान’ अभियान चलाउँदै छन् ।

शाहरूखको पठानले मात्र होइन, पछिल्लो समय ट्रेन्ड नै बनेको ‘बोयकट संस्कृति’ ले बलिउडका अरू फिल्मलाई पनि विवादमा तानिसकेको छ । आमिर खानको ‘लालसिंह चड्ढा,’ अक्षय कुमारको ‘रक्षा बन्धन,’ ऋतिक रोशन–सैंफ अलीको ‘विक्रम वेधा,’ तापसी पन्नुको ‘दोबारा,’ रणवीर कपुरको ‘शमशेरा’ र ‘ब्रह्मास्त्र’ लाई पनि प्रदर्शनअघि बहिष्कार गर्नेहरू निस्किएका थिए । सामाजिक सञ्जालमा गरिएको बहिष्कारकै कारण बलिउडका केही सिनेमाहरूले त ठूलो नोक्सानीसमेत खेप्नुपरेको छ । हप्तौं ट्वीटरको ट्रेन्डिङमा ‘बोयकट लालसिंह चड्ढा’ ट्रेन्ड चलेपछि आमिरले त भारतप्रतिको आफ्नो प्रेम प्रकट नगरी फिल्म प्रदर्शन गर्नै सकेनन् । ‘म मेरो देशलाई निकै प्रेम गर्छु भन्ने कुरामा तपाईंहरू विश्वस्त हुनुस् । त्यसैले कृपया मेरो फिल्मलाई बोयकट नगर्नुस्,’ आमिरले फिल्म प्रदर्शनको १० दिनअघि मिडियामार्फत भन्नुपरेको थियो ।

सन् २०१४ मा धार्मिक असहिष्णुताले भारत असुरक्षित लाग्न थालेको भन्दै भाजपा सरकारका विरुद्ध बोलेको अन्तर्वार्ताको सानो अंश राख्दै सामाजिक सञ्जालमा फिल्मको विरोध गर्नेहरू बढे । त्यति मात्रै नभई सन् २०१५ मा प्रदर्शनमा आएको ‘पीके’ को प्रसंग उठाउँदै आमिरलाई हिन्दुविरोधी करार गरिदिए । ‘पीके’ ले धर्मका नाममा हुने अन्धविश्वासमाथि प्रहार गरेको थियो । चर्को विरोधबीच वर्षौं लगाएर ठूलो बजेटमा निर्माण गरेको ‘लालसिंह चड्ढा’ प्रदर्शनमा आयो । तर, सामाजिक सञ्जालमा गरेको प्रहार बक्स अफिसको नतिजामा देखियो । ‘दंगल’ बाट बलिउडमा सर्वाधिक व्यापार गर्ने फिल्मको ट्याग कमाएका स्टार आमिरको ‘लालसिंह चड्ढा’ फ्लप हुनुलाई धेरैले ‘बोयकट संस्कृति’ ले पारेको प्रभावका रूपमा पनि व्याख्या गरेका छन् । अहिले ‘बोयकट संस्कृति’ बलिउडका लागि चिन्ताको विषय पनि बन्न थालेको छ ।

त्यसो त ‘लालसिंह चड्ढा’ सँग एकै दिन प्रदर्शनमा आएको ‘रक्षा बन्धन’ पनि विवादरहित बन्न सकेन । यसअघिका केही फिल्ममा हिन्दु राष्ट्रवादीहरूलाई आकर्षित गर्न सफल अक्षय कुमारको यो फिल्मलाई पटकथाकारको पुरानो ट्वीटकै आधारमा विरोध गरे । गौ मूत्र, हिजाब बन्देज, साम्प्रदायिक हिंसाको विरुद्धमा पटकथाकार कणिका ढिल्लोंले लेखेको ट्वीटलाई लिएर फिल्मको बोयकट गरियो । अक्षयलाई हिन्दुविरोधीसँग काम गरेको भन्दै प्रश्नहरू थुप्रै निस्किए । अक्षयले नै एक मन्दिरको धार्मिक विधिमा दूध खेर फालेको भन्दै गरिएको पुरानो ट्वीटलाई कारण बनाउँदै फिल्मको विरोध गर्नेहरू थपिए । अन्ततः फिल्मले देशको अर्थतन्त्रमा प्रभाव पार्ने हुँदा आफ्नो फिल्मलाई बहिष्कार नगर्न अक्षयले अपिल नै गर्नुपर्‍यो । त्यस्तै, ऋतिक रोशनले ‘रक्षा बन्धन’ को तारिफ गर्दै दर्शकलाई के फिल्म हेर्न आह्वान गरेका थिए, उनी अभिनीत ‘विक्रम वेधा’ पनि बोयकटमा तानियो । त्यस्तै, अभिनेता रणवीर कपुर, आलिया भट्ट र अमिताभ बच्चनका पुराना भिडियो सार्वजनिक गर्दै ‘ब्रह्मास्त्र’ लाई पनि बोयकट अभियानमा सामेल गरियो । रणवीरले मासु खाँदै गरेको भिडियोको क्लिप ट्वीटरमा सार्वजनिक गर्दै सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ता उनको फिल्मविरुद्ध खनिए । यद्यपि ‘ब्रह्मास्त्र’ हिन्दुको पौराणिक कथामा आधारित भएको हुनाले पनि आमिरको फिल्मको जस्तो गति भएन ।

‘बोयकट’ राजनीति

बोयकट शब्द आयरल्यान्डबाट सुरु भएको मानिन्छ । त्यतिबेला चार्ल्स कनिंघम बोयकट भन्ने बेलायती कर उठाउने व्यक्ति थिए । उनी यति निरंकुश थिए कि उनका विरुद्धमा सन् १८८० ताका किसानहरू विरोधमा उत्रिए र उनलाई काममुक्त गराइदिए । त्यहीँबाट बोयकट शब्द जन्मियो । त्यससँगै बोयकट शब्द विरोध र सामूहिक मागका लागि संसारभर प्रचलनमा आउन थाल्यो ।

तर, छिमेकी राष्ट्र भारतमा भने यो शब्दलाई अनावश्यक कारण देखाउँदै विरोध गरिएका फिल्महरूमा व्यापक प्रयोग गरिँदै छ । शाहरूखको ‘पठान’ उदाहरण ज्वलन्त भइहाल्यो । कोभिडपछि प्रदर्शनमा आएका फिल्महरू सामाजिक सञ्जालमा यसरी प्रहारमा परिरहँदा बलिउडमा ‘बोयकट संस्कृति’ मौलाउँदै गएको देखिन्छ । तर, कोभिडअघि पनि थुप्रै फिल्मले बोयकटको सामना गर्नुपरेको थियो । यसअघि ‘माई नेम इज खान,’ ‘पद्मावत,’ ‘लिपिस्टिक अन्डर माई बुर्का,’ ‘दंगल,’ ‘पीके’, ‘हैदर,’ ‘द डर्टी पिक्चर,’ ‘गोंलियों की रासलीला रामलीला,’ र ‘छपाक’ जस्ता फिल्महरू बोयकटमा परे । कुनै बेला बोयकटमा पर्ने फिल्महरू निकै कम हुन्थे, जस्तो कि दीपा मेहताको ‘फायर’ र ‘वाटर ।’

ठूलो लागतमा फिल्म बनाउने बलिउड सिने उद्योग कमजोरीमुक्त छैन । तर यसले अघिल्ला वर्षहरूमा यस्तो कडा प्रकारको बहिष्करणको सामना गर्नुपरेको अनुभव थिएन । एकातिर बलिउडमा दक्षिण भारतीय फिल्म हाबी हुँदै गएका छन्, अर्कातिर तारन्तार बोयकटको चोट पाउँदा मुम्बई सिने उद्योग स्तब्ध छ । युनिभर्सिटी अफ मिसिगनका एसोसिएट प्रोफेसर अफ इन्फरमेसन जोयोजित पल र अनुसन्धानकर्ता सेरिल अग्रवालले हालै ‘ह्यासट्याग बोयकट बलिउड’ माथि अध्ययन प्रतिवेदन सार्वजनिक गरेका थिए । उक्त अध्ययनले यसलाई सामाजिक सञ्जालमा संगठित रूपमा केही नाम नखुलाइएका अकाउन्टबाट नकारात्मक रूपले प्रस्तुत गरिएको तर दक्षिण भारतका फिल्मलाई भने मौलिकतासँग जोड्दै आएको देखाउँछ । त्यस्तै बलिउडविरोधी सन्देश लेखिरहने १ लाख ६७ हजार ९ सय ८९ अकाउन्टमध्ये १२ हजार ८ सय ८९ भने यो २ वर्षमै खुलेको र ती अकाउन्टको कुनै नाम र फलोअर्स नभएको पनि देखायो । बोयकटको प्रभाव कस्तो हुन्छ भन्ने अझै प्रस्ट छैन । तर, कोभिडपछि प्रदर्शनमा आएका २० फिल्ममध्ये ७७ प्रतिशत त फ्लप नै भए ।

खासमा फिल्मलाई वाक स्वतन्त्रताको अभ्यास हुने माध्यमका रूपमा चर्चा गरिन्छ । आफूले भन्न खोजेको कुरालाई निर्देशकले फिल्ममार्फत अभिव्यक्त गरिरहेका हुन्छन् । फिल्म, साहित्य र कला दबाइएकाहरूको आवाज बन्दै आएको छ । तर, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रको अभ्यास हुने यही माध्यमलाई किन बहिष्कार गर्नेहरू बढ्दै छन् ? बोयकट संस्कृति पछाडिको खास कारण के हो ? बलिउडका स्टारहरू किन सत्ताधारीको लक्षित भइरहेका छन् त ?

अभिनेत्री स्वारा भास्कर बलिउड फिल्मले भारतको सत्तापक्ष दल भाजपाको हिन्दु राज्य विचारधारामाथि प्रहार गर्ने हुँदा यस्तो भइरहेको बताउँछिन् । ‘बलिउड यस्तो उद्योग हो जहाँ मुस्लिमहरूको उपस्थिति छ, यो क्षेत्रमा सफल पनि छन् । जुन कुराले हिन्दु अधिकारवालालाई पिरोल्ने नै भयो,’ भाजपाविरुद्ध बोल्दा मार्ने धम्कीसमेत पाएकी स्वाराले द गार्डियनलाई भनेकी छन्, ‘यदि मनोरञ्जनको यस्तो माध्यम नै धर्मनिरपेक्षता, बहुलवाद, विविधताका पक्षमा उभिन्छ भने हिन्दु राज्यको एजेन्डा र धर्मनिरपेक्षतालाई हटाउन उनीहरूले त्यही माध्यमलाई बदनाम बनाउँछन् नै ।’

बोयकट अभियानलाई यही अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतालाई दबाउन खोजेको बताउनेहरू पनि छन् । एक फिल्मकर्मीले रेडियो फ्रान्स इन्टरनेसनललाई यो अभियान संगठित रूपमै हिन्दु दक्षिणपन्थीहरूले सुरु गरेको समेत बताएका छन् । स्वारा थप्छिन्, ‘यस्तो लक्षित प्रहारहरू सत्ता पक्षकै विचारधाराबाट आइरहेको छ भन्ने सायद बलिउडलाई थाहा छैन । यो विचारधाराले विचार र अभिव्यक्तिमा नियन्त्रण गर्न खोजेको छ ।’ यो अभियानले भारतमा मुस्लिमविरोधी भावना जन्माइरहेको पटकथाकार हुसेन हैदरीले गार्डियनलाई भनेका छन् । ‘यस्तो अभियानले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा मुस्लिमविरोधी भावना पैदा गराइरहेको छ,’ ताण्डव सिरिजमा मुस्लिम कलाकारले हिन्दु भगवान्को मजाक उडाएको भनिएको दृश्य हटाउन लगाइएको प्रसंग जोड्दै भने, ‘खासमा मुस्लिमलाई हिन्दुको विरोधीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको कुरा उनीहरूका लागि खुराक भइहाल्छ ।’

केही समयअगाडि सिरिज ‘अ सुटेबल ब्वाय’ मा हिन्दु केटी र मुस्लिम केटाबीचको चुम्बनको दृश्यमाथि आपत्ति जनाउँदै एक भाजपा नेताले नेटफ्लिक्स इन्डियामाथि उजुरी नै हाले । भाजपा नेताहरूले आमिर खानलाई कालो धनको प्रशोधन गर्दै आइरहेको र ‘लालसिंह चड्ढा’ ले आतंकवादलाई महिमामण्डन गरेको समेत आरोप लगाए ।

‘अहिले सामाजिक सञ्जालमा फिल्महरूलाई ब्ल्याकलिस्टमा राख्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ,’ फिल्म समीक्षक उदय भाटियाले बीबीसीलाई भनेका छन्, ‘यो कार्य अर्गानिक होइन, दक्षिणपन्थीहरूले अगाडि बढाइरहेको काम हो ।’ बोयकटले समातेको हिन्दु–मुस्लिमको विषयलाई बुझ्न, ‘द कश्मीर फाइल्स’ प्रदर्शनताका देखिएको अनौठो दृश्य काफी छ । भारतका प्रधानमन्त्रीदेखि भाजपा नेताहरूले फिल्मको खुलेर समर्थन गरे । कति राज्यमा फिल्म हेर्न सरकारी कर्मचारीलाई छुट्टी दिइएको थियो भने उक्त फिल्मलाई कर छुटसमेत गरिएको थियो । सन् १९९० को कश्मीर हिन्दु पण्डितहरूमाथि गरिएको आक्रमण र उनीहरूको पलायनलाई मुख्य विषयवस्तु बनाइएको उक्त फिल्मलाई भारतकै प्रतिष्ठित फिल्म फेस्टिभलको जुरीले हालै ‘प्रोपोगान्डा’ घोषणा गरेको थियो । मुस्लिम पात्रलाई नकारात्मक मात्रै देखाइएको यो फिल्मलाई भाजपा सरकारले काँधमा बोकेरै हिँड्यो ।

बोयकटमा यसरी हिन्दु–मुस्लिमसँगै जोडेर आउने अर्को विषय हो– सुशान्तसिंह राजपुतको आत्महत्या । फिल्महरू बोयकटको अर्को कारण नातावाद (नेपोटिज्म) पनि रहेको भारतीय सञ्चारमाध्यमहरूले पनि स्विकार्दै आएका छन् । अभिनेता सुशान्तलाई बलिउडले आउटसाइडरका रूपमा व्यवहार गरेकै कारण उनले आत्महत्या गरेको कारण देखाउँदै बोयकट गर्नेहरू बढेको भन्नेहरू पनि छन् । आलिया भट्टको ‘सडक २’ ले ट्रेलरमा पाएको सवा करोडभन्दा बढी डिसलाइकलाई धेरैले नातावादसँग जोडेर गरिएको बोयकटकै नतिजा मान्छन् । बोयकट जुनसुकै कारणमा आधारित होस्, यो अभियान यसरी आक्रामक भएर आउनुको पछाडि बलिउड कलाकारको मौनता देख्छन् अभिनेता अर्जुन कपुर । ‘हाम्रो कामले नै जवाफ दिनेछ भन्दै बस्नु हाम्रो गल्ती हो ।

हामीले धेरै नै सहिसक्यौं तर यो मानिसहरूका लागि बानी बनिसक्यो । अब हामी एकजुट भएर आउनुपर्छ । यसरी ह्यासट्याग लेखेर गलत कुराहरू पोस्ट्याउनेका विरुद्ध हामीले केही गर्नैपर्छ,’ बलिउड हंगामासँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन् । त्यस्तै, निर्देशक अनुराग कश्यपले इन्डियन एक्सप्रेसलाई भनेका छन्, ‘अहिलेको समय एकदमै अनौठो छ, अहिले जे पनि बोयकट भइरहेको छ । यो देशमा अहिले बहिष्कार संस्कृति मौलाउँदै गएको छ । यदि तपाईं बोयकटमै पर्नु भएन भने तपाईं गनिनु हुँदैन ।’

केही दिनअघि मात्रै ‘कोलकाता इन्टरनेसनल फिल्म फेस्टिभल’ मा अभिनेता शाहरूख खानले बोयकटको विषयलाई घुमाएर सामाजिक सञ्जालमा बढ्दै गरेको साँघुरो सोचसँग जोडे । ‘अहिले सामाजिक सञ्जालले हाम्रो विचार निर्माण गर्दै आएको छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जालका नकारात्मक कुराहरूले फिल्मलाई पनि नराम्रो असर पार्न सक्छ भन्ने खालका विचार छन् तर मलाई लाग्छ, अहिलेको समयमा फिल्मले झनै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । सामाजिक सञ्जालमा त्यस्ता केही संकीर्ण विचारले पनि परिचालित हुन्छ, जसले अन्यका विचारलाई त्यसमै सीमित गराइदिन्छ,’ उनले भनेका थिए, ‘फिल्मले त मानव जीवनका नराम्रा पक्षहरूलाई पनि कथ्य वाचनमार्फत भनिरहेको हुन्छ । यसले त हामीलाई एकअर्कामा चिनिन पनि मद्दत गरिरहेको हुन्छ । साथै फिल्मले एउटा यस्तो धारणा पस्कन्छ, जसले मानवता, एकता अनि भाइचारालाई बढाइदिन्छ ।’

पठानको त्यही विवादित दृश्यलाई लिएर स्वाराले भने ट्वीटरमा भाजपाका नेताहरूलाई व्यंग्य गर्दै लेखेकी छन्, ‘हेर्नुस् यी हुन् हाम्रा देशका सत्ताधारी नेता । उहाँहरूलाई अभिनेत्रीहरूको कपडा हेर्नबाट फुर्सद पाए पो केही काम पनि गर्थे कि ?’

(एजेन्सीहरूको सहयोगमा)

प्रकाशित : पुस १०, २०७९ ११:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×