भर्चुअल रंगमञ्च वास्तवमै रंगमञ्च हो त ? - मनोरञ्जन - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

भर्चुअल रंगमञ्च वास्तवमै रंगमञ्च हो त ? 

महामारीले निम्त्याएको चुनौतीबीच नाट्यकर्मीहरुले भर्चुअल माध्यमबाटै भए पनि दर्शकहरुमाझ पुग्ने जमर्को गरिरहेका छन् । तर, भर्चुअल रंगमञ्चबारे भने नाट्यकर्मीहरु एकमत छैनन् ।   
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — पहिलो लकडाउनताका अभिनेता दयाहाङ राईले मण्डला थिएटरका साथीहरुसँग छलफल गरे, ‘मञ्चमा फर्कन मितज्यू नाटक गरौं ।’ कोरोना कहरले सुनसान रंगमञ्चमा यो नाटकले चहलपहल बढाउने पक्का थियो । मञ्चमा फर्कने सेलिब्रेसन नाटकको रुपमा मञ्चन गर्ने तयारी सुरु भयो ।

‘मितज्यू’का निर्देशकसमेत रहेका राईले नाटकको रि–डिजाइन गरे । तर महामारीका बेला बन्द कोठाभित्र नाटक गर्न सम्भव देखेनन् । त्यसैले खुल्ला रंगमञ्च (ओपन स्पेस) रोजे । सातै प्रदेशमा मोबाइल थिएटरमार्फत् नाटक गर्ने निर्णय भयो । यात्राका लागि कोष जुटाए । तर महामारीले खुल्ला रंगमञ्च गर्ने अवस्था बाँकी छोडेन । त्यसपछि अब कुन माध्यमबाट नाटक मञ्चन गर्ने त ? छलफल भयो । डिजिटल माध्यम युट्युवबाट रंगमञ्च गर्ने सल्लाह भयो । सात वर्षअघि मञ्चन भएको नाटकलाई फेरि मञ्चन गराउँदै सबै दृश्यहरु क्यामेराभित्र कैद गरे, दयाले । वैशाख ३१ मा यो नाटक मण्डला थिएटरको आधिकारिक युट्युबबाट सार्वजनिक भयो ।

०००

हिजोआज दैनिक ११ देखि २ बजेसम्म घिमिरे युवराजको टिम रिहर्सलमा व्यस्त हुन्छ । कलाकारहरु आ–आफ्नै घरमा हुन्छन् । निर्देशक घिमिरे पनि घरमै । कलाकारले आ–आफ्नो कोठालाई मञ्च बनाएर नाटकको अभ्यास गर्दैछन् । नाटकलाई निर्देशन गरेका युवराज अनलाइनबाटै कलाकारलाई अभ्यास गराउँछन् । यही जेठ १२ गते युट्युवबाट प्रत्यक्ष लाइभ स्ट्रिमिङमार्फत् मञ्चन हुने नाटक हो, ‘अनुपस्थित तीन’ । खासमा यो नाटक लकडाउन हुनुभन्दाअघि ३० दिन जति रिहर्सल भइसकेको थियो । शिल्पी थिएटरमा सेट तयार थियो । तर कोरोनाको दोस्रो लहरले देशमा लकडाउन घोषणा भयो । त्यसपछि घिमिरेले नाटक मञ्चनका लागि विकल्पमा युट्युव रोजे । महामारीले निम्त्याएको चुनौतिबीच यो टिमको भर्चुअल नाटक गर्ने तयारी लगभग अन्तिम चरणमा पुगिसकेको छ ।

०००

कोरोना महामारीबीच रंगमञ्चका लागि विकल्प खोज्ने दया र घिमिरे मात्र होइनन् । यसअघि पहिलो लकडाउनको तेस्रो दिनबाट थिएटर मलका रंगकर्मी केदार श्रेष्ठले डिजिटल माध्यममा नाटक देखाए । उनले डकुमेन्टेसनका लागि पहिलै खिचेका पुरानै नाटकहरुको भिडियो फेसबुकबाट स्ट्रिमिङ गरे । विश्व रंगमञ्च दिवसको दिन (चैत १४) देखि सुरु भएको डिजिटल रंगमञ्च १६ दिनसम्म चल्यो । उनीहरुले घरभित्रै थुनिएर बसेका दर्शकलाई २० नाटक देखाए ।

रंगकर्मी आकांक्षा कार्की (कौसी थिएटर) ले भने पहिलो लकडाउनमा भर्चुअल रंगमञ्च रोजिन् । उनले जुममार्फत् प्लेब्याक थिएटर आयोजना गरिन् । हरेक बुधबार उनको टिम प्लेब्याक गर्थ्यो । झन्डै ६ महिना कौसी थिएटरले प्लेब्याक मञ्चन गर्यो । उनीहरु भर्चुअल माध्यमबाट दर्शकका अनुभव सुन्थे र त्यसैलाई अभिनयमा उतारेर प्रस्तुत् गर्थे । यो लकडाउनमा पनि उनको टिम यसलाई निरन्तरता दिने तयारीमा छ ।

कोरोना महामारीले सिर्जना गरेको परिस्थितिमा रंगकर्मीहरु कतिले डिजिटल रंगमञ्च गरे त कतिले भर्चुअल रंगमञ्च । अब प्रश्न उठ्छ, के डिजिटल प्लेटफर्मको रंगमञ्च वास्तवमै रंगमञ्च हो त ? भर्चुअल रंगमञ्चले वास्तविक रंगमञ्चको सौन्दर्य बोक्छ त ?

दयाहाङ आफूले रोजेको डिजिटल माध्यमलाई वास्तविक रंगमञ्च मान्दैनन् । ‘यो वास्तविक रंगमञ्च होइन । यो वैकल्पिक माध्यम मात्र हो । मुख्य कुरा त यसलाई ठूलो बहस चाहिन्छ होला । कोसिस हुन सक्लान् तर यो रंगमञ्च नै भने होइन’, उनले भने, ‘रेकर्ड भइसकेपछि त रंगमञ्च नै रहेन । धेरै साथिहरुले भर्चुअल रंगमञ्च गरे, त्यसको मान्यता रहला । तर हामीले युट्युबमा मितज्यू राखेर दर्शकबीचको ग्यापलाई नजिक ल्याउने कोसिस मात्र गरेका हौं । यो अनलाइनको माध्यमबाट दर्शकमाझ पुग्ने कोसिस हो ।’

डिजिटल माध्यमको रंगमञ्चलाई दर्शक तान्ने साधनको रुपमा चर्चा गर्छन् दयाहाङ । ‘नाटक नहेर्नु भएको दर्शकसम्म यो माध्यमले नाटक पुर्याउने भयो । यो रंगमञ्चसम्म दर्शकलाई तान्ने साधनको रुपमा प्रयोग गरिएको हुनसक्छ । यो प्रयोग हो पूर्णता होइन,’ उनले भने, ‘विज्ञापनको हिसाबले अर्को ठूलो माध्यम हुनसक्छ यो ।’

‘मितज्यू’ सार्वजनिक भएको तीन दिनमै डेढलाख बढी दर्शकले युट्युबमा हेरे । यसले दर्शकमा रंगमञ्चलाई लिएर चासो बढाएको दयाहाङ बताउँछन् । ‘एउटा नाटकलाई यतिधेरै पटक चासोको रुपमा हेरिएको छ । नेपालमा नाटकको प्रत्यक्ष दर्शक ३ हजारदेखि ३५ सय हो । चासो त ९ हजारले पनि राख्नुहुन्छ होला । यो नाटकलाई युट्युबमा हेरेकाले मञ्चमै गएर हेर्नुपर्छ कि भन्ने महसुस गराउला भन्ने सोचाइ हो ।’

रंगमञ्चको प्रमुख धर्मदर्शकको प्रत्यक्ष उपस्थितिमा स्टेजमा हुने प्रस्तुति हो । रंगमञ्चको इतिहास धेरै लामो छ । क्यामेराको विकाससँगसँगै फिल्म आयो । त्यतिखेर रंगमञ्चको आवश्यकता छैन भन्ने बहस भयो होला तर रंगमञ्चले स्टेजलाई हुने प्रविधिको आत्मसाथ गर्दै अगाडि बढेको रंगकर्मी केदार सुनाउँछन् ।

‘पहिला दियालो बालेर रंगमञ्च गर्थ्यो होला भनेपछि लाइटको सिस्टम आयो । बिस्तारै प्रोजेक्टरको प्रयोग हुन थाल्यो । प्रविधिको विकाससँगै युरोपियन देशहरुमा त होलोग्राम प्रयोग हुन थाल्यो । यसरी नाटकले पनि एउटा विकास गर्दै आएको हो । तर अहिलेको महामारीको परिस्थितिजन्य अवस्थामा मात्र हामीले नाटकलाई भर्चुअलमा देखायौं,’ उनले भने ।

आफूहरुले महामारीले सिर्जेको अवस्थामा रंगमञ्च दर्शकसँग हुनुपर्छ भन्ने ध्ययले डिजिटल माध्यमबाट रंगमञ्च गरेको उनले बताए । नाटकलाई क्यामेराले खिचेर देखाउने भइसकेपछि त्यो वास्तवमा रंगमञ्च नहुने केदारको धारणा छ । यसलाई वैकल्पिक रंगमञ्च बताउँछन् केदार । ‘नाटक भर्चुअलमा जान सक्दैन भन्ने होइन । तर रंगमञ्च भनेको रंगमञ्च नै हो । रंगमञ्चलाई क्यामेराले खिच्ने भइसकेपछि त्यो रंगमञ्च भएन । अहिले हामीले गरिरहेको भर्चुअल रंगमञ्च, रंगमञ्च होइन,’ उनले भने, ‘रंगमञ्चमा क्यामेरा छिर्ने बित्तिकै त्यो भिडियो बन्यो । क्यामेरा छिर्नेबित्तिकै रंगमञ्चको माध्यम नै ब्रेक हुन्छ ।’

केदारलाई डर छ, ‘सबै रंगकर्मीले यही माध्यमलाई पछ्याउन थाले के होला ?’

नाटकको सुटिङ हुन थाल्यो भने त्यो रंगमञ्च नहुने उनी बताउँछन् । ‘त्यो त रंगमञ्च स्टूडियो हुन्छ । जसरी फिल्म बनाउन स्टूडियो बनाएर सुटिङ हुन्छ । त्यस्तै नाटकको सुटिङ हुन थालेपछि त्यो रंगमञ्च हुँदैन,’ उनले भने, ‘भर्चुअल रंगमञ्चले वास्तिवक रंगमञ्च सकिन्छ भन्ने होइन । कुनैबेला भर्चुअलरुपमा मात्र नाटक देखाउने प्रणाली सुरु होला । तर त्यो रंगमञ्च हुँदैन ।’

अहिलेको अवस्थामा यो माध्यम रोज्नु वाध्यता बनेको केदार सुनाउँछन् । ‘विकल्प खोज्दै जाँदा भेटिएको माध्यम हो यो । पहिला हामी ठूलो नाटकघर पाउँदैन थियौं । त्यस्तो नपाउँदा हामीले सडकलाई विकल्पको रुपमा खोज्यौं । अहिले चुप लागेर बस्नुभन्दा केही गरौं भन्ने हिसाबले सुरु भएको हो यो’, केदार सुनाउँछन् , ‘भर्चुअल माध्यममा रंगमञ्चको सौन्दर्यलाई सन्तुलन मिलाउने कुरा आउँछ । तर अब रंगमञ्चको आवश्यकता छैन, भर्चुअल गरे पुग्छ भन्यो भने किन रंगमञ्च गर्ने ? फिल्म बनाए हुन्छ ।’

कौसी थिएटरकी आकांक्षा रंगमञ्चको स्वरुप डिजिटल हुनै नसक्ने तर्क गर्छिन् । ‘डिजिटल थियटर थिएयटर हुँदै होइन । थिएटरले जुन अनुभव दिन्छ त्यो कदापि भिडियोले दिन सक्दैन । अहिले महामारीका बेला निरन्तरता दिन मात्र यो अस्थायी विकल्प हो । तर यो समस्याको समाधान होइन जस्तो लाग्छ’, उनले भनिन्, ‘हामीले पनि लकडाउनमा प्लेब्याक थियटरलाई रुपान्तरण गरेर अनलाइन माध्यमबाट गर्यौं । यही नै अपनाउन थाल्यो भने रंगमञ्चको सौन्दर्य हराउँछ होला । कहिलेकाहीं दर्शकसम्म नाटक पुर्याउन अनलाइन गर्न सकिन्छ । तर यसलाई निरन्तर गरिहँदा उद्योगलाई असर गर्छ होला ।’

उनी डिजिटल नाटक देखाउनुभन्दा फिल्म नै बनाउन सुझाउँछिन् । ‘स्क्रिप्ट लेखौं । फिल्म बनाऔं । तर थियटरलाई यसको ओरिजिनल फर्ममा आउन कुर्नु पर्छ हामीले । रंगमञ्चको विकल्प नै रंगमञ्च हो । डिजिटल रंगमञ्चलाई बानी पनि बनाउनु हुँदैन’, उनले भनिन् ।

रंगकर्मी घिमिरे युवराज नयाँ प्रविधि प्रयोग गर्न डराउन नहुने धारणा राख्छन् । ‘हामी प्रयोग गर्न डराउँछौं । यो जहिले पनि विकल्प हो’, उनले तर्क गरे, ‘अवस्था सामान्य भइसकेपछि पनि हामीले यो शैलीलाई प्रयोग गर्न सक्छौं । यसले नाटकलाई विस्थापित भने गर्दैन । यसको अर्कै मिठास छ । पहिले पनि मल्टिमिडिया प्रयोग हुँदा स्टेज मर्छ भन्ने कुरा आयो । प्रविधिलाई दुश्मन मान्ने नै होइन नि ।’

रंगमञ्च जोगाउनकै लागि अहिले विभिन्न विकल्पको खोजी भएको उनको बुझाइ छ । ‘रंगमञ्च अमूर्त कुरा होइन । रंगमञ्चहरुले फरक प्लेटफर्म खोज्यो भने नै रंगमञ्च बाँच्ने हो । रंगकर्मी पिटर ब्रुकले भनेका छन्, ‘समयसँगै रंगमञ्च बढ्यो भने रंगमञ्च मर्दैन’, युवराज भन्छन्, ‘समाज र प्रविधिसँगै समयलाई समात्नु पर्छ रंगमञ्चले । म सतप्रतिशत यी माध्यमहरुप्रति खुसी छु । मलाई यसले रंगमञ्च मार्छ जस्तो लागेको छैन । यो रंगमञ्च नै होइन तर यसको नयाँ नाम हो भर्चुअल रंगमञ्च ।’

युवराजका अनुसार रेकर्ड गरिएको नाटकलाई डिजिटल माध्यमबाट सार्वजनिक गर्नु भर्चुअल नाटक होइन ।

विदेशका रंगमञ्चले भर्चुअल रंगमञ्च पहिलै अभ्यास गरिसकेको थियो । कोरोना महामारीबीच अन्तर्राष्ट्रिय रंगमञ्चहरुले भर्चुअल नाटक गर्यो । सन् २०१० मा एन्टन चेकभको नाटक ‘चेरी अर्चिड’को मञ्चन स्टेजसँगै संसारका ४ सय फिल्म हलमा एकसाथ प्रशारण भएको उदाहरण दिंदै घिमिरे भविष्यमा नेपालमा भर्चुअल रंगमञ्च स्थापित हुनसक्ने बताउँछन् । ‘सायद २०/२५ वर्षपछि त्यस्तो अभ्यास होला । मेरो पनि सपना के छ भने शिल्पीमा मञ्चन भइरहेको नाटक विराटनगरका दर्शकले त्यति नै बेला हेर्न पाउन्’, उनले भने ।

अवस्था यस्तै भइरहे रंगमञ्चको विकल्प केही नहोला भन्न सकिंदैन । तर रंगमञ्चको एउटा मूल्य, मान्यता हुन्छ । डिजिटल माध्यमबाट संसारभर रंगमञ्च पुर्याउन सकिएला । तर त्यसमा रंगमञ्चको मूल्य, मान्यता र स्वाद नआउने दयाहाङको भनाइ छ । ‘क्यामेरा आइसकेपछि करिबकरिब रंगमञ्च नै धरापमा पर्ने आँकलन त गरे होला । तर त्यो हुँदैन । रंगमञ्चका लागि धेरै चुनौती आए होला नि त । तर डिजिटल रंगमञ्च एउटा सञ्चार गर्ने माध्यम हुनसक्छ’, दयाहाङले तर्क गरे ।

केदार अवस्था यस्तै भइरहे भर्चुअल र वास्तविक रंगमञ्च छुट्टिने बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘सँधैभरी यस्तै अवस्था रहृयो भने विकल्पका लागि यो बाटो पनि हिंड्न सकिन्छ । सँधैभरी यस्तो भयो भने भर्चुअल र ओरिजिनल नाटक भनेर छुट्टिएला ।’

डिजिटल माध्यमका चुनौती

डिजिटल रंगमञ्चमा त्रुटीहरु सुधार गर्न नसकिने दयाहाङ बताउँछन् । रेकर्ड भएको भिडियो नै सबैले हेर्ने हो । रंगमञ्चमा गल्ती भेटिंदा भने भोलिपल्ट तुरुन्तै सुधार गर्न सकिन्छ । रेकर्ड गरेको भिडियोमा सबै कमजोरी छर्लंगै देखिन्छ । रंगमञ्चले यही माध्यमलाई रोज्न थाले ठूलो विकृति हुने उनको तर्क छ । ‘धेरै दर्शकले हेर्ने भए भनेर यही हो हाम्रो माध्यम भनेर यतातिर लाग्यौं भने ठूलो विकृति पनि हुनसक्छ । भोलि कतै स्टूडियो बुक गरेर प्रहसन जस्तै गर्न थाल्यौं भने विकृति हुन्छ’, उनले भने ।

डिजिटल रंगमञ्चले डकुमेन्टेसन राम्रो गर्नुपर्ने रहेछ भन्ने लागेको छ केदारलाई । प्राविधिक चुनौतीसँगै यो माध्यमले धेरै दर्शकबीच रंगमञ्च पुर्याएको केदार बताउँछन् । ‘सामान्यतया एउटा नाटकको दर्शक एकहजार हुन्थ्यो । तीन करोड जनता भएको देशमा एक प्रतिशतले पनि नेपालमा नाटक हुन्छ भन्ने थाहा छैन । तर भर्चुअल नाटक देखाउँदा एउटै नाटकमा २२ सय रियल टाइप भिजिटर पुगेको थियो । १६ दिनको भ्युज पाँचलाखभन्दा बढी पुगेको थियो’, उनी भन्छन्, ‘हामीले महोत्सवको तेस्रो दिनदेखि यदि तपाइँं आज नाटक हेरिसकेपछि नाटकघरमै आएर नाटक हेर्न मन लाग्यो भने ‘आइ वान्ट थिएटर’ भनेर लेख्नुस् भनेका थियौं । त्यतिबेला धेरैले प्रतिक्रियामा यस्तो लेखेका थिए ।’

घरघरबाट रंगमञ्च गर्न गाह्रो छ । तर नयाँ प्रक्रियामा पनि घिमिरे युवराजको टिम रमाउँदैछन् । नयाँ अनुभव बटुल्दैछन् ।

कोरोनाको क्षति

‘रंगमञ्च’लाई कोरोनाले सबैभन्दा बढी असर पारेको क्षेत्रको रुपमा व्याख्या गर्छन् दयाहाङ । ‘नाटकको लागि त प्रत्यक्ष दर्शक आवश्यक हुन्छ । जनशक्ति पनि चाहिन्छ । गएको १ वर्षमा सबैभन्दा नराम्रो असर सिर्जनशिल क्षेत्रमा परेको छ भने त्यो नाट्यक्षेत्रलाई परेको छ’, उनले भने ।

रंगमञ्चमै निर्भर रहेकाहरुलाई महामारीले प्रभाव पारेको बताउँछिन् आकांक्षा कार्की । ‘कतिका लागि यो जीवन यापन गर्ने स्रोत थियो । यो नै नहुँदा बाँच्नका लागि अर्को विकल्प खोज्नुपर्ने भएको छ । अहिले जागिर खोजेर पनि कहाँ पाउने ?, प्रश्न गर्दै भनिन्, ‘त्यसैले पनि धेरै रंगकर्मी घर फर्कनु भएको छ । केही महिना भएको भए मागेर वा केही गरेर जोहो गर्न सक्थे । अहिले उनीहरुले कसरी जीवन गुजारा गरिरहेका होलान्, सोच्दै मन पोल्छ ।’

कौसी थिएटर खोलेको २ वर्षमै महामारीले उनको रंगमञ्चलाई असर पार्यो । यसबीच उनले अनलाइन पढाउन थालिन् । रंगकर्मीका लागि महामारीले विकराल अवस्था सिर्जना गरिदिएको उनी बताउँछिन् । ‘कति रंगमञ्चको बचत थियो होला । कतिलाई गैरसरकारी संस्थाको आड भयो होला । तर हामीजस्तो नयाँ रंगमञ्चको अवस्था नाजुक छ । म आफै पनि विकल्पहरु खोज्दैछु’, उनले भनिन् । आकांक्षाको व्यथा समंग्र नाट्यक्षेत्रको अहिलेको भोगाइ हो ।

प्रकाशित : जेष्ठ ६, २०७८ १७:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

डिजिटल कन्टेन्टमा किन सेन्सरसिप ? 

निर्देशक मनोज पण्डित भन्छन्, 'सेन्सर भनेको सिर्जनाको वाधक हो । कलाको वाधक हो । फिल्मको विकास गर्न कुनै पनि प्रकारको सेन्सर नै हुनुहुँदैन ।'
रीना मोक्तान

काठमाडौँ — बुधबारबाट बलिउड स्टार सलमान खानको फिल्म 'राधे : योर मोस्ट वान्टेड भाइ' डिजिटल प्लेटफर्ममा प्रदर्शनमा आयो । नेपालमा पनि यो फिल्म डिजिटल प्लेटफर्म (नेट टिभी, डिस होम, म्याक्स टिभी)मा आयो । हलमा प्रदर्शन गर्ने तयारी रहेको यो फिल्मलाई कोरोना महामारीका कारण ओटीटी (ओभर दि टप) प्लेटफर्मबाट प्रदर्शन गरियो ।

नेपालमा यो फिल्मको प्रदर्शन भएसँगै सेन्सरसिप (फिल्मको जाँच)को विषय उठ्यो । नेपालमा यो फिल्म सेन्सरबिना प्रदर्शनमा आएको भन्ने समाचार पनि आए । सेन्सरसिपका विषय उठेपछि 'राधे'लाई नेपालमा वितरण गरेका गोपीकृष्ण मुभिजले बुधबार नै फिल्मको सेन्सर गरायो । 'डिजिटल कन्टेन्टका लागि सेन्सर गर्ने कुनै नियम/कानुन छैन । तर 'राधे'को सेन्सरसिपमाथि धेरै समाचार आए । त्यही दबाबले हामीले फिल्मको बुधबार बेलुकी नै सेन्सर गर्‍यौं,' गोपीकृष्णका निरज पौडेलले भने ।

नेपालमा चलचित्र जाँच समिति (सेन्सर बोर्ड)ले फिल्मको जाँच गरेर इजाजत पत्र दिइसकेपछि मात्र फिल्म प्रदर्शन गर्ने चलन छ । यही चलनलाई पछ्याउने क्रममा निकै फिल्मकर्मीका सिर्जनाको चीरहरण भएको बताउने गरेका पनि छन् । निर्देशक प्रकाश आङदेम्बले 'देश खोज्दै जाँदा'मा होस् या निश्चल बस्नेतले 'लुट'मा, फिल्मकर्मीले आफ्नो सिर्जनामा सेन्सरको हस्तक्षेप सहनु परेको सार्वजनिक गरेका छन् ।

निर्देशक गणेशदेव पाण्डेले फिल्मको शीर्षक 'गाँजाबाजा' राखेकै कारण लामो समय चलचित्र विकास बोर्डविरुद्ध अदालतमा कानुनी लडाईं लडे । निर्देशक कुमार भट्टराईले बोर्डले इजाजत पत्र नदिँदा 'दासढुङ्गा २'को निर्माण नै रोकिदिए । यी दुई फिल्मले त बिकास वोर्डबाट 'प्रि-सेन्सरसिप'को समस्या झेल्नुपर्‍यो ।

त्यसैले यो झमेलामा परेका फिल्मकर्मी सेन्सरसिप खारेजको माग गर्छन् । 'दासढुङ्गा', 'वधशाला'मा सेन्सरको झमेला सहेका निर्देशक मनोज पण्डितलाई 'राधे' सेन्सरबिना प्रदर्शन भएको खबरले खुशी बनायो । उनी कुनै पनि रुपको सेन्सरसिप हट्नुपर्छ भन्ने मान्यता राख्छन् । डिजिटल कन्टेन्ट सेन्सरमा जानुलाई नेपाली फिल्मकर्मीका लागि दूर्भाग्य रहेको उनी विश्लेषण गर्छन् ।

'अहिले हामी नेटफ्लिक्समा फिल्म हेरिरहेका छौं । त्यहाँ प्रदर्शन हुने फिल्म सेन्सर भएर आउने होइन । त्यो त खुल्ला बजार हो,' पण्डित सुनाउँछन्,'अहिले खुल्ला बजारमा जानुपर्ने अवस्थामा नेपालका वितरक र डिजिटल प्लेटफर्म सेन्सरमा जान्छ भने त्यो भूल हुनेछ । राधे बिना सेन्सरसिप प्रदर्शनमा आएको सुन्दा म एकदम खुसी भएको थिएँ ।'

ओटीटी प्लेटफर्ममा प्रदर्शन हुने फिल्म सेन्सरसिपबिना (त्यसमा रेटिङ भने गरिएको हुन्छ) नै प्रदर्शनमा आउँछन् । त्यसैले त पछिल्लो समय भारतमा फिल्मकर्मीले स्वतन्त्र भएर विभिन्न मुद्दामा सिर्जनशील काम दिएका छन् । 'पाताललोक', 'ताण्डव', 'दिल्ली क्राइम', 'स्क्याम १९९२' यसका उदाहरण हुन् । यी मुद्दा हलमा प्रदर्शन हुने कन्टेन्टका रुपमा निर्माण गरिएको भए त्यसमा सेन्सरसिप लाग्ने पक्का थियो ।

डिजिटल प्लेटफर्म आफैमा 'सेन्सरलेस' अवधारणा रहेको बताउँने निर्देशक पण्डित ओटीटी सेन्सरसिपको परिधीबाट मुक्त हुनुपर्ने बताउँछन् । 'डिजिटलमा कुनै सीमा र परिधी हुँदैन । यस्तोमा नेपालका शासकले सेन्सरमा जोड दिनु भनेको नेपाली फिल्ममा उनीहरुले गर्ने ठूलो अपराध हो,' निर्देशक पण्डित भन्छन्, 'सेन्सर भनेको सिर्जनाको वाधक हो । कलाको वाधक हो । फिल्मको विकास गर्न कुनै पनि प्रकारको सेन्सर नै हुनुहुँदैन । फिल्म मेकर आफैले पनि सेल्फ सेन्सरसिपको परिधीबाट मुक्त हुनुपर्छ ।'

डिजिटल प्लेटफर्मको सेन्सरसिपले फिल्म क्षेत्रमा हुन लागेको एउटा विकासको सम्भावना रोकिने उनको भनाई छ । उनी सेन्सरसिपलाई महेन्द्रकालीन अवधारणा बताउँछन् । 'अब त फिल्म जानुपर्ने ठाउँ नै डिजिटल प्लेटफर्म हो । डिजिटल प्लेटफर्म त विज्ञानले दिएको उपहार हो । त्यसमाथि पनि सत्ताले हस्तक्षेप गर्नु त फिल्मका लागि घातक हुन्छ,' निर्देशक पण्डितले भने ।

निर्देशक तथा समीक्षक दीपेन्द्र लामा पनि डिजिटल प्लेटफर्ममा सेन्सरसिप नहुनुपर्ने धारणा राख्छन् । सेन्सरसिप हललक्षित गरेर बनाएको कानुन रहेको उनको तर्क छ । 'फिल्म हलमा त २ सयदेखि हजार दर्शक बसेर फिल्म हेर्छन् । त्यही भएर सेन्सरबोर्डले वर्गीकरण (यु, पिजी , ए, एस)को सर्टिफिकेट देखाइसकेपछि मात्र फिल्म प्रदर्शन गरिन्थ्यो । तर, ओटीटीका कन्टेन्ट त दर्शकले हात-हातमै हेर्न सक्ने भए । जसरी हामी युट्युबमा विभिन्न कन्टेन्ट हेरिरहेका हुन्छौं,' लामा सुनाउँछन्, 'त्यसैले ओटीटीको कन्टेन्टमा सेन्सर गर्न जरुरी छैन ।'

सरकारले फिल्म र ओटीटीको प्रकृति नबुझेका कारण डिजिटल कन्टेन्टमाथि सेन्सरसिपको विषय उठेको लामा बताउँछन् । 'हामीले युट्युब र टेलिभिजनका कन्टेन्टलाई विश्वास गरेका छौं । हेर्नै नमिल्ने, समाजले पचाउनै नसक्ने कन्टेन्ट त ती प्लेटफर्मले हाल्दैनन् नि । हामीले ओटीटीमा कुनै कन्टेन्ट दिँदा त्यो कन्टेन्टमाथि ती प्लेटफर्मका संचालकका स्वविवेक प्रयोग गरेर प्रदर्शन गर्न मिल्ने/नमिल्ने निर्णय लिन्छन् । हामीले उनीहरुको स्वविवेकमै विश्वास गर्नुपर्छ,' लामा भन्छन्, 'राधेको सेन्सर भएन भनेर उफ्रिनु वाहियात हो । ओटीटीमा हुने आम्दानी करको दायरामा कसरी ल्याउने भन्नेतर्फ कुरा उठ्नु ठिक हो । तर, डिजिटल कन्टेन्टलाई सेन्सरको दायरामा ल्याउने धारणा त गलत हो ।'

‍हलमा प्रदर्शन हुने फिल्मको सेन्सर भने गर्दै आएका छन् 'राधे'का नेपाल वितरक निरज । कोरोना महामारीबीच नै प्रदर्शनमा आएको 'मुम्बई सागा' र 'रुही'लाई सेन्सरसिपपछि नै हलमा प्रदर्शन गरेको उनको दाबी छ ।

डिजिटल कन्टेन्टमाथिको सेन्सरसिपलाई लिएर उनी पनि आपत्ति जनाउँछन् । 'नेटफ्लिक्स किन्नलाई सरकारले ५ सय डलरको सुविधा दिएको छ । त्यसमा कुनै फिल्मको सेन्सर हुँदैन । हामीले पब्लिक भ्यु (फिल्म हल) मा अनिवार्य सेन्सर गर्नुपर्छ । तर डिटिएच र ओटीटी भनेको त घरमा बसिने फिल्म (निजी फिल्म) हो । त्यसको लागि सरकारले सेन्सर हुनुपर्छ भनेर कुनै नियम छैन,' उनी भन्छन्, 'नेपालमा अनप्रोफेसनल व्यक्तिहरुले बिना सेन्सर 'राधे' प्रदर्शन गरेको भनेर कुरा उठाइदिए ।'

सूचना तथा संचार मन्त्रालयका सहसचिव तथा प्रवक्ता सोभाकान्त पौडेल भने सेन्सर बोर्डसम्बन्धी नियमावलीमै सबै फिल्मको सेन्सरसिप गर्नुपर्ने उल्लेख रहेको बताउँछन् । उनी नेपालभित्र प्रसारण हुने सबै फिल्मको सेन्सरसिप अनिवार्य हुनुपर्ने तर्क गर्छन् । 'नेपालको भूगोलभित्र प्रसारण गर्ने सबै फिल्ममाथि सेन्सर लागिहाल्छ । डिजिटल प्लेटफर्ममा सेन्सरसिप नगरी फिल्म प्रदर्शन गर्न पाइँदैन । एउटा सानो विज्ञापन त प्रसारण गर्न पाइँदैन भने फिल्ममा पाउने कुरै भएन,' पौडेलले भने, 'नेपालको राष्ट्रियता, संस्कृति बिगार्ने फिल्म हुनसक्छ त्यसैले सेन्सरसिप नभइ फिल्म चलाउन पाइँदैन ।'

हिन्दी फिल्मका वितरक निरज भने 'राधे' ठूलो बजेट फिल्म भएका कारण सबैको नजर पुगेको बताउँछन् । 'यो फिल्मको लागि ५० लाख भन्दाबढी कर तिरेको छु । अग्रिम कर तिरेको छु । भोली सानो फिल्म आयो भने कसैको नजरमा पुग्दैन,' उनी सुनाउँछन् ।

सुरुमा उनले 'राधे'मा सेन्सरसिपको आवश्यकता ठानेका थिएनन् । तर, संचार मन्त्रालय नै सेन्सरसिपलाई लिएर आफूलाई सम्पर्क गरेपछि उनी सेन्सरको प्रकृयामा लागे ।

'राधे'लाई नेट टिभीमा चलाएका नेटटिभीका कार्यकारी अधिकृत नीरन राजभण्डारी हलमा लक्षित फिल्ममा मात्रै सेन्सरसिपको अवधारणा लागु हुनुपर्ने धारणा राख्छन् । 'डिसहोमले पहिलादेखि नै सेन्सरबिना कन्टेन्टहरु प्रसारण गर्दै आएको छ । त्यसैले सानो पर्दामा आउने फिल्मका लागि सेन्सरसिप हुनुहुँदैन जस्तो लाग्छ मलाई,' उनी भन्छन्, 'फिल्म त समूहलाई देखाइन्छ । तर, डिजिटल प्लेटफर्म व्यक्तिगत हुन्छ । नेटफ्लिक्सका फिल्महरु सजिलै दर्शकले हेरिरहेका छन् । त्यसैले मलाई नेपाली प्लेटफर्महरुमा सेन्सरसिपको आवश्यकता छजस्तो लाग्दैन ।'

डिजिटल प्लेटफर्मले नै कन्टेन्टमाथि 'रेटिङ'(उमेर सिमा, विषयवस्तुबारे जानकारी) गर्ने हुँदा ओटीटीका कन्टेन्टमा सत्ताले सेन्सर गर्न साध्य नहुने उनको भनाई छ । 'व्यवहारिक रुपमा डिजिटल प्लेटफर्ममा सेन्सरसिप भएको देखिँदैन । अब फेरि ओटीटीमा यति धेरै कन्टेन छन् कि त्यस्तो सेन्सर गर्न साध्य हुँदैन,'उनले भने,'डिजिटल प्लेटफर्मका लागि सरकारले नीति बनाउनु पर्छ । हामी त प्लेटफर्म मात्र हौं । कन्टेन्टमा हिंसा छ कि, न्युडिटी भनेर छुट्याइदिने नीति भन्ने बन्नुपर्छजस्तो लाग्छ ।'

भारत सरकारले ओटीटीमा नियमन गर्ने !

पछिल्लो समय भारतमा पनि ओटीटी प्लेटफर्मको कन्टेन्टलाई नियमन गर्ने कुरा उठ्यो । २०२१ मा अमाजोन प्राइममा प्रदर्शनमा आएको 'तान्डव'लाई लिएर भारतमा डिजिटल कन्टेन्ट माथिको नियमनलाई लिएर प्रश्नहरु उठे । सिरिज ब्यान्ड गर्नुपर्ने भन्दै विरोधहरु भए । मध्यप्रदेश र महाराष्ट्रमा सिरिजमाथि मुद्दा दर्ता भए । विरोधीहरुले सिरिजमाथि सेन्सरसिप हुनुपर्ने कुरा उठाएसँगै भारतमा डिजिटल कन्टेन्टमाथि थुप्रै बहस भए । केही डिजिटल कन्टेन्टमा सेन्सरसिप हुनुपर्ने पक्षमा उभिए भने कति नहुनुपर्ने धारमा ।

गत फेब्रुअरीमा मोदी सरकारले ओटीटी कन्टेन्टमाथि नियमन गर्ने घोषणा गर्‍यो । जसअन्तर्गत डिजिटल प्लेटफर्मले कन्टेन्टमाथिको गुनासो सम्बोधन गर्ने 'निवारण प्रणाली'को विकास गर्नुपर्ने हुन्छ । २५ फ्रेबुअरीमा 'द प्रिन्ट'मा छापिएको समाचार अनुसार सूचना तथा संचार मन्त्रालयले अब डिजिटल कन्टेन्टलाई आपतकालीन अवस्थामा दर्शकको पहुँचबाट बञ्चितसमेत गर्न सक्ने उल्लेख गरिएको छ । डिजिटल प्लेटफर्मले उमेरका आधारमा पाँच वर्गीकरण (यु, यु/ए ७ वर्षमाथि, यु/ए १३ वर्षमाथि, यु/ए १६ वर्षमाथि, एडल्ट ) गर्नुपर्ने हुन्छ । डिजिटल प्लेटफर्मले 'रेटिङ' पनि गर्नुपर्ने नियम भारत सरकारले बनाएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २, २०७८ १३:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×