“हामी कलाकारलाई सुन्छौं”

मधु शाही

(बाँके) — साथीले खुसुक्क उनको कानमा भनिन्, ‘राजेश हमाल आए ।’ सुन्नेबित्तिकै नारायणी कुमालका कान ठाडा भए । मनमा अनेक कौतूहल जागे– कस्ता देखिन्छन्, के लुगा लगाएका छन्, गोरा छन् कि काला ! एकै मिनेटमा नारायणीले साथीसँग थुप्रै जिज्ञासा राखिन् । उनीभन्दा अलि राम्ररी आँखा ठम्याउन सक्ने भएकीले साथी सुनपरी विकलाई राजेशको स्वरूप वर्णन गर्न सजिलो भयो । नारायणीले सुनाइन्, सुनपरीले महसुस गरिन् ।

यी दुई भन्दा ठ्याम्मै आँखा नदेख्ने सावित्री खड्काले भने राजेशलाई सुनेरै आनन्द लिइन् । ‘हामी त कलाकारलाई सुन्छौं,’ उनले भनिन्, ‘आवाजबाटै मान्छेको हुलिया महसुस हुन्छ ।’

नेपालगन्जमा मंगलबार ‘सप्तरंग साहित्यिक यात्रा’ मा राजेशसँगै आएका अन्य कलाकारहरूलाई हेर्ने ठूलो भीड थियो । भीडमध्ये दृष्टिविहीन दर्शकअरू अरूभन्दा विशेष थिए । उनीहरूको रोजाइ, रमाइलो गर्ने तरिका र कार्यक्रमको महत्त्व फरक थियो । नेपालगन्जको मंगलप्रसाद स्कुलमा कक्षा ८ मा पढ्ने उनीहरू स्कुलको पोसाकसँगै किताबका झोला बोकेर कन्सर्टमा आएका थिए । दर्शकको अघिल्लो पंक्तिमा उभिँदै उनीहरूले ठेलमठेलमा सांगीतिक कार्यक्रम सुने । कुन कलाकार स्टेजमा आयो भन्ने उद्घोषकबाट मात्रै थाहा पाउँथे ।

अरू दर्शक मञ्चमा कलाकार देखेपछि चिच्याउँथे भने उनीहरू उद्घोषकले भनेपछि मात्रै उफ्रिन्थे ।

फ्यानसँग हमाल ।तस्बिर : मधु/कान्तिपुर

कलाकारको आवाज सुनेरै फ्यान भएका यी दृष्टिविहीन दर्शकलाई प्राय: कन्सर्ट छुटाउन मन लाग्दैन । १५ वर्षीया नारायणीले राजेश हमालले चलाउने ‘को बन्छ करोडपति’ कार्यक्रम सुनेर फ्यान भएकी हुन् । सुनेकै आधारमा उनलाई हमाल निकै पाका र कुशल कलाकार हुनुपर्छ भन्ने लाग्यो रे । अभिनय भने अहिलेसम्म सुन्न पाएकी छैनन् । ‘निकै बोल्ड आवाज छ उहाँको,’ उनी अनुमान लगाउँदै भन्छिन्, ‘त्यसैले अग्लो हुनुहन्छ होला ।’ गायिका मेलिना राई, गायक सुगम पोखरेल, प्रकाश सपुत, हिमाल सागर, रवि ओड र हास्य अभिनेता जितु नेपालको आवाजै सुनेर उनीहरूले कन्सर्टको भरपुर मज्जा लिए । दृश्य हुनु र नहुनुले उनीहरूलाई खासै फरक पारेको थिएन । एउटा हातमा मोबाइल तेर्साएर कन्सर्टको आवाजसमेत रेकर्ड गरेकी सावित्रीले राजेशलाई भेटेको प्रमाण जुटाउँदै थिइन् । ‘साथीले पत्याउँदैनन्,’ उनले भनिन्, ‘यही रेकर्ड सुनाउँछु ।’ धेरैथरीका फ्यान प्रत्यक्ष भेट्न पाउँदा कन्सर्ट विशेष लाग्ने राजेशले बताए । उनी नेपालगन्जमा पटक–पटक आएका छन् । पछिल्लो समय जेनेरेसन ग्यापले गर्दा युवा पुस्तालाई चिनाउन आफू एक्टिभ हुनुपर्ने उनले सुनाए । ‘म कलाकार हुँ, त्यसैले हरेक जेनेरेसनसँग घुलमिल हुनुपर्छ,’ उनले भने, ‘कन्सर्टमा कल्पना नै नगरेका फ्यान भेट्दा अझै ऊर्जा थपिन्छ ।’ कन्सर्टमा उनी गायक, गायिकाको गीतमा खुलेर नाचे । नेपालगन्जमा पत्नी मधुकै लागि सपिङ गर्ने उनको योजना सुनाए । ‘किनमेलमा खासै चासो छैन,’ उनले भने, ‘तर, मधु (पत्नी) सँग जोगिन पनि केही न केही किन्नै पर्छ ।’

गायक प्रकाश सपुतको ‘गलबन्दी च्यातियो...’, गीतमा राजेश नाचेको देखेर दर्शक उत्साहित भएका थिए । ग्रिस्म ब्रोडकास्टिङ र समुदाय प्रहरीले गरेको गरेको कन्सर्टको मुख्य उद्देश्य समाजमा शान्ति, सद्भाव र पर्यटन प्रवर्द्धन गर्नु थियो । सातवटै प्रदेशमा सात कलाकारले सद्भावका रंग छर्न सांगीतिक कार्यक्रम गरिएको हो । यद्यपि प्रस्तुतिमा भने उद्देश्यअनुरूप सप्तरंगी भाव कमै झल्किएको थियो । सातवटै प्रदेशको सांगीतिक र सांस्कृतिक रंग कन्सर्टमा देखिँदैन थियो । बरू, सात कलाकारले आ–आफ्नै शैलीका कामको प्रचार गर्न भने भ्याए ।

प्रदेश ३ देखि सुरु भएको सांगीतिक कार्यक्रम प्रदेश १ र प्रदेश २ हुँदै प्रदेश ५ को नेपालगन्जमा आइपुगेको हो । सुगमले ‘भन्छु, आज मनका कुरा...,’ ‘तिमी रोएको पल...’ सुनाए । प्रकाशले राष्ट्रियता झल्काउने गीत, ‘टल टल टल्किने ऐना हाम्रो नेपालजस्तो त कहीं छैन...,’ बाट सुरु गरेर लोक दोहोरी ब्याटलसम्म गाउन भ्याए । मेलिनाले ‘रातो टीका निधारमा...,’ ‘गोजीमा दाम छैन...,’ ‘कुटुमा कुटु...,’ लगायत फिल्मी गीत गाइन् । हिमाल सागर गीतमा भन्दा प्रस्तुतिमा स्टाइलिस देखिन्थे ।



प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७६ ०९:२५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चित्रकारको फरक उडान

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कुनै समय काठ, माटो या तामाको माना–पाथी चल्तीमा थिए । समयले फड्को मार्‍यो । गाउँघरतिर पनि अब डिजिटल तुलोको देख्न सकिन्छ । चित्रकार सुशीला सिंह भने माना, कुरुवा र पाथीकै पक्षमा छन् । बरु उनी यी परम्परत वस्तुलाई परिमार्जन गर्न चाहिन्छन् । उनको यस्तै कला देख्न सकिन्छ यतिबेला राजधानीको लाजिम्पाटस्थित काठमाडौं आर्ट ग्यालरीमा । उनले माना र कुरुवालाई मात्र हैन, चिया पिउने कपसमेत माटोबाटै बनाएर त्यसमा कला भरेका छन्, जसलाई सेरामिक आर्ट भनिन्छ । 

यसरी माटोमा कोरिएका चित्रकलामा भने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षको प्रधानता पाइन्छ । ‘चाइना क्ले’, ‘ग्रक’ र ‘बल क्ले’ बाट बनाइएका माटोका कप, माना र कुरुवामा प्राय: हिन्दु मन्दिरका चित्रहरू छन् । रोचक भने उनले यी चित्रकला प्रदर्शनीको नाम दिएकी छन्– उडान । ‘मन्दिरहरू परापूर्वकालदेखि नै एकै ठाउँमा छन्’ उनी कल्पना गर्दै भन्छिन्, ‘यी सम्पदा पनि सजीव मानवजस्तै भए कति उड्न मन लाग्थ्यो होला, कता–कता चहार्दै हिँड्थे होलान् । यही सोचेर उडान शीर्षक जुराएकी हुँ ।’ नाम मात्रै हैन, कलाकर्म पनि उस्तै गरेकी छन् उनले । सबै चित्र पखेटा हालेझैं देखिन्छन् । कुनै कुनै त नागबेली आकारमा आकाशतिर उठान भर्न लागेझैं देखिन्छ । चित्रहरूमा भने कालो र सुन्तला रंगका रेखाहरू छन् । उनले नेवार समुदायमा सानैदेखि लगाउँदै आएको रंगलाई सांस्कृतिक विम्बका रूपमा यी रेखा उतारेकी हुन् ।

परम्परागत रूपमा नेपाली भान्सामा प्रयोग हुँदै आएका वस्तुहरू लोप हुने अवस्थामा पुगेकाले उनले कप र मानालाई आधार बनाएको खुलाइन् । १० वटा चित्रकलालाई भने कागजमा पनि उतारेकी छन् । कागज र क्यानभासबाटै उनले चित्रकलाको सुरुवात गरेको भए पनि माटोको महिमालाई बुΣदै तीन वर्षअघिदेखि उनी सेरामिक आर्टतिर लागेकी हुन् । ‘हामीले भौतिक रूपमा जेजति वस्तु उपयोग गरे पनि यी सबैको प्राकृतिक स्रोत माटो नै हो,’ उनी भन्छिन्, ‘माटोसित जोडिएको हाम्रो सम्बन्ध कहिल्यै भुल्नु हुन्न ।’ यो उनको तेस्रो एकल कला प्रदर्शनी हो ।

यसरी बन्छ सेरामिक आर्ट
क्यानभासमा जस्तै माटोबाट चित्रकला बनाउन त्यति सहज नभएको सिंहको अनुभव छ । यो अलिकति ढिला प्रोसेस पनि हो । उनका अनुसार यसका लागि करिब १०/१५ दिन माटोलाई घाममा सुकाउनुपर्छ । सुकेका माटोलाई मुसेर ८ सय डिग्री तापक्रमसहित आगोमा १२ घन्टा पोलेपछि बल्ल चित्र कोर्न लायक हुन्छ । तयारी अवस्थामा रहेको माटोलाई सेरामिक रंगले चित्र स्केच गरिसकेपछि त्यसलाई सिसाको झोलमा डुबाउँदै सफा गर्नुपर्छ । ‘यसपछि चित्रलाई फेरि १ हजार डिग्रीभन्दा बढी तापक्रममा तीन/चार घन्टासम्म पोलेपछि सिसा पग्लेर चित्र तयार हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘यस्तो प्रक्रियामा कुनै चित्र फुटेर पनि खेर जान पनि सक्छन् । चित्र तयार भएपछि रंगमा समेत परिवर्तन हुने भएकाले नबनेसम्म मनमा एक प्रकारको खुल्दुली र उत्साह दुवै हुन्छ ।’

नेपाली प्रचलन
कोरिया, जापानदेखि चीनसम्म सेरामिक आर्टको गौरवशाली इतिहास छ । उनीहरूले आधुनिक कला बजारमा सेरामिकलाई उत्तिकै प्रवर्द्धन गरिरहेका छन् । नेपालमा भने माटोलाई प्रयोग गर्दै विभिन्न कलाकृति तयार पार्ने जस कुमाल समुदायलाई जान्छ । माटोलाई विभिन्न आकृति दिने कला कुमाल समुदायको परम्परागत पेसा नै हो । ‘नेपाली कलाको इतिहास खोतल्ने हो भने सम्भवत: कुमाल मसुदाय नै माटोको कला विकास गर्ने पहिलो कलाकार हुन्,’ सेरामिक आर्टका अनुभवी चित्रकार गोपाल कलाप्रेमी भन्छन् । उनका अनुसार पछि चित्रकारले यसलाई सेरामिक आर्टका रूपमा अगाडि ल्याएका छन् । माटोको कला विकास भए पनि यसैमा चित्र कोर्न कार्य भनेपछि मात्रै सुरु भएको हो । झन्डै साढे तीन दशकको उनको अनुभवमा नेपालमा हातको औंलामा गन्न सकिने मात्रै सेरामिक चित्रकार मात्र छन् ।

कलाप्रेमीले यो विधालाई अगाडि बढाउन चित्र पोल्ने ओभनसमेत घरैमा राखेका छन् । चित्रकार सिंहले पनि कलाप्रेमीसँग सिक्दै उनकै ओभनमा चित्र तयार पारेकी थिइन् । आधुनिक र परम्परागत दुवैमा नेपाली चित्रकलाको राम्रै प्रवर्द्धन भइरहेको भए पनि सेरामिक आर्टमा खासै काम हुन नसकेको यी दुवैको दु:खेसो छ । ‘यो थ्री डी चित्रकला हो,’ कलाप्रेमी भन्छन्, ‘चित्रका लागि सामान पाउन नै कठिन छ ।’ उनका अनुसार यसमा प्रयोग गरिने रंग, माटो र अन्य सामग्री भारतबाट ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ । देशभित्रै चित्रका लागि माटो भए पनि उत्खनन् हुन सकेको छैन ।

चित्रकार सिंहले पनि प्रदर्शनीमा राखिएका कलाकृतिका लागि भारतबाट नै माटो ल्याएको बताइन् । बढी शुल्क पर्ने भएकोले चित्र तयार पार्न पनि उत्तिकै सकस रहेको उनको अनुभव छ । सेरामिक महत्त्वबारे चेनताको पनि अभाव देख्छन् चित्रकार कलाप्रेमी । ‘सेरामिक कलाबारे मान्छेमा शिक्षा जागृत हुने हो भने यसको विकास सम्भव छ,’ उनी भन्छन्, ‘अन्य चित्रको तुलनामा यसको आयु कैयौं गुणा लामो हुने भएकाले गुणात्मक, मौलिक र परम्परागत माटो कलाको बचाउका लागि पनि यसलाई अगाडि लैजानुपर्छ ।’

चित्रहरू तयार पारेकी छन् । सम्भवत: माटो कलालाई नै निरन्तरता दिई एकल प्रदर्शनी गरिरहेकी उनी पहिलो चित्रकार रहेको उनले बताइन् । माटोबाट बन्ने सेरामिक चित्रकलामा उनी परम्परा, मौलिकता र संस्कृतिलाई खोतलिरहेकी छन् । यो उनको तेस्रो एकल प्रदर्शनी हो ।


प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७६ ०९:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×