साम्राज्ञी नोस्टाल्जिक

शंकर आचार्य

(वीरगन्ज) — अभिनेत्री साम्राज्ञी राज्यलक्ष्मी शाह बिहीबार सुरु नेपाली स्वर्णिम चलचित्र महोत्सवका लागि गृहनगर वीरगन्ज आएकी छन् । वीरगन्जमा लामो समयदेखि होटल तथा पर्यटन व्यवसाय एवं समाज सेवामा सक्रिय हजुरबुवा पशुपतिविक्रम शाह र हजुरआमा उषा शाहसँगै बसिरहेकी उनी अहिले पुर्ख्यौली घरमा बस्दा नोस्टाल्जिक पनि हुँदै छिन् ।

कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा साम्राज्ञीले दुई वर्षपछि गृहनगरमा आउँदा अनि हजुरबुबा–हजुरआमाको सान्निध्य पाउँदा अत्यन्त रमाइलो भइरहेको बताइन् ।

‘म वीरगन्ज आउँदा छुट्टै आनन्दको अनुभूति हुन्छ, नोस्टाल्जिक पनि हुन्छु,’ उनले भनिन्, ‘हाम्रो दरबार पछाडिको पुरानो घर, त्यहाँको पोखरी, खेत, खेतीपाती, डेरी फार्म, घरमा पालिएका अजंगका धेरै कुकुर सम्झिन्छु, अनि अन्डा चोरेर फुटाएको र त्यसो गर्दा आमाबाट गाली खाएको दृश्य झल्झली आँखामा आउँछ ।’

घर पछाडिको आफ्नो खेतमा बाल्यकालमा ३/४ घन्टासम्म पनि बरालिने अनि घर फर्कंदा गाली खाने र सजाय स्वरूप बाथरुममा थुनिँदा हजुरबुबा हजुरआमाले बचाउ गरेका पलहरू सम्झँदा उनलाई बाल्यकाल कत्ति चाँडो बितेछ भनेर थकथक पनि लाग्छ ।

‘हाम्रो परिवारको वर्तमान पुस्तामा म नै अन्तिम सदस्य हुँ, जसले बाल्यकालमा यी सबै पलहरू देख्न र भोग्न पाए,’ उनी भन्छिन्, ‘मेरो भाइले यी पलहरू अनुभव नै गर्न पाएन । हाम्रो समयमा मनोरञ्जका लागि सिनेमा र टीभी मात्र माध्यम थिए । मेरो भाइले अहिले मोबाइलमा फेसबुक चलाएर मनोरञ्जन गर्छ र फेसबुकबाटै साथी बनाउँछ । मोबाइल नै उसका लागि सानो संसार हो ।’

वीरगन्जमा पहिलो पटक नेपाली स्वर्णिम चलचित्र महोत्सव आयोजना हुनुले नेपाली चलचित्रले तराई र भोजपुरा क्षेत्रलाई पनि मूलधारमा बिस्तारै समेट्दै जाने आधार स्तम्भ निर्माण हुनेमा आफू अत्यन्त आशावादी रहेको साम्राज्ञी बताउँछिन् ।

८ वटा चलचित्रमा अभिनय गरिसकेकी साम्राज्ञी अब हेमराज बीसीको चलचित्रको छायांकनमा व्यस्त हुनेछिन् । नाम तय नभइसकेको यो चलचित्रको छायांकन फेब्रुअरीबाट हुनेछ, त्यसअघि चलचित्रकै एकमहिने वर्कसप पनि चल्नेछ । उनी भन्छिन्, ‘प्रदीप खड्का चलचित्रमा मेरो अपोजिट हुनेछन् ।’

थप २ वटा चलचित्रको स्क्रिप्ट आफूले पढिरहेको र राम्रो लागे मात्र ती चलचित्र साइन गर्ने उनले योजना सुनाइन् । नेपाली फिल्म क्षेत्रमा राम्रो पारिश्रमिक लिने कलाकारको सूचीमा आफ्नो नाम आउनुलाई उनी अस्वाभाविक मान्दिनन् । पुरुष कलाकारको तुलनामा महिला कलाकारलाई कम पारिश्रमिक दिने यहाँको प्रवृत्तिलाई चिर्न आफू धेरै हदसम्म सफल भएकोमा उनी गर्व महसुससमेत गर्छिन् ।

‘पुरुषको तुलनामा महिला कलाकारलाई कम पारिश्रमिक दिनु अन्याय हो,’ उनले भनिन्, ‘जब कि कतिपय अवस्थामा पुरुषभन्दा महिला कलाकारले बढी मिहिनेत गर्नुपर्छ । मैले गर्दा अन्य महिला कलाकारले पनि पारिश्रमिकको विषयमा खुलेर बोल्न थाल्नुभएको छ । धेरैले राम्रो पारिश्रमिक पनि पाइरहनुभएको छ ।’

पछिल्लो समय नेपाली फिल्म क्षेत्रमा हास्यप्रधान चलचित्रको बाहुल्य बढ्दै गर्दा सक्षम निर्देशकहरू पनि अन्य विषयवस्तु छाडेर हास्यप्रधान चलचित्रप्रति नै आकर्षित हुनु रहर नभई बाध्यता भएको साम्राज्ञी बताउँछिन् । आफूले चलचित्रमा चाहेजस्तो क्यारेक्टर अझै पनि पाई नसकेको उनी बताउँछिन् । ‘मलाई गम्भीर कथावस्तु भएको फिल्म खेल्ने रहर छ,’ उनी भन्छिन्, ‘जसमा म रुँदा र हाँस्दा दर्शक पनि मसँगै रोऊन् र हाँसून् ।’

नेपाली फिल्म क्षेत्रमा अझै पनि स्तरीय र दर्शक तान्ने चलचित्र निर्माण नहुनुमा कमजोर कथावस्तु र अत्यन्त कम बजेटमा चलचित्र निर्माण हुनुलाई मुख्य कारण ठान्छिन् उनी । ‘चलचित्र पनि एउटा व्यवसाय हो र यसमा आवश्यक परे जत्ति लगानी गर्नै पर्छ भन्ने मानसिकता निर्मातामा विकास हुनै पर्छ,’ उनले भनिन्, ‘अनि मात्र हामी बलिउड र हलिउडका चलचित्रसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्षम हुन्छौं ।’

नम्रता श्रेष्ठ, प्रियंका कार्की, सौगात मल्ल, दयाहाङ राई आफ्ना प्रिय कलाकार रहेको बताउने साम्राज्ञी बलिउडमा कंगना रणावत, रणवीर कपुर र आलिया भट्टको अभिनय मन पर्ने बताउँछिन् ।नातिनी २ वर्षपछि घर आउँदा आफूहरू अत्यन्त खुसीभएको साम्राज्ञीका हजुरबुबा–हजुरआमाले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ १०:२२
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सारंगीमा छैन युवाको चासो

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — पर्यटकहरूको आवतजावत भइरहेको ठमेलको व्यस्त बजार जेपी मार्गको छेउमै सारंगीको र्‍याइँर्‍याइँ धुन बजाइरहेका भेटिन्छन्, गोरखा धारापानी ७ का सुरेश गान्धारी । त्यही उनको सारंगी, मादल र मुरलीको ‘सारंगी फोक म्युजिक सप’ पनि छ ।

गान्धारीले सारंगी रेटिरहँदा गन्धर्व जातिले मात्र गाउने मौलिक विशेषता बोकेको वीरगाथाको ‘कर्खा’ गीतका धुनले वरिपरिको वातावरणलाई संगीतमय बनाइरहेको थियो ।

बटुवाहरू उनको धुन केहीबेर अडिएरै सुन्थे । जाति, पुर्खाको मौलिक लोकबाजालाई बचाउँदै निरन्तर बिहानीको झुल्के घामसँगै ठमेलमा पर्यटकलाई सारंगीको धुनमा स्वागत गरेर नै गान्धारीले झन्डै दुई दशक बिताइसके । धुन मात्र होइन, त्यसमै लय हालेर उनी गीत गाउँछन् र कसैले मन पराएमा सारंगी पनि बेच्छन् ।

यस्तै दैनिकले उनको रोजीरोटी त चलेकै छ, ठमेल आउने देशी, विदेशी पाहुनाले सारंगीको धुन सुन्न र त्यसमा रमाउन पाएका छन् । गन्धर्व जाति र नेपालकै मौलिक लोकबाजा सारंगीलाई चिनाउन गान्धारी मात्र होइनन्, अहिले गोरखा ठाँटीपोखरी ५ का नरबहादुर गन्धर्व, तनहुँ भन्सारका शमशेर गन्धर्व, लमजुङ तार्कुवार ८ का अर्जुन गन्धर्व लगायतका करिब ३५/४० सारंगीवादकको दिनचर्या ठमेलवरिपरि सारंगीको धुन रेटेर नै बित्छ । ठमेलको चोक–चोकमा उनीहरू लोक, झ्याउरे लयका विरह, दुःख र ऐतिहासिक गाथाका गीतहरू गाउँदै धुन बजाएर घुमिरहन्छन् । उनीहरू विदेशी पाहुनालाई सारंगी र धुन चिनाउँछन् र नेपाली चिनोस्वरूप लैजान सुझाउँछन् ।

कुनै–कुनैले धुन मन पराएर सारंगी नै किनेर लैजाने सुरेश बताउँछन् । उनका अनुसार, कस्ता खालका गीत र धुनहरू बजाउने हो, पर्यटकको मागमा भर पर्छ । अरू सारंगीवादकले घुम्दै गाएर सारंगी बेच्ने भए पनि अन्य लोकबाजाहरूलाई पनि चिनाउने उद्देश्यले पसल नै राखेको सुरेश उल्लेख गर्छन् । एक हजार पाँच सयदेखि ८० हजार रुपैयाँ मूल्य पर्ने सारंगीहरू उनको पसलमा छन् । उनी भन्छन्, ‘हप्ता, महिनामा एउटा मात्रै बिक्री हुने पनि हुन्छ ।’ सारंगी बाजा र गन्धर्व जातिको हितका लागि करिब दुई दशकअघि नै ठमेलस्थित ‘गन्धर्व कला संगठन’ नै स्थापना भएको संगठनका पूर्वअध्यक्ष नरबहादुर सुनाउँछन् ।

उनका अनुसार ठमेल क्षेत्रमा गाउँदै हिँड्ने सारंगीवादकहरू नै संस्थामा आबद्ध छन् । तीन दशकअघि ठमेल छिरेका उनी त्यो बेलाको सारंगीप्रतिको मानिसको आकषर्णलाई एकैछिन मौन भएर सम्झन्छन् । ‘त्यतिखेर एक ठाउँमा सारंगी बजाउँदा मानिस झुम्मिएर सुन्थे र आनन्द मान्थे,’ उनी भन्छन् । सारंगीको धुन रेटेर नै दैनिकी राम्रै चलेको अनुभव उनी सुनाउँछन् । अहिले यसप्रति युवापुस्तामा चाख घटेको उनको अनुमान छ । उनी भन्छन्, ‘सुन्नै मन लागे युट्युब च्यानलहरूमा खोजेर सुन्छन्, हामीले बजाको के सुन्थे ।’

सारंगीलाई गन्धर्व जातिको वाद्यवादनको रूपमा लिइन्छ । सारंगीको धुन बजाउँदै हिँड्ने व्यक्तिलाई ‘गाइने’ नामले चिनिन्थो । जसले जन्मजात नै सारंगीलाई रेट्न सिक्थे र गाउँ, समाज, देशमा भएका खबर, घटना, दुःख, खुसी, पर्वका कुराहरूलाई सारंगी बजाउँदै डुल्दै सुनाउँथे । अबको गन्धर्व पुस्तामा यो कुरा लागू नहुने सारंगीवादक शमशेर बताउँछन् । ‘हामीले जेनतेन बजाएर पुर्खा र देशको बाजालाई बचाइराखेका छौं, हाम्रा सन्तानको राम्रो भविष्य र गुजाराका लागि सारंगी बोकेर काम छैन,’ उनी भन्छन् । यसलाई गन्धर्व जातिको जन्मजात मौलिक विशेषता बोकेको बाजाका रूपमा राज्यले बेवास्ता गरेकोमा उनी आक्रोश पोख्छन् ।

‘सारंगी हाम्रो लागि सन्तानजस्तै हो । माया भएर नै यसैलाई रेटेर आधा उमेर गयो,’ ठमेल सातघुम्ती चोकैमा सारंगी रेटिरहेका अर्जुन भावुक हुँदै भन्छन् । सकसपूर्ण दैनिकीका साथ सारंगी बोकेर हिँडेका उनलाई सारंगी छोड्ने त मन छैन तर यसबाट जीविकोपार्जन गर्नै धौधौ छ ।

अब कसले बजाउने सारंगी ?
राज्यको बेवास्ताले सारंगीमै दिनरात खटिरहेका गन्धर्व जातिलाई परिवार चलाउन मुस्किल छ । शिक्षाको अभावमा परापूर्वकालदेखि नै बाबुबाजेको सारंगीलाई आयआर्जनको बाटो बनाइराखेका अहिलेका पुस्तालाई आफ्नो सन्तानले पनि सारंगी नै बोकेर गुजारा चलाओस् भन्ने इच्छा पटक्कै छैन । कक्षा १२ र १० मा अध्ययन गरिहेका नरबहादुरका दुई छोरालाई उनले सारंगी सिकाएका छैनन् । छोराहरूले पढेर राम्रो जागिर गरी अरूले जस्तै राम्रो जीवनयापन गरून् भन्ने उनको सपना छ । ‘मैले जीवनभरि सारंगी बजाएर हिँडेँ, उही दोबाटे गाइनेको परिचय त पाएँ नि,’ उनी भन्छन् । उनीजस्तै सुरेश, शमशेर, अर्जुनका छोराछोरीले पनि सारंगी बजाउँदैनन् ।

संस्कृति र परम्परा जोगाउने उद्देश्यले गन्धर्व जाति आर्थिक हैसियतमा सधैं थिचिरहेको हेर्न नचाहने सबैको एउटै चाहना छ । अर्जुन भन्छन्, ‘हामीलाई सरकार र राज्यले भरथेग गरेमा हामी यसलाई अर्को पुस्तामा पनि निरन्तरता दिन तयार छौं तर हाम्रो कुरा सुन्ने कोही, कहीँ छैनन् ।’ उनको कुरामा सही थप्दै नरबहादुरले सारंगीलाई राज्यले कला, संस्कृतिभन्दा गन्धर्व जातिको पेसाका रूपमा मात्र लिएको आरोप लगाए । उनी प्रश्न गर्छन्, ‘अनि हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई किन सिकाउने ?’

विदेशी पर्यटकलाई लोभ्याउन ठमेलका नगन्य होटल तथा रेस्टुरेन्टमा सारंगी बजाउने गरे पनि गाइनेकै रूपमा थोरै पारिश्रममा चित्त बुझाउनुपर्ने बाध्यता सुरेश सुनाउँछन् । आफूपछिका आफ्ना सन्तानले अर्कै पेशस अंगालून् भन्ने उनको पनि उस्तै इच्छा छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ १०:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्