चित्रकारको फरक उडान

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कुनै समय काठ, माटो या तामाको माना–पाथी चल्तीमा थिए । समयले फड्को मार्‍यो । गाउँघरतिर पनि अब डिजिटल तुलोको देख्न सकिन्छ । चित्रकार सुशीला सिंह भने माना, कुरुवा र पाथीकै पक्षमा छन् । बरु उनी यी परम्परत वस्तुलाई परिमार्जन गर्न चाहिन्छन् । उनको यस्तै कला देख्न सकिन्छ यतिबेला राजधानीको लाजिम्पाटस्थित काठमाडौं आर्ट ग्यालरीमा । उनले माना र कुरुवालाई मात्र हैन, चिया पिउने कपसमेत माटोबाटै बनाएर त्यसमा कला भरेका छन्, जसलाई सेरामिक आर्ट भनिन्छ । 

यसरी माटोमा कोरिएका चित्रकलामा भने धार्मिक तथा सांस्कृतिक पक्षको प्रधानता पाइन्छ । ‘चाइना क्ले’, ‘ग्रक’ र ‘बल क्ले’ बाट बनाइएका माटोका कप, माना र कुरुवामा प्राय: हिन्दु मन्दिरका चित्रहरू छन् । रोचक भने उनले यी चित्रकला प्रदर्शनीको नाम दिएकी छन्– उडान । ‘मन्दिरहरू परापूर्वकालदेखि नै एकै ठाउँमा छन्’ उनी कल्पना गर्दै भन्छिन्, ‘यी सम्पदा पनि सजीव मानवजस्तै भए कति उड्न मन लाग्थ्यो होला, कता–कता चहार्दै हिँड्थे होलान् । यही सोचेर उडान शीर्षक जुराएकी हुँ ।’ नाम मात्रै हैन, कलाकर्म पनि उस्तै गरेकी छन् उनले । सबै चित्र पखेटा हालेझैं देखिन्छन् । कुनै कुनै त नागबेली आकारमा आकाशतिर उठान भर्न लागेझैं देखिन्छ । चित्रहरूमा भने कालो र सुन्तला रंगका रेखाहरू छन् । उनले नेवार समुदायमा सानैदेखि लगाउँदै आएको रंगलाई सांस्कृतिक विम्बका रूपमा यी रेखा उतारेकी हुन् ।


परम्परागत रूपमा नेपाली भान्सामा प्रयोग हुँदै आएका वस्तुहरू लोप हुने अवस्थामा पुगेकाले उनले कप र मानालाई आधार बनाएको खुलाइन् । १० वटा चित्रकलालाई भने कागजमा पनि उतारेकी छन् । कागज र क्यानभासबाटै उनले चित्रकलाको सुरुवात गरेको भए पनि माटोको महिमालाई बुΣदै तीन वर्षअघिदेखि उनी सेरामिक आर्टतिर लागेकी हुन् । ‘हामीले भौतिक रूपमा जेजति वस्तु उपयोग गरे पनि यी सबैको प्राकृतिक स्रोत माटो नै हो,’ उनी भन्छिन्, ‘माटोसित जोडिएको हाम्रो सम्बन्ध कहिल्यै भुल्नु हुन्न ।’ यो उनको तेस्रो एकल कला प्रदर्शनी हो ।


यसरी बन्छ सेरामिक आर्ट

क्यानभासमा जस्तै माटोबाट चित्रकला बनाउन त्यति सहज नभएको सिंहको अनुभव छ । यो अलिकति ढिला प्रोसेस पनि हो । उनका अनुसार यसका लागि करिब १०/१५ दिन माटोलाई घाममा सुकाउनुपर्छ । सुकेका माटोलाई मुसेर ८ सय डिग्री तापक्रमसहित आगोमा १२ घन्टा पोलेपछि बल्ल चित्र कोर्न लायक हुन्छ । तयारी अवस्थामा रहेको माटोलाई सेरामिक रंगले चित्र स्केच गरिसकेपछि त्यसलाई सिसाको झोलमा डुबाउँदै सफा गर्नुपर्छ । ‘यसपछि चित्रलाई फेरि १ हजार डिग्रीभन्दा बढी तापक्रममा तीन/चार घन्टासम्म पोलेपछि सिसा पग्लेर चित्र तयार हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘यस्तो प्रक्रियामा कुनै चित्र फुटेर पनि खेर जान पनि सक्छन् । चित्र तयार भएपछि रंगमा समेत परिवर्तन हुने भएकाले नबनेसम्म मनमा एक प्रकारको खुल्दुली र उत्साह दुवै हुन्छ ।’


नेपाली प्रचलन

कोरिया, जापानदेखि चीनसम्म सेरामिक आर्टको गौरवशाली इतिहास छ । उनीहरूले आधुनिक कला बजारमा सेरामिकलाई उत्तिकै प्रवर्द्धन गरिरहेका छन् । नेपालमा भने माटोलाई प्रयोग गर्दै विभिन्न कलाकृति तयार पार्ने जस कुमाल समुदायलाई जान्छ । माटोलाई विभिन्न आकृति दिने कला कुमाल समुदायको परम्परागत पेसा नै हो । ‘नेपाली कलाको इतिहास खोतल्ने हो भने सम्भवत: कुमाल मसुदाय नै माटोको कला विकास गर्ने पहिलो कलाकार हुन्,’ सेरामिक आर्टका अनुभवी चित्रकार गोपाल कलाप्रेमी भन्छन् । उनका अनुसार पछि चित्रकारले यसलाई सेरामिक आर्टका रूपमा अगाडि ल्याएका छन् । माटोको कला विकास भए पनि यसैमा चित्र कोर्न कार्य भनेपछि मात्रै सुरु भएको हो । झन्डै साढे तीन दशकको उनको अनुभवमा नेपालमा हातको औंलामा गन्न सकिने मात्रै सेरामिक चित्रकार मात्र छन् ।


कलाप्रेमीले यो विधालाई अगाडि बढाउन चित्र पोल्ने ओभनसमेत घरैमा राखेका छन् । चित्रकार सिंहले पनि कलाप्रेमीसँग सिक्दै उनकै ओभनमा चित्र तयार पारेकी थिइन् । आधुनिक र परम्परागत दुवैमा नेपाली चित्रकलाको राम्रै प्रवर्द्धन भइरहेको भए पनि सेरामिक आर्टमा खासै काम हुन नसकेको यी दुवैको दु:खेसो छ । ‘यो थ्री डी चित्रकला हो,’ कलाप्रेमी भन्छन्, ‘चित्रका लागि सामान पाउन नै कठिन छ ।’ उनका अनुसार यसमा प्रयोग गरिने रंग, माटो र अन्य सामग्री भारतबाट ल्याउनुपर्ने बाध्यता छ । देशभित्रै चित्रका लागि माटो भए पनि उत्खनन् हुन सकेको छैन ।


चित्रकार सिंहले पनि प्रदर्शनीमा राखिएका कलाकृतिका लागि भारतबाट नै माटो ल्याएको बताइन् । बढी शुल्क पर्ने भएकोले चित्र तयार पार्न पनि उत्तिकै सकस रहेको उनको अनुभव छ । सेरामिक महत्त्वबारे चेनताको पनि अभाव देख्छन् चित्रकार कलाप्रेमी । ‘सेरामिक कलाबारे मान्छेमा शिक्षा जागृत हुने हो भने यसको विकास सम्भव छ,’ उनी भन्छन्, ‘अन्य चित्रको तुलनामा यसको आयु कैयौं गुणा लामो हुने भएकाले गुणात्मक, मौलिक र परम्परागत माटो कलाको बचाउका लागि पनि यसलाई अगाडि लैजानुपर्छ ।’


चित्रहरू तयार पारेकी छन् । सम्भवत: माटो कलालाई नै निरन्तरता दिई एकल प्रदर्शनी गरिरहेकी उनी पहिलो चित्रकार रहेको उनले बताइन् । माटोबाट बन्ने सेरामिक चित्रकलामा उनी परम्परा, मौलिकता र संस्कृतिलाई खोतलिरहेकी छन् । यो उनको तेस्रो एकल प्रदर्शनी हो ।



प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७६ ०९:२१

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

बेइजिङमा गुन्जियो सुरसुधा

लक्ष्मी लम्साल

(बेइजिङ) — चर्चित नेपाली लोक सांगीतिक ब्यान्ड सुरसुधा बुधबार चीनको राजधानी बेइजिङस्थित एउटा युनिभर्सिटीमा गुन्जिएको छ । 

चीनको सबैभन्दा पुरानो पेकिङ युनिभर्सिटीअन्तर्गत अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र अन्य विभिन्न सांस्कृतिक संघसंस्थाले गरेको ‘हिमालपारि : चीन–नेपाल संस्कृति तथा कला आदानप्रदान साँझ’ मा सुर सुधाले मौलिक प्रस्तुति दिएको हो । बाँसुरीमा प्रेम राना औतारी, तबलामा सुरेन्द्र श्रेष्ठ, सितारमा राजीव श्रेष्ठ र गितारमा विकास सुनारले गरेको प्रस्तुतिमा चिनियाँहरू लठ्ठ परेका थिए ।

प्रस्तुतिमा नेपाली मंगलधुनका साथै विभिन्न मौलिक नेपाली लोकगीतका धुनहरू समावेश थिए । चिनियाँ दर्शकको बाक्लो उपस्थिति रहेको कार्यक्रममा नेपाली धुन, नेपाली नृत्य र नेपाली लोकगीतले उल्लासमय वातावरण निर्माण गरेको थियो । सन् १९९१ मा खुलेको सुर सुधाले गत असोजको अन्तिम साता चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनफिङको नेपाल भ्रमणमा पनि सांगीतिक धुन पस्किएको थियो । नेपाल चीन सांस्कृतिक आदानप्रदानको ध्येयले आयोजित कार्यक्रममा चिनियाँ कलाकारले पनि प्रस्तुति दिए । साथै परम्परागत चिनियाँ चिया तयार पार्ने विधि र चिनियाँ वाद्यवादनको कला पनि प्रस्तुत गरिएको थियो ।

चिनियाँ तथा विदेशी परम्परागत संस्कृति प्रचारप्रसारमा कार्यरत बेइजिङ भ्यु इनसाइट कन्सल्टिङले यस्ता कार्यक्रमले दुई देशलाई भावनात्मक रूपमा बलियो बनाउने बतायो । सो संस्थाले विश्वका अन्य देशहरूसँग पनि मिलेर यस्ता सांस्कृतिक आदानप्रदानका कार्यक्रम गर्दै आएको छ । यसपटक नेपाललाई छनोट गर्नुको कारण ‘बेल्ट एन्ड रोड (बीआरआई)’ को दक्षिण एसिया हबका लागि नेपाल नै प्रस्थान बिन्दु भएकाले हो ।

यसअघि मंगलबार बेइजिङस्थित नेपाली दूतावासमा आयोजित स्वागत कार्यक्रममा सुरसुधाका तबला वादक सुरेन्द्र श्रेष्ठले चिनियाँ सहरहरूमा यसअघि पनि प्रस्तुति दिएको बताए । उनले ‘विशाल चीनमा कहिले कहाँ कहिले कहाँ पुगेर नेपाली संस्कृति प्रवर्द्धन गरिरहेको’ सुनाए । चीनको क्वाङ्चौमा भएको एउटा कार्यक्रममा भाग लिन आएका सर्वोच्च अदालतका न्यायाधीशद्वय सपना मल्ल प्रधान र प्रकाशमान सिंह रावत पनि दूतावासको कार्यक्रममा सहभागी भएका थिए । पेकिङ युनिभर्सिटीको कार्यक्रमपछि सुरसुधाको टोलीले चीनका अन्य सहरमा गएर नेपाली संगीतको प्रचारप्रसार गर्ने योजना छ । सांगीतिक प्रस्तुतिकै क्रममा नेपालको पर्यटन प्रवर्द्धन गर्ने ध्येयले भिडियो पनि देखाइएको थियो ।



प्रकाशित : कार्तिक २८, २०७६ ०९:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×