डिजिटल नाटक वास्तवमै रंगमञ्च थियो त ? - मनोरञ्जन - कान्तिपुर समाचार

डिजिटल नाटक वास्तवमै रंगमञ्च थियो त ? 

रीना मोक्तान

काठमाडौँ — कोरोना कालमा नाट्यकर्मीले डिजिटल माध्यमबाट नाटक मञ्चन गरे । फेसबुकमा लाइभ स्ट्रिमिङ गरे । रंगकर्मी अनुप बरालको प्रश्न छ,'के त्यो वास्तवमा रंगमञ्च थियो त ?' उनी डिजिटल प्लेटफर्ममा रेकर्डेड नाटक देखाउँदा रंगमञ्चको स्वरुप हराएको बताउँछन् ।

'त्यो नाटक त १० वर्षपछि हेर्दा पनि स्थिर देखिन्छ । नाटकको मज्जा स्थिर नरहनुमा रहेछ । एउटै नाटक हामीले अगल-अलग तरिकाले मञ्चन भएको देखेका छौं । अलग तरिकाले देखाउँदा एउटै नाटकले फरक-फरक प्रभाव पारेको देख्छु,' उनी भन्छन् ।

कोरोनाले करिब १० महिना बन्द भएका नाटकघरहरुमा माघ १ गतेदेखि चहलपहल सुरु भएको छ । आर्थिक हिसाबले रंगमञ्चलाई पहिल्यैदेखि कोरोना लागिसकेको उनी बताउँछन् ।

'कोरोनाले जनजीवनलाई नराम्रोसँग प्रभावित गर्‍यो । त्यसको मारबाट रंगमञ्च कसरी अछुतो रहन सक्थ्यो र?', बुधबार मण्डला थिएटरमा भएको संवादमा उनले भने,'मैले भन्न खोजेको आर्थिक रुपले रंगमञ्च सुविधासम्पन्न, समृद्धिको उचाइमा कहिल्यै पनि गएन । त्यो हिसाबले आर्थिक रुपमा रंगमञ्चमा कोरोना थियो भन्न खोजेको हो ।'

कोरोनाले रंगकर्मीहरुलाई फर्केर हेर्ने समय दिएको उनको भनाइ छ । रंगमञ्चलाई सामाजिक मुद्दा उठान गर्नका लागि धारिलो हतियार भनिन्छ । सिमान्तकृत मानिसको आवाज यसले उठाउने र उज्यालो खोज्ने बाटोको रुपमा लिइन्छ । बराल भन्छन्,'के त्यो बाटो हामीले खोजिरहेका थियौं त ? भन्ने सोच्ने मौका दियो ।'

अहिलेको रंगमञ्च 'शहर' केन्द्रित भएको उनको बुझाइ छ । सबै मानिसलाई नम्बर वान बनुँ भन्ने हुन्छ, सहरमा । त्यो दबाबभित्र रहेर रचनात्मक काम गर्नु एकदम गाह्रो हुने बरालको अनुभव छ । रंगमञ्चमा गतिलो खुराक पस्कने, ऊर्जाको सञ्चय गर्न पनि कोरोनाले साहस दिएको उनले बताए । 'जीवनसँगको साक्षात्कारले रंगकर्मीलाई दिक्षित गरिरहेको हुन्छ । त्यसैले कोरोनाले असर गरेको छ तर धेरै कुरा सिकाएको छ,' उनले भने ।

एक दशकअघि नेपालमा राष्ट्रिय नाचघर, प्रज्ञा प्रतिष्ठान र केही गैर सरकारी संस्था(आरोहण,गुरुकुल,सर्वनाम)ले फाट्टफुट्ट नाटक गर्थे । रंगमञ्चमा त्यति नियमितता थिएन । तर अहिले गैर सरकारी संस्थाले आफ्नै पहलमा रंगमञ्च निर्माण गरेका छन् । 'जस्तै मण्डला, शिल्पी, थिएटर मल । यो चाहिँ ठूलो प्याराडाइम सिफ्ट हो,' उनले भने,'सरकारको सहयोग बिना आफ्नै पहलमा निर्माण भएको रंगमञ्च हेर्‍यो भने नेपाल अंग्रपन्तिमा आउँछ जस्तो लाग्छ ।' पछिल्लो समय नेपाली रंगकर्मीले दक्षिण एसियामै फड्को मारेको उनको दाबी छ ।

भारतीय अभिनेत्री सिमा विश्वासले शिल्पीमा नाटक गर्न आउँदाको प्रसंग जोड्दै बराल सुनाउँछन्,'तपाईंहरुको यो काम देखेर मलाई इर्ष्या लाग्यो । अब आसाम फर्केर आफ्नै पहलमा नाटकघर खोल्छु ।' ब्यान्डिट क्वीनबाट फुलन्देवीकी नामले परिचित सिमाको यो अठोट नेपाली रंगकर्मीका लागि ठूलो रहेको उनी बताउँछन् । उनले भने झै कोरोनाअघि नाटकघरहरु धमाधम खुले । खुलेका नाटकघरलाई स्थायित्व दिन रंगकर्मी चुकेको उनी बताउँछन् । पछिल्लो समय नाटक लेखकहरु पनि जन्मिएका छन् । रंगमञ्चको यो सकारात्मक पाटो रहेको उनले बताए ।

रंगकर्मबाट कयौं कलाकार हुर्काएका अनुप नाटकलाई क्षणिक कलाको रुपमा व्याख्या गर्छन् । 'नाटक क्षणिक कला हो । समयमा बाँच्ने कला हो यो,' उनले भने,'एकछिन दायाँबायाँ हेर्नुभयो भने त्यो पल छुटेर जान्छ । त्यो छुट्नुको पीडा र रोमाञ्चकता नै त्यसैमा छ । त्यो सामार्थ्यकै कारणले जीवित बनाएको लाग्छ । साहित्यको अन्य विधाबाट अलग बनाउनुमा यसको आफ्नै किसिमको स्वभाव हो । त्यो स्वभावलाई चिरस्थायी बनाउन खोज्यौं भने त्यहाँ थिएटर हुँदैन ।'

नाटक गरेरै जीविकोपार्जन गर्न गाह्रो छ । नयाँ पुस्ताले पनि अझै त्यो संघर्ष गर्नु परिरहेको छ । फिल्मले झै नाटकले मुनाफा कमाउनमै ध्यान राख्यो भने रंगमञ्चको सिर्जनशिलता हराउने बरालको भनाइ छ । 'फिल्म एउटा उत्पादन हो । त्यहाँ बेइमानीको काम पनि हुन्छ । त्यो मुनाफा कमाउन गरिन्छ । हामी नाट्यकर्मीलाई बाँच्नका लागि आधार चाहिएको छ । सँगसँगै बेइमानी नगरुँ भन्ने चेतना पनि चाहिएको छ,' उनले भने ।

रंगकर्मीको सामूहिक हितका लागि नाट्यकर्मी एकजुट हुनुपर्छ । रंगकर्मीका लागि सरकारले कल्याणकारी कोष छुट्याउनुपर्ने बरालको माग छ । 'जुन चिज व्यवसायिक हुन सकेको छैन । त्यसको ध्यान राख्ने सरकारको जिम्मेवारी हो,' सुनाउँछन्,'हामी सबैले कल्याणकारी कोष सरकारसँग माग्नु पर्‍यो । त्यो हाम्रो अधिकारको कुरा हो । राज्यले सधैं उदासिन तरिकाले हेरिरहेका छन् । किनकि हामी बोलिरहेका छैनौं ।'

अहिले रंगमञ्चमा विविधता देखिदैन । सहर केन्द्रित भएर दर्शकले मनपराउने नाटक मात्र दिन रुचाइरहेकाले पनि यस्तो अवस्था सिर्जना भएको उनको भनाइ छ ।

पछिल्लो समय फिल्ममा दर्शकले कमेडी रुचाए । नाटकमा पनि कमेडी मिसाउने कार्य भयो । फिल्ममा जस्तै कतिले नाटकमा गीत राखे । त्यसले नाटकको भाषामाथि प्रश्न उठायो । 'फिल्मजस्तो नाटक बनाउनु भन्दा फिल्म बनाए भइहाल्यो नि ! जुन चिज फिल्ममा पाइँदैन, त्यो चिज पाउनका लागि रंगमञ्चमा दर्शक आउने हो । यहाँ आएर फिल्मकै अनुभव लिएर जानुहुन्छ भने कसरी फरक भयो त ? त्यसलाई रंगमञ्च नभने भयो ,' उनी भन्छन्,'नाटकको साँचो स्वाद चाख्न चाहनेलाई त्यसले जिस्काएको पनि छ ।'

पछिल्लो समय नाटकलाई पुल बनाउँदै कलाकारहरु फिल्मतिर प्रवेश गरिरहेका छन् । कतिले यो प्रवृत्तिमाथि आपत्ति जनाउँछन् । कलाकारले आफ्नो क्षमतालाई फरक माध्यममार्फत प्रस्तुत गर्न पाउनुपर्ने उनको धारणा छ ।

रंगकर्मीहरुलाई विदेशी नाटक मात्रै गरेको आरोप लाग्ने गर्छ । तर आफूले विदेशी भन्दा पनि नेपाली नाटक नै गरेको उनको दाबी छ । विदेशी नाटकको चर्चा धेरै भएकाले यस्तो आरोप लाग्ने गरेको उनको भनाइ छ । 'कोर्ट मार्सल गरें, राजेश हमाललाई ल्याएर नाटक गर्दा खतरा हुन्छ भनेर गरेको होइन । राजेशलाई त्यो चरित्र सुहाउँछ भनेर गरेको हो,' उनी भन्छन्,'मैले विदेशी नाटक गर्छु भने त्यसलाई नेपाली अनुकुल बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन हेर्छु ।'

कस्तो नाटक बनाउने मन छ भन्ने प्रश्‍नमा उनको जवाफ छ, 'देह भाषा, जहाँ शब्दहरु नहोस्, एकदमै थोरै दर्शकलाई देखाउने नाटक । जीवन मरणको अनुभव गराउने नाटक बनाउने मन छ । दर्शकले पनि यस्तो नाटक हेरियो कि जिन्दगीमा नीर रंग झैं बसेको भनुन् । म त्यो नीर रंगको खोजीमा छु ।'

प्रकाशित : माघ ८, २०७७ १४:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कंक्रिटको कमल : ड्रिम प्रोजेक्ट

कमलपोखरी पुनर्निर्माणको बृहत् योजनाको नक्सा हेर्दा महानगरले पोखरी होइन घाट निर्माण गर्न खोजिरहे जस्तो देखिन्छ ।
शिशिर वैद्य

काठमाडौं उपत्यकाले अनेकौं पटक पानीको हाहाकार र अनिकाल भोगेको छ । परापूर्वकालमा सुख्खा पर्दा उपत्यकाका मानिसहरु भगवान पुकार्थे, जात्रा गर्थे । बुँग द्य (रातो मच्छिन्द्रनाथ) जात्राको कथा प्रमाण हो यसको । पानी सुकेपछि जमिन चिरा पर्छ ।

जमिन चिरा पर्नु, अनिकाल र अनिष्टको संकेत हो । पृथ्वीमा जीव अस्तित्वको मूल रहस्य नै पानी हो । विज्ञान यसै भन्छ । अर्थात् हाम्रो अस्तित्व पानी हुनु र नहुनुमा निर्भर छ ।

हाम्रा पूर्खाले पानीको जोहो गर्न अनेक उपाय अपनाएका थिए । इनार, ढुंगेधारा अनि पोखरीहरुको निर्माण पानी व्यवस्थापनका नमुना हुन् । सीमित प्रविधि र औजारबाट पनि कलात्मक ढुंगेधारा, ठूलाठूला पोखरी निर्माण भएको थियो त्यो समयमा । पहाडका कुनाकाप्चामा भएका मूलहरुबाट ढुंगेधारासम्म पानी ल्याउनु सजिलो कार्य पक्कै थिएन होला ।

समय फेरिएको छ । उपत्यकाको प्राचीन सुन्दरता नासिएका छन् । कलाकौशल नामेट पारिएका छन् । परम्परागत सीप र प्रविधिबाट बनेका संरचना र सम्पदाहरु ध्वस्त पारिँदै छन् । कंक्रिट र सिसाका बहुतले आयातित वास्तुकलामा रमाएको छ सहर । कंक्रिटको थुप्रो बनेको सहरका प्राचीन ढुंगेधाराहरुमा पानी झर्दैन अहिले । पोखरीहरु अस्तित्वविहीन भएर कतै महल ठडिएका छन्, कतै मैदान । यो विज्ञान र प्रविधिको युग हो । विज्ञानले दिएको अनुपम तर खतरनाक उपहार हो कंक्रिट । यसको प्रयोगले जति विकासमा मद्दत गरेको छ पर्यावरणमा त्योभन्दा बढी असर गरेको छ ।

विज्ञान र प्रविधिका विद्यार्थीहरु प्राचीन कलाकौशल र विद्वताबारे जान्न बुझ्न चाहँदैनन् । सबै कंक्रिटका पछि कुदिरहेका छन् । सम्पदामाथि कंक्रिट आतिक्रमणको पछिल्लो उदाहरण बनेको छ कमलपोखरी । तर काठमाडौं महानगरपालिका कमलपोखरीमा कंक्रिट अतिक्रमण भएको मान्न तयार छैन ।

कमलपोखरी अहिले मैदानमा परिणत भएको छ । पोखरीको वातावरण सुन्दर पार्ने बहानामा महानगरले पोखरी सुकाएको छ । चिरा–चिरा परेको छ पोखरीको पिँध । चारैतिर ढुंगाका चौडा भर्‍याङ जस्तो देखिने पर्खाल निर्माण भइरहेको छ । यसरी निर्माण भएका यी पर्खालले पोखरीमा आउने प्राकृतिक पानीको बाटो पूर्ण रुपमा रोकेको छ । पोखरीका चारकुनामा ढुंगाका पिलर ठड्याइएका छन् । यी पिलरमा पोखरी नियाल्ने पाटी बन्नेछन् ।

योजनाअनुसार नयाँ बन्ने पोखरीको बीचमा कंक्रिटको कमल फुल्नेछ । तर त्यो कमलमा भमरा झुम्मिने छैनन् सेल्फी खिच्नेहरु झुम्मिने छन् । कमलपोखरी पुनर्निर्माणको बृहत् योजनाको नक्सा हेर्दा महानगरले पोखरी होइन घाट निर्माण गर्न खोजिरहे जस्तो देखिन्छ । विगत केही वर्षदेखि छठ मनाउने घाटका रुपमा प्रचार बढेको छ कमलपोखरीको । वर्तमान पुनर्निर्माण योजना त्यसैको प्रभावमा परेको जस्तो लाग्दछ ।

वर्षौंदेखि अतिक्रमण खेप्दै आएको कमलपोखरीमा स्थानीय सरकारको कुदृष्टि परेको छ अहिले । कंक्रिट विशेषज्ञहरुले घेरिएको स्थानीय सरकार सम्पदामाथिको यो अतिक्रमणलाई पोखरी पुनर्निर्माणको नाम दिइरहेका छन् । रानीपोखरीमा लाद्न नसकेको आफ्नो योजनाको झोक कमलपोखरीमा फेर्न खोज्दैछ काठमाडौं महानगरपालिका । महानगरकै योजनामा अघि बढेको भए रानीपोखरी कंक्रिट अतिक्रमणको चपेटामा परिसकेको थियो ।

सम्पदा अभियन्ताहरुले आवाज नउठाएको भए अहिलेको जस्तो सुन्दर रानीपोखरी नयाँ पुस्ताले देख्नै पाउने थिएनन् । अभियन्ताहरुले फेरि आवाज उठाउन हुन थालेका छन् । यस पटकको नारा छ– सेभ कमलपोखरी । झण्डै सत्तरी प्रतिशत पुनर्निर्माण सम्पन्न भइसकेको छ कमलपोखरीको । त्यहाँ भइरहेको पुनर्निर्माणमा महानगरले रानीपोखरीमा गरेको गल्ती दोहोर्याएको छ ।

स्थानीय सीप र प्रविधि प्रयोग गरेर गर्न सकिने पोखरी संरक्षण कार्यलाई बेवास्ता गरिएको छ । किन स्थानीय प्रविधिलाई वास्ता गर्दैन महानगर ? किन पटक–पटक यस्तै नारा बोकेर सम्पदा जोगाउन डटिरहनु परेको छ अभियन्ताहरुलाई ? किन सुन्दैन महानगरपालिका अभियन्ताहरुको आवाज ?

अतिक्रमणको चपेटामा परेर आधा क्षेत्रफल मात्रै बाँकी रहेको कमलपोखरी पटक–पटक व्यक्तिगत र सामूहिक स्वार्थ पुर्ति गर्ने थलो बनेको छ । पोखरी मिचिएको साक्षी बस्न सक्ने पुस्ता अझै जीवितै छन् । तर उनीहरु लाचार छन् । पोखरीको जग्गा व्यक्तिको नाममा पुगिसकेको छ, यो सबैलाई थाहा छ तर न स्थानीय निकायलाई वास्ता छ न सरकारलाई । एक दशक अघिसम्म चारैतिरका बस्तीको ढल पोखरीमा झर्थ्यो ।

स्थानीय युवाहरुको प्रयासमा ती ढल हटाइएका छन् अहिले । पोखरीको दक्षिणतिर अनाधिकृत रुपमा पोखरी अतिक्रमण गरेर बसेको वडा प्रहरी कार्यालय वर्षाैंको प्रयासपछि पोखरी परिसरबाट हटेको छ । प्रहरी कार्यालय बसेको घर कमलपोखरीको उत्तरमा रहेको कमल आधारभूत विद्यालयलाई अस्थायी रुपमा कक्षा सञ्चालन गर्न दिने कुरा चलिरहेको छ । कमलपोखरीको उत्तरतिर लहरै रुख रोपिएका छन् । पोखरी परिक्रमा गर्न पेटी निर्माण गरिएको छ । पोखरीको साँध छुट्याउन फलामे बार लगाइएको छ । केही वर्षअघि मात्रै जडान भएका सोलार बत्ती अहिले अस्तित्वमा छैन ।

स्थानीय व्यापारीहरुको सहयोग र सद्भावले संरक्षित पोखरीलाई यसअघि न स्थानीय सरकारले खासै वास्ता गरेका थियो न अभियन्ताहरुले । कमलपोखरी सुन्दर बनाउन समय समयमा प्रयास नभएका होइनन् । तर ती प्रयासहरु एकीकृत नहुँदा पोखरीको समग्र विकास कहिल्यै हुन सकेन । महानगरको वडा नम्बर १ मा पर्ने कमलपोखरी सुन्दर बनाउने जिम्मा लिएको महानगरले नौ करोड छ्यालीस लाखको बजेट छुट्याएको छ यसपटक । पोखरी पुनर्निर्माण गर्ने जिम्मा पाएको छ जय धनञ्जय/कँडेल जेभी रानीबारीले । योजना हेर्दा पोखरी संरक्षणमा गरिने लगानी वातावरणीय र सामाजिक हितका लागि भन्दा आम्दानीको स्रोतका रुपमा गर्दैछ महानगर ।

पुरातात्विक महत्वको इतिहास भेटिँदैन पोखरीको । तर यो ऐतिहासिक पोखरी हो । सम्पदा संरक्षण र परम्परागत प्रविधिको महत्व महानगरपालिकाले बुझ्दैन वा बुझ्न चाँहदैन । ढलान गरिएका घरमा कलात्मक इँटा टाँसेर र आँखीझ्यालहरु सजाएर परम्परागत बनाउन प्रोत्साहन गर्ने महानगरले कसरी बुझोस् परम्परागत प्रविधि । नत्र रानीपोखरीबाट शिक्षा नलिएर कमलपोखरीमा किन कंक्रिट निर्माणको स्वीकृति दिन्थ्यो ? किन चुक्दैछ महानगर सम्पदा संरक्षणमा ?

कंक्रिट र ढुंगाको चौडा पर्खाल चारैतिर लगाइएपछि, पोखरी रिचार्ज हुने पानीको स्रोत नै बन्द भएका छन् । कसरी बाँच्छ पोखरी पानीका यी स्रोत नासिएपछि ? के पोखरी पुनर्निर्माण गर्न सम्पूर्ण पोखरी सुकाउन आवश्यक छ र ? सुकेको कमलपोखरीमा साग फल्छ भने भरिएको पोखरीमा कमल किन फुल्न सक्दैन ? अनि कमल फुल्ने पोखरीमा व्यर्थै किन सिमेन्टको कमल बनाउने ?

कमलपोखरी टुकुचावारिको एक मात्र बचेको पोखरी हो । जुन केही महिना अघिसम्म पानीसहित सुन्दर थियो । पानीले भरिएको । माछाहरु खेलिरहेको र हाँसहरु तैरिरहेका दृश्यले कमलपोखरी घुम्न पुग्नेहरुलाई मोहित पार्दथ्यो । अहिले कमलपोखरी पुग्ने जो कोहीलाई पोखरीको दुर्दशा देख्दा उदेक लाग्छ । महानगरसँग रिस उठ्छ ।

कमलपोखरी युवा क्लबका पूर्वअध्यक्ष एवं छठ कमिटीका अध्यक्ष राजेन्द्रसिं भन्छन्– ‘कमलपोखरी पुनर्निर्माण मेयरसाबको ड्रिम प्रोजेक्ट हो । यसलाई राम्रो बनाउनु पर्छ भन्ने सुझाव सबैतिरबाट आएको छ । हामी पनि हाम्रो घरछेउको पोखरी सुन्दर भएको देख्न चाहन्छौं । तर ठेकेदारले पानी सुकाएर बर्बाद पार्यो ।’

कमलपोखरीले पानी नथामेको होइन । तर ड्रिम प्रोजेक्टभित्रको कमलको फूल बनाउने चक्करमा पोखरी सुकाइयो । पिँध चिरा पर्ने गरी सुकाइएको पोखरी प्यासले छटपटाइरहेको छ । डोजरले छियाछिया पार्नुअघि नै यसलाई बचाउन स्थानीय र सरोकारवालाहरु अग्रसर हुन ढिला भइसकेको छ । नत्र कमलपोखरीमा सिमेन्टको गन्धविहीन र निर्जीव कमल मात्रै फुल्नेछ, कमल फुल्ने छैन ।

प्रकाशित : माघ ८, २०७७ १४:३४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×