सारंगीमा छैन युवाको चासो

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — पर्यटकहरूको आवतजावत भइरहेको ठमेलको व्यस्त बजार जेपी मार्गको छेउमै सारंगीको र्‍याइँर्‍याइँ धुन बजाइरहेका भेटिन्छन्, गोरखा धारापानी ७ का सुरेश गान्धारी । त्यही उनको सारंगी, मादल र मुरलीको ‘सारंगी फोक म्युजिक सप’ पनि छ ।

गान्धारीले सारंगी रेटिरहँदा गन्धर्व जातिले मात्र गाउने मौलिक विशेषता बोकेको वीरगाथाको ‘कर्खा’ गीतका धुनले वरिपरिको वातावरणलाई संगीतमय बनाइरहेको थियो ।

बटुवाहरू उनको धुन केहीबेर अडिएरै सुन्थे । जाति, पुर्खाको मौलिक लोकबाजालाई बचाउँदै निरन्तर बिहानीको झुल्के घामसँगै ठमेलमा पर्यटकलाई सारंगीको धुनमा स्वागत गरेर नै गान्धारीले झन्डै दुई दशक बिताइसके । धुन मात्र होइन, त्यसमै लय हालेर उनी गीत गाउँछन् र कसैले मन पराएमा सारंगी पनि बेच्छन् ।

यस्तै दैनिकले उनको रोजीरोटी त चलेकै छ, ठमेल आउने देशी, विदेशी पाहुनाले सारंगीको धुन सुन्न र त्यसमा रमाउन पाएका छन् । गन्धर्व जाति र नेपालकै मौलिक लोकबाजा सारंगीलाई चिनाउन गान्धारी मात्र होइनन्, अहिले गोरखा ठाँटीपोखरी ५ का नरबहादुर गन्धर्व, तनहुँ भन्सारका शमशेर गन्धर्व, लमजुङ तार्कुवार ८ का अर्जुन गन्धर्व लगायतका करिब ३५/४० सारंगीवादकको दिनचर्या ठमेलवरिपरि सारंगीको धुन रेटेर नै बित्छ । ठमेलको चोक–चोकमा उनीहरू लोक, झ्याउरे लयका विरह, दुःख र ऐतिहासिक गाथाका गीतहरू गाउँदै धुन बजाएर घुमिरहन्छन् । उनीहरू विदेशी पाहुनालाई सारंगी र धुन चिनाउँछन् र नेपाली चिनोस्वरूप लैजान सुझाउँछन् ।

कुनै–कुनैले धुन मन पराएर सारंगी नै किनेर लैजाने सुरेश बताउँछन् । उनका अनुसार, कस्ता खालका गीत र धुनहरू बजाउने हो, पर्यटकको मागमा भर पर्छ । अरू सारंगीवादकले घुम्दै गाएर सारंगी बेच्ने भए पनि अन्य लोकबाजाहरूलाई पनि चिनाउने उद्देश्यले पसल नै राखेको सुरेश उल्लेख गर्छन् । एक हजार पाँच सयदेखि ८० हजार रुपैयाँ मूल्य पर्ने सारंगीहरू उनको पसलमा छन् । उनी भन्छन्, ‘हप्ता, महिनामा एउटा मात्रै बिक्री हुने पनि हुन्छ ।’ सारंगी बाजा र गन्धर्व जातिको हितका लागि करिब दुई दशकअघि नै ठमेलस्थित ‘गन्धर्व कला संगठन’ नै स्थापना भएको संगठनका पूर्वअध्यक्ष नरबहादुर सुनाउँछन् ।

उनका अनुसार ठमेल क्षेत्रमा गाउँदै हिँड्ने सारंगीवादकहरू नै संस्थामा आबद्ध छन् । तीन दशकअघि ठमेल छिरेका उनी त्यो बेलाको सारंगीप्रतिको मानिसको आकषर्णलाई एकैछिन मौन भएर सम्झन्छन् । ‘त्यतिखेर एक ठाउँमा सारंगी बजाउँदा मानिस झुम्मिएर सुन्थे र आनन्द मान्थे,’ उनी भन्छन् । सारंगीको धुन रेटेर नै दैनिकी राम्रै चलेको अनुभव उनी सुनाउँछन् । अहिले यसप्रति युवापुस्तामा चाख घटेको उनको अनुमान छ । उनी भन्छन्, ‘सुन्नै मन लागे युट्युब च्यानलहरूमा खोजेर सुन्छन्, हामीले बजाको के सुन्थे ।’

सारंगीलाई गन्धर्व जातिको वाद्यवादनको रूपमा लिइन्छ । सारंगीको धुन बजाउँदै हिँड्ने व्यक्तिलाई ‘गाइने’ नामले चिनिन्थो । जसले जन्मजात नै सारंगीलाई रेट्न सिक्थे र गाउँ, समाज, देशमा भएका खबर, घटना, दुःख, खुसी, पर्वका कुराहरूलाई सारंगी बजाउँदै डुल्दै सुनाउँथे । अबको गन्धर्व पुस्तामा यो कुरा लागू नहुने सारंगीवादक शमशेर बताउँछन् । ‘हामीले जेनतेन बजाएर पुर्खा र देशको बाजालाई बचाइराखेका छौं, हाम्रा सन्तानको राम्रो भविष्य र गुजाराका लागि सारंगी बोकेर काम छैन,’ उनी भन्छन् । यसलाई गन्धर्व जातिको जन्मजात मौलिक विशेषता बोकेको बाजाका रूपमा राज्यले बेवास्ता गरेकोमा उनी आक्रोश पोख्छन् ।

‘सारंगी हाम्रो लागि सन्तानजस्तै हो । माया भएर नै यसैलाई रेटेर आधा उमेर गयो,’ ठमेल सातघुम्ती चोकैमा सारंगी रेटिरहेका अर्जुन भावुक हुँदै भन्छन् । सकसपूर्ण दैनिकीका साथ सारंगी बोकेर हिँडेका उनलाई सारंगी छोड्ने त मन छैन तर यसबाट जीविकोपार्जन गर्नै धौधौ छ ।

अब कसले बजाउने सारंगी ?
राज्यको बेवास्ताले सारंगीमै दिनरात खटिरहेका गन्धर्व जातिलाई परिवार चलाउन मुस्किल छ । शिक्षाको अभावमा परापूर्वकालदेखि नै बाबुबाजेको सारंगीलाई आयआर्जनको बाटो बनाइराखेका अहिलेका पुस्तालाई आफ्नो सन्तानले पनि सारंगी नै बोकेर गुजारा चलाओस् भन्ने इच्छा पटक्कै छैन । कक्षा १२ र १० मा अध्ययन गरिहेका नरबहादुरका दुई छोरालाई उनले सारंगी सिकाएका छैनन् । छोराहरूले पढेर राम्रो जागिर गरी अरूले जस्तै राम्रो जीवनयापन गरून् भन्ने उनको सपना छ । ‘मैले जीवनभरि सारंगी बजाएर हिँडेँ, उही दोबाटे गाइनेको परिचय त पाएँ नि,’ उनी भन्छन् । उनीजस्तै सुरेश, शमशेर, अर्जुनका छोराछोरीले पनि सारंगी बजाउँदैनन् ।

संस्कृति र परम्परा जोगाउने उद्देश्यले गन्धर्व जाति आर्थिक हैसियतमा सधैं थिचिरहेको हेर्न नचाहने सबैको एउटै चाहना छ । अर्जुन भन्छन्, ‘हामीलाई सरकार र राज्यले भरथेग गरेमा हामी यसलाई अर्को पुस्तामा पनि निरन्तरता दिन तयार छौं तर हाम्रो कुरा सुन्ने कोही, कहीँ छैनन् ।’ उनको कुरामा सही थप्दै नरबहादुरले सारंगीलाई राज्यले कला, संस्कृतिभन्दा गन्धर्व जातिको पेसाका रूपमा मात्र लिएको आरोप लगाए । उनी प्रश्न गर्छन्, ‘अनि हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई किन सिकाउने ?’

विदेशी पर्यटकलाई लोभ्याउन ठमेलका नगन्य होटल तथा रेस्टुरेन्टमा सारंगी बजाउने गरे पनि गाइनेकै रूपमा थोरै पारिश्रममा चित्त बुझाउनुपर्ने बाध्यता सुरेश सुनाउँछन् । आफूपछिका आफ्ना सन्तानले अर्कै पेशस अंगालून् भन्ने उनको पनि उस्तै इच्छा छ ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ १०:०८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

अनलाइन गेममा आंशिक प्रतिबन्ध

(एजेन्सी)

बेइजिङ — बालबालिकालाई अनलाइन गेमको लतबाट जोगाउनका लागि चीनले खेल खेल्ने समयमा प्रतिबन्ध लगाएको छ ।चिनियाँ सञ्चारमाध्यमका अनुसार १८ वर्षभन्दा मुनिका बालबालिकाले राति १० बजेदेखि बिहान ८ बजेसम्म अनलाइन खेल खेल्न नपाउने भएका छन् ।

त्यसका साथै सामान्य दिनमा ९० मिनेट र साताको अन्त्य तथा बिदा दिन ३ घन्टा मात्र अनलाइन गेम खेल्न दिइने भएको छ ।

बालबालिकाको स्वास्थ्यमा अनलाइन गेमको लतले नराम्रो असर परेका कारण त्यस्तो निर्णय लिनुपरेको अधिकारीहरूको भनाइ छ । अनलाइन खेलका लागि चीन विश्वको दोस्रो ठूलो बजार हो । चिनियाँ अनुसन्धान कम्पनी न्युजूका अनुसार यस वर्ष अनलाइन गेमबाट अमेरिकाले चीनको भन्दा बढी आम्दानी गरेको छ ।

सरकारको नयाँ व्यवस्था अनुसार अनलाइन खेलमा बालबालिकाले गर्न पाउने खर्चको समेत सीमा तोकिएको छ । जसअनुसार ८ देखि १६ वर्षका बालबालिकाले महिनामा २ सय युआनभन्दा बढी खर्चन पाउने छैनन् । त्यसैगरी, १६ देखि १८ वर्षकाले बढीमा ४ सय युआन खर्च गर्न पाउनेछन् ।

अनलाइन गेमका कारण बालबालिका तथा युवामा नकारात्मक असर पर्ने भन्दै चीनले बारम्बार आलोचना गर्दै आएको छ । लामो समयसम्म गेम खेलेका कारण बालबालिकाको आँखाको दृष्टि कमजोर हुँदै गएपछि सन् २०१८ मा चीन सरकारले अनलाइन गेल नियमनकारी निकाय गठनको घोषणा गरेको थियो ।

सन् २०१८ मै चीनले नयाँ गेम उत्पादनका लागि अनुमति दिन बन्द गरेको थियो । तर ९ महिनासम्म कुनै पनि कम्पनीले गेम उत्पादन गर्न नपाएपछि ठूला उद्योगको व्यापार निकै खस्केको थियो ।

अनलाइन गेम उत्पादन गर्ने ठूला कम्पनीहरूले सरकारको पछिल्लो कदम स्वागतयोग्य भएको प्रतिक्रिया दिएका बीबीसीले उल्लेख गरेको छ । तर नयाँ प्रवाधानअनुसार गेम प्रयोगकर्ताको उमेरको जाँच गर्ने कार्य निकै चुनौतीपूर्ण रहेको उनीहरूको भनाइ छ ।

पब्जीलगायत गेम उत्पादन गरेको कम्पनीले टेन्सेन्टले यसअघि अनलाइन खेलमा आंशिक प्रतिबन्ध लगाइसकेको छ । कम्पनीले १२ वर्षमुनिका प्रयोगकर्ताले दैनिक बढीमा १ घन्टा र १२ देखि १८ वर्षकाले दैनिक २ घन्टा मात्र गेम खेल्न पाउने व्यवस्था गरिसकेको छ । त्यसका लागि उमेर प्रमाणित गर्न राज्यनले प्रदान गरेको परिचयपत्र आवश्यक पर्ने कम्पनीले जनाएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले गतवर्ष अनलाइन खेलको लतलाई ‘गेमिङ डिसअर्डर’ का रूपमा सूचीकृत गर्दै पहिलोपटक त्यसलाई मानसिक स्वास्थ्य अवस्थाका रूपमा परिभाषित गरेको थियो ।

अमेरिकी साइक्याट्री एसोसिएसनको मानसिक रोगसम्बन्धी पुस्तिकाले भने अनलाइन गेमको लतलाई हालसम्म औपचारिक रूपमा उल्लेख गरेको छैन । एसोसिएसनले ‘इन्टरनेट गेमिङ डिसअर्डर’ थप अध्ययन गर्नुपर्ने स्थिति भएको उल्लेख गरेको छ । तर केही देशहरूले अनलाइन गेम अत्यधिक खेल्नु भनेको स्वास्थ्यको प्रमुख समस्याका रूपमा पहिचान गरेका छन् । तीमध्यमे अधिकांशले यस्तो अवस्थाको उपचार गर्न निजी क्लिनिकको व्यवस्थासमेत गरेका छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ ०९:५५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT