क्‍वारेन्टाइनमा के गर्दैछन् कलाकार ?

रीना मोक्तान

काठमाडौँ — अभिनेता विपिन कार्की अरुबेला फिल्ममै व्यस्त हुन्छन् । व्यस्त सेड्यूलबाट परिवारका लागि समय निकाल्न उनलाई हम्मेहम्मे पर्थ्‍यो । तर, सरकारले सबैलाई क्‍वारेन्टाइनमा बस्‍ने निर्देशन दिएसँगै विपिनले पनि परिवारका लागि समय पाएका छन् ।

गत मंसिरमा उनी छोरीकी बुबाबने। तर, फिल्मकै कारण छोरीसँग पनि समय बिताउन पाइरहेका थिएनन्। क्‍वारेन्टाइनमा बस्दा अहिले विपिन आफ्नो धेरै समय परिवारसँग नै बिताइरहेका छन्।


‘धेरै त परिवारसँग समय बिताइरहेको छु। बेबीलाई समय दिन पाएको छु। अरुबेला फिल्ममै व्यस्त भइन्थ्यो,’ उनले सुनाए। क्‍वारेन्टाइनको समयमा कलाकारले आफ्नो समय विभिन्‍न फिल्म अनि किताब पढेर सदुपयोग गर्नुपर्ने उनको धारणा छ। ‘अब हामीले यो समयमा धेरै फिल्म अनि किताब पढ्न सक्छौं,’ उनले भने।


अभिनेता दीपकराज गिरी ‘छक्कापञ्जा’का पटकथाकार पनि हुन्। क्‍वारेन्टाइनको समय उनी ‘छक्का पञ्‍जा ४’को स्क्रिप्ट सकाउने तयारीमा छन्। ‘के-के गर्ने यकिन योजना त छैन तर म ‘छक्का पञ्जा ४’को स्क्रप्टि बनाउन व्यस्तु हुन्छु,’ उनले सुनाए।


दीपकले बिहान र बेलुका भने सामाजिक सञ्जालका लागि समय छुट्टाएका छन्।


सञ्जालमार्फत दर्शकलाई जनचेतना फैलाउने किसिमको भुमिका निभाउने योजनामा छन्। बिहान घर नजिकैको चौरमा मर्निङ वाकमा पुग्छन्।


क्‍वारेन्टाइनको यो खाली समयमा फिल्मकर्मीले आफूलाई सिर्जनशील बनाउनु पर्ने दीपक बताउँछन्। ‘सिर्जनशीलकाम गर्नेहरुले आफ्नो काममा ध्यान दिनुपर्‍यो। कतिको फिल्म टेबलमा रोकिएको छ, कति फिल्मको छायांकन रोकिएको छ। 'टेबलमा फिल्म रोकिएकाहरुले अब त्यसलाई थप कसरी राम्रो बनाउन सकिन्छ त्यतातिर ध्यान दिनुपर्‍यो,' दीपकले भने,'कतिले हतारमा फिल्मको छायांकन थालेको हुन्छ। हतारमा छायांकन थालेकोले अब यो समयमा कसरी बाँकी छायांकन राम्रो बनाउने हो त्यतातिर कसरत गर्नुपर्‍यो। अनि कतिको प्रदर्शन मिति धकेलिएको छ। उनीहरु अब फिल्मलाई कुन मितिमा ल्याउने, कसरी दर्शक आकर्षित गर्ने भन्नेतिर सोच्नुपर्‍यो।'


कलाकारले योतिबेला आफ्नो स्वास्थ्यमा ध्यान दिनुपर्ने दीपक बताउँछन्। समाजसँग नजिक हुन पाउँदैनन् कलाकार। त्यसैले यो समयमा ‘सोसल रिलेसन’मा ध्यान दिन सक्ने उनले बताए।


काम नहुँदा र सेल्फ क्‍वारेन्टाइनमा बस्दाको गतिविधिमा खासै फरक पाउँदिनन् अभिनेत्री सुरक्षा पन्त। तर यो खाली समयमा आफैलाई नियाल्नुको मज्जा बेग्लै रहेको उनी बताउँछिन्। ‘हामी केही न केही गरिरहेका हुन्छौं घरमा। बुझ्‍ने सिक्ने काम। तर आफैंलाई आइसोलेसनमा राखेर हेर्दा अर्कै अनुभव हुन्छ। अहिले समयमा सुत्‍ने र उठ्ने समय पाएको छु,’ उनी सुनाउँछिन्। त्यससँगै योगाको समय पनि बढेको सुरक्षा सुनाउँछिन्। पढ्न अल्छी लागेका किताबलाई पल्टाउने समय पाएकी छिन् सुरक्षाले।


‘घरमा कति काम हुँदो रहेछ भन्ने थाहा भएको छ। फुर्सद नै नहुने। खानपिनमा पनि बढी ध्यान जाँदो रहेछ यस्तो बेला,’ सुरक्षा सुनाउँछिन्,‘आफ्नो क्षमता बढाउने समय पाएको छु। म पेन्टिङ गर्न रुचाउने मान्छे। तर पछिल्लो पटक बिर्सिनै सकेको थिएँ। अहिले फेरी सुरु गरेकी छु।’ अल्छि लागेको समयमा नजिकैको डाँडामा ट्रेकिङमा जाँन्छिन्, विशेष त अहिले सरसफाईमा ध्यान जाने गरेको सुरक्षा बताउँछिन्।


अभिनेत्री केकी अधिकारी कलाकारले यो समयलाई धेरै फिल्महरु हेरेर सदुपयोग गर्नसक्ने सल्लाह दिन्छिन्। ‘एक्टिङ सम्बन्धि किताब पढेर अनि युट्युबबाट एक्टिङ सिकेर यो समय सदुपयोग गर्न सक्छौं,केकी भन्छिन्’ सकारात्मक रहने कोसिस गर्नुपर्‍यो।’ अहिले उनी एक्टर प्रिपियर्स भन्ने पुस्तक पढ्दै छिन्। प्रकाशित : चैत्र १०, २०७६ २२:०१

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

अस्वस्थ पृथ्वी, रोगी मान्छे

कोभिड–१९ जस्ता दोहोरिरहने महाव्याधिहरुले ल्याउने संकटबाट मुक्त हुने एउटा उपाय प्रकृतिप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणमा फेरबदल हो ।
उत्तमबाबु श्रेष्ठ

काठमाडौँ — १४ डिसेम्बर १९२९, क्रिसमसको दस दिनअघि । अमेरिकाको मेरिल्यान्ड उद्योग वाणिज्य संघका महासचिव सिमोन मार्टिनले आफ्नी पत्नी लिलियन मार्टिनलाई सुगा उपहार दिए । दुर्भाग्यवश, क्रिसमसकै दिन उक्त सुगा रोगले मर्‍यो ।

लगत्तै श्रीमती र छोरीज्वाइँ बिरामी परे। उनीहरु चिकित्सकलाई भेट्न पुगे। चिकित्सक मार्टिन परिवारलाई लागेको अनौठो रोगबारे जानकार थिए। उनीहरुलाई सुगाबाट मानिसमा सर्ने सरुवा रोग सुगाज्वार अर्थात् सिटाकोसिस लागेको थियो। उक्त घटनापछि वासिङ्टन पोस्टले ‘सुगाज्वारले डाक्टर अचम्मित’ शीर्षकमा समाचार छाप्यो। त्यसपछि मार्टिनले सुगा किनेको पसलका कर्मचारी, उनीहरुलाई जाँच्ने चिकित्सक एकपछि अर्को गर्दै बिरामी परे।

तीमध्ये केही मरे। अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरु उक्त रोगले तरंगित बने। महिनादिनपछि सुगाज्वार अमेरिकाको राष्ट्रिय संकटमा परिणत भयो। उक्त रोगबारे अनुसन्धान गर्ने जिम्मेवारी पाएका राष्ट्रिय सरसफाइ प्रयोगशालाका वैज्ञानिक चार्ल्स आम्स्ट्रङलाई समेत उक्त रोगले समात्यो। मर्ने वा बाँच्ने दोसाँधमा पुगेका उनले एउटा असामान्य निर्णय गरे।

उक्त रोग लागेर निको भएका बिरामीको रगत झिकेर आफ्नो शरीरमा चढाए। उनी बाँचे, तर प्रयोगशाला संक्रमित भएकाले सबै कुरा नष्ट गरियो। प्रयोगशालामा ताला लाग्यो। त्यसको दुई महिनापछि उक्त प्रयोगशालाले थप अनुसन्धानका लागि दाम मात्रै पाएन, नयाँ नाम पनि पायो— नेसनल इन्स्टिच्युट अफ हेल्थ अर्थात् एनआईएच। गत वर्ष एनआईएचको वार्षिक अनुसन्धान बजेट २६ बिलियन डलरभन्दा बढी थियो।

१ डिसेम्बर २०१९, चीनको वुहान सहर। सर्प, चरा, चमेरा, लोखर्के, खरायो लगायतका वन्यजन्तुको मासु वा जिउँदो बेचबिखन हुने बजारमा काम गर्ने कामदारहरुमा निमोनिया जस्तो अज्ञात रोग देखा पर्‍यो। रुघाखोकी लाग्ने, उच्च ज्वरो आउने, श्वास–प्रश्वासमा समस्या हुने संक्रमितहरु एक्कासि बढ्न थाले। तीमध्ये केही मरे। पाँच हप्तापछि जनवरी ७ मा उक्त अज्ञात रोगको पहिचान गरियो— कोभिड–१९। यो लेख तयार पार्दासम्म उक्त रोगबाट साढे ३ लाखजति मानिस संक्रमित भएका छन्, तीमध्ये करिब १५ हजारको मृत्यु भइसकेको छ। १९२ देशमा फैलिसकेको कोभिड–१९ को घातांकीय फैलावट जारी छ।

९० वर्षअघि अमेरिकाको राष्ट्रिय संकट बनेको सुगाज्वार र अहिले विश्वकै महाव्याधि कोभिड–१९ मा थुप्रै भिन्नता छन्। संक्रमण भएका व्यक्तिको मृत्युको अनुपात, रोगको फैलावट, रोगको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक असर मात्रै होइन, रोगको कारक पनि फरक छन्। सुगाज्वारको कारक क्लाइमेडिया सिटाकी नामक ब्याक्टेरिया थियो भने कोभिड–१९ को कारक सार्स कोभ–२ नामक कोरोना परिवारको भाइरस। तथापि सुगाज्वार र कोभिड–१९ बीचमा एउटा ठूलो समानता छ— दुवै रोगको उत्पत्तिस्रोत वन्यजन्तु हुन्। सुगाबाट मानिसमा सुगाज्वार सरे जस्तै कोभिड–१९ सम्भवतः चमेराबाट सालक हुँदै मानिसमा सरेको हुन सक्ने पछिल्ला वैज्ञानिक अनुसन्धानहरुले देखाएका छन्।

महाव्याधिका कारक : अस्वस्थ प्रकृति
सुगाज्वर र कोभिड–१९ मात्रै होइन, पछिल्लो समयमा संसारमा देखा परेका महामारीहरु एचआईभी/एड्स, इबोला, एचवानएनवान, सार्स, मेर्स र जिका रोगहरुसम्म सबैको उत्पत्तिस्रोत विभिन्न वन्यजन्तु नै थिए। कुनै बेला विश्वमै सनसनी मच्चाएको एड्स वन्यजन्तुको सिकारका क्रममा चिम्पान्जीसँगको मानिसको संसर्गबाट मानिसमा सरेको थियो भने, इबोला, मेर्स र सार्स जस्ता रोगहरु वन्यजन्तुको मासु बजारबाट मानिसमा सरेको विश्वास गरिन्छ।

एउटा प्रतिवेदन अनुसार, जनावरबाट मान्छेमा सर्ने सरुवा रोगका कारण संसारमा वर्षेनि १० लाखभन्दा बढी मानिसको मृत्यु हुने गर्छ। ‘प्लस वान’ जर्नलमा प्रकाशित लेखका अनुसार, सन् १९८० देखि २०१३ सम्म विश्वमा २१५ वटा महामारी फैलिएका थिए, जसले विश्वभरका साढे ४ करोड मानिसलाई संक्रमित बनाएको थियो। तीमध्ये ६० प्रतिशतभन्दा बढी रोगहरुको उत्पत्तिस्रोत जनावर थिए र जसमध्ये दुईतिहाइ रोगहरु जंगली जनावरमा पाइने ब्याक्टेरिया, भाइरस लगायतका जीवाणुका कारण मानिसमा सरेका थिए। मानिसका अनौठा सोख र उपभोगका कारण वन्यजन्तुसँग मानिसको बढ्दो हिमचिम र वनविनाश लगायतका वन्यजन्तुको वासस्थानमा आएको ह्रासका साथै जलवायु परिवर्तनका कारण वन्यजन्तुबाट मानिसमा रोग सर्ने वातावरण बनिरहेको छ।

गत वर्ष प्रकाशित संयुक्त राष्ट्रसंघीय प्रतिवेदन — जसमा मैले सहलेखन गरेको थिएँ — का अनुसार, मानिसको दोहनका कारण यतिखेर पृथ्वी ठूलो संकटबाट गुज्रिरहेको छ। ५० वर्षयता पृथ्वीको फोक्सो मानिने उष्ण प्रदेशीय वनको विनाश बढेको छ। मृगौला मानिने सिमसार सखाप भएको छ। हजारौं वन्यजन्तु लोप र लाखौं लोपोन्मुख भएका छन्। प्लास्टिक लगायतको प्रदूषण बढेको छ। जलवायु परिवर्तन र मिचाहा प्रजातिका जीवजन्तुको बढोत्तरी भएको छ। मानवदोहनका कारण प्रकृतिले मानिसलाई दिने १८ वटा प्रमुख योगदानमध्ये १४ वटामा व्यापक कमी आएको छ। समग्रमा मान्छेका कारण पृथ्वी अस्वस्थ बनेको छ। त्यही कारण प्रकृतिले महामारीसँग प्रतिरोध गर्ने, पानी र हावालाई शुद्ध बनाउने, विपत्तिसँग लड्ने जस्ता प्राकृतिक क्षमता गुमाउँदै छ।

मानिसको सोखका कारण विश्वभर वन्यजन्तुको वैध–अवैध व्यापार फस्टाउँदो छ। यतिखेर मानिसले हजारौं वर्षयता पाल्दै आएका घरपालुवा जनावरहरुको संख्या ठूलो मात्रामा बढेको मात्रै होइन, नयाँ जनावरहरु मान्छेका आहारा वा पाल्तु बनेका छन्, जसका बारेमा हामीलाई निकै कम जानकारी छ। उदाहरणका लागि, कुकुर मानिससँगै बसेको ४० हजार वर्षभन्दा बढी भएको अनुमान गरिन्छ। लामो आत्मीय सम्बन्धका कारण मानिस र कुकुर दुवैका अनुवंशमा समेत फेरबदल (को–इभल्भ्ड) भएका छन्।

तर नेपालबाट तस्करीसमेत हुने कोभिड–१९ को सम्भाव्य कारक मानिएको सालकसँग मानिसको सम्बन्ध नयाँ हो। सालक, चमेरा जस्ता जनावर पाल्न योग्य हुन् या होइनन्, त्यस्ता जनावरसँगको सामीप्यले मानिस वा जनावरलाई कस्तो प्रभाव पर्छ भन्ने जानकारी अझै छैन। वुहानका मासुपसलहरुको अवस्था हेर्दा मानिसहरु त्यस्ता अनजान जंगली जनावरहरुसँगै बसेका देखिन्छन्, जसको परिमाणबारे उनीहरु अनभिज्ञ छन्। वुहानमा जस्तो मानिस र वन्यजन्तुको निकटता अन्यत्र विरलै पाइन्छ।

एकातिर मानिसहरु सोखका कारण आफूले कम बुझेका जंगली जनावरको समीपमा पुगेका छन् भने, अर्कातिर वनविनाश र अतिक्रमणका कारण जंगली जनावरहरु मानवबस्तीमा पसेका छन्। मानव इतिहासमै यसअघि कहिल्यै नदेखिएको मानव र वन्यजन्तुको यस्तो सामीप्य जीवजन्तुबाट मान्छेमा रोग सर्ने सेतु बनेको छ।

संसारमा भूमध्यरेखा वरपरका उष्ण प्रदेशमा अन्यत्रभन्दा ज्यादा र पृथक् प्रजातिका जीवजन्तु र वनस्पति पाइन्छन्। भूमध्यरेखाबाट जति बढी उत्तर वा दक्षिणतिर गइन्छ, त्यति नै प्रजातिको संख्या घट्दै जान्छ। त्यसो त भूमध्यरेखा वरपरका उष्ण प्रदेशीय क्षेत्र मानिसलाई रोग लगाउने जीवाणुहरुको पनि खानी हो। त्यसैले वैज्ञानिकहरु भन्छन्— जसरी भकारी फोर्दा त्यहाँबाट थुप्रै कीराहरु निस्कन्छन्, त्यसरी नै उष्ण प्रदेशीय जंगल विनाश गर्दा त्यहाँ भएका जीवाणुहरु निस्कन्छन्। वर्ल्ड इकोनोमिक फोरमका अनुसार, जिका, इबोला लगायतको महामारीको सीधा सम्बन्ध वनविनाशसँग छ। पछिल्लो समयमा जलवायु परिवर्तनले यस्तो महामारीलाई थप सघाएको छ। जस्तै— जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालका उच्च पहाडी भेगसम्म लामखुट्टे पुगेको छ, जसका कारण त्यस क्षेत्रमा लामुखुट्टेले सार्ने रोगहरुको बढोत्तरी भएको छ।
अज्ञात संसारको यात्रा
पृथ्वीमा कति प्रजातिका जीवजन्तु छन्, त्यसको अवस्था अज्ञात छ। हालसम्म करिब १२ लाख प्रजातिको मात्रै पहिचान गरिएको छ। लेखिका मेरी क्लेर एरियटका अनुसार, पृथ्वीमा अनुमानित ५ नो निलियन (३० वटा शून्य) ब्याक्टेरिया छन्, जुन यस ब्रह्माण्डमा भएका ताराहरूको संख्याभन्दा ज्यादा हो। पृथ्वीमा भएका ब्याक्टेरिया, भाइरस, प्रोटोजोवा लगायतका सूक्ष्म जीवाणुहरुको तौल संसारभरका सम्पूर्ण वनस्पति, जीवजन्तुको कुल तौलभन्दा बढी छ। मानिसको शरीरमा लगभग ४० हजार प्रजातिका ब्याक्टेरिया र १०० ट्रिलियन ब्याक्टेरियाका कोषहरू हुन्छन्। मान्छेको शरीरमा मानव कोषभन्दा बढी ब्याक्टेरियाका कोषहरु हुन्छन्।
हाम्रो शरीरमा ती ब्याक्टेरिया विकासक्रमसँगै उत्पत्ति र विकासित भएका हुन्छन् र पारस्परिक रूपमा सहयोगी बन्दै जान्छन्। हाम्रो पाचनशक्तिदेखि ‘मुड’ को फेरबदल गर्नेसम्मका काम ती ब्याक्टेरियाले गर्छन् भने, मानवशरीरले तिनलाई गाँस र बास उपलब्ध गराउँछ। अन्य जीवजन्तुको जीवाणुसँगको सम्बन्ध पनि त्यस्तै हुन्छ। जब एक जनावरबाट त्यस्ता जीवाणुहरु अर्को नयाँ जनावर वा मानिसमा सर्छन्, तिनले रोग निम्त्याउँछन्। जस्तै— पोथी एनाफेलिस लामखुट्टेबाट मानिस लगायतका जनावरमा प्लाज्मोडियम जीवाणु सरेमा औलो रोग लाग्छ। सम्भवतः चमेरा, सालक, चिम्पान्जीबाट मानिसमा सरेका भाइरस लगायतका जीवाणुहरुले महामारी निम्त्याउँछन्। तर त्यस्ता असंख्य जीवाणुबारे हाम्रो ज्ञान निम्छरो छ। मानिसलाई संसारमा भएका करिब १ प्रतिशत वन्यजन्तु भाइरसबारे मात्रै थाहा छ। मानव अज्ञानताको यस्तो भयावह अवस्थाले समयसमयमा मानवजाति महाव्याधिको समीप पुग्ने गर्छ। पछिल्लो समय देखिएको कोभिड–१९ को अवस्था दुई महिनाभन्दा अघि अज्ञात थियो।

नयाँ चुनौती, पुरानै तरिका
९० वर्षअघि अमेरिकामा सुगाज्वार बढेपछि तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति हर्बर्ट हुवरले संक्रमण बढ्न नदिन सुगा आयातलाई प्रतिबन्ध लगाए। त्यसै गरी कोभिड–१९ को महामारीपछि चीनले वन्यजन्तुको ओसारपसार र व्यापारमा प्रतिबन्ध लगाएको छ। तर यतिखेर अमेरिकामा ८३ लाख सुगा घरपालुवाका रहेको अनुमान गरिन्छ। जसरी अमेरिकी सुगा निर्यातको प्रतिबन्ध सीमित समयका लागि मात्रै रह्यो, सायद हालको वन्यजन्तु व्यापारमाथिको चिनियाँ प्रतिबन्ध पनि कोभिड–१९ को नियन्त्रणपछि त्यस्तै हुन सक्छ र हामी अर्को महामारी नहुँदासम्म पुरानै पारामा फर्किसकेका हुनेछौं। तर १९२९ को अमेरिकाको सीमितता र २०२० को विश्वको व्यापकतामा यतिखेर धरती–आकाशको फरक छ।

कोभिड–१९ लगत्तै चीनले ‘लक डाउन’ गरेर नियन्त्रणको प्रयास गरे पनि भूमण्डलीकृत विश्वमा कोभिड–१९ चीनबाट बाहिरिन कसैले रोक्न सकेन। मानिसले इतिहासमा विभिन्न महामारीमाथि विजय प्राप्त गर्दै आएको परिप्रेक्ष्यमा कोभिड–१९ माथि ढिलोचाँडो विजय प्राप्त होला नै, तर त्यसको मूल्य निकै चर्को हुनेछ। त्यसैले कोभिड–१९ जस्ता दोहोरिरहने महाव्याधिहरुले ल्याउने संकटबाट मुक्त हुने एउटा उपाय प्रकृतिप्रतिको हाम्रो दृष्टिकोणमा फेरबदल हो। आशा गरौं, कोभिड–१९ ले हामीलाई बारम्बार सम्झाउनेछ— मानवजाति पनि प्रकृतिकै एक अंग भएकाले मान्छे स्वस्थ रहन पृथ्वीको स्वास्थ्य ठीक हुन जरुरी छ।

श्रेष्ठ इन्स्टिच्युट फर इन्टरडिसिफ्लिनरी स्टडिजसँग सम्बन्धित छन्।
ट्वीटर : @uttambabu

प्रकाशित : चैत्र १०, २०७६ २१:५३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×