सारंगीमा छैन युवाको चासो

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — पर्यटकहरूको आवतजावत भइरहेको ठमेलको व्यस्त बजार जेपी मार्गको छेउमै सारंगीको र्‍याइँर्‍याइँ धुन बजाइरहेका भेटिन्छन्, गोरखा धारापानी ७ का सुरेश गान्धारी । त्यही उनको सारंगी, मादल र मुरलीको ‘सारंगी फोक म्युजिक सप’ पनि छ ।

गान्धारीले सारंगी रेटिरहँदा गन्धर्व जातिले मात्र गाउने मौलिक विशेषता बोकेको वीरगाथाको ‘कर्खा’ गीतका धुनले वरिपरिको वातावरणलाई संगीतमय बनाइरहेको थियो ।


बटुवाहरू उनको धुन केहीबेर अडिएरै सुन्थे । जाति, पुर्खाको मौलिक लोकबाजालाई बचाउँदै निरन्तर बिहानीको झुल्के घामसँगै ठमेलमा पर्यटकलाई सारंगीको धुनमा स्वागत गरेर नै गान्धारीले झन्डै दुई दशक बिताइसके । धुन मात्र होइन, त्यसमै लय हालेर उनी गीत गाउँछन् र कसैले मन पराएमा सारंगी पनि बेच्छन् ।


यस्तै दैनिकले उनको रोजीरोटी त चलेकै छ, ठमेल आउने देशी, विदेशी पाहुनाले सारंगीको धुन सुन्न र त्यसमा रमाउन पाएका छन् । गन्धर्व जाति र नेपालकै मौलिक लोकबाजा सारंगीलाई चिनाउन गान्धारी मात्र होइनन्, अहिले गोरखा ठाँटीपोखरी ५ का नरबहादुर गन्धर्व, तनहुँ भन्सारका शमशेर गन्धर्व, लमजुङ तार्कुवार ८ का अर्जुन गन्धर्व लगायतका करिब ३५/४० सारंगीवादकको दिनचर्या ठमेलवरिपरि सारंगीको धुन रेटेर नै बित्छ । ठमेलको चोक–चोकमा उनीहरू लोक, झ्याउरे लयका विरह, दुःख र ऐतिहासिक गाथाका गीतहरू गाउँदै धुन बजाएर घुमिरहन्छन् । उनीहरू विदेशी पाहुनालाई सारंगी र धुन चिनाउँछन् र नेपाली चिनोस्वरूप लैजान सुझाउँछन् ।


कुनै–कुनैले धुन मन पराएर सारंगी नै किनेर लैजाने सुरेश बताउँछन् । उनका अनुसार, कस्ता खालका गीत र धुनहरू बजाउने हो, पर्यटकको मागमा भर पर्छ । अरू सारंगीवादकले घुम्दै गाएर सारंगी बेच्ने भए पनि अन्य लोकबाजाहरूलाई पनि चिनाउने उद्देश्यले पसल नै राखेको सुरेश उल्लेख गर्छन् । एक हजार पाँच सयदेखि ८० हजार रुपैयाँ मूल्य पर्ने सारंगीहरू उनको पसलमा छन् । उनी भन्छन्, ‘हप्ता, महिनामा एउटा मात्रै बिक्री हुने पनि हुन्छ ।’ सारंगी बाजा र गन्धर्व जातिको हितका लागि करिब दुई दशकअघि नै ठमेलस्थित ‘गन्धर्व कला संगठन’ नै स्थापना भएको संगठनका पूर्वअध्यक्ष नरबहादुर सुनाउँछन् ।


उनका अनुसार ठमेल क्षेत्रमा गाउँदै हिँड्ने सारंगीवादकहरू नै संस्थामा आबद्ध छन् । तीन दशकअघि ठमेल छिरेका उनी त्यो बेलाको सारंगीप्रतिको मानिसको आकषर्णलाई एकैछिन मौन भएर सम्झन्छन् । ‘त्यतिखेर एक ठाउँमा सारंगी बजाउँदा मानिस झुम्मिएर सुन्थे र आनन्द मान्थे,’ उनी भन्छन् । सारंगीको धुन रेटेर नै दैनिकी राम्रै चलेको अनुभव उनी सुनाउँछन् । अहिले यसप्रति युवापुस्तामा चाख घटेको उनको अनुमान छ । उनी भन्छन्, ‘सुन्नै मन लागे युट्युब च्यानलहरूमा खोजेर सुन्छन्, हामीले बजाको के सुन्थे ।’


सारंगीलाई गन्धर्व जातिको वाद्यवादनको रूपमा लिइन्छ । सारंगीको धुन बजाउँदै हिँड्ने व्यक्तिलाई ‘गाइने’ नामले चिनिन्थो । जसले जन्मजात नै सारंगीलाई रेट्न सिक्थे र गाउँ, समाज, देशमा भएका खबर, घटना, दुःख, खुसी, पर्वका कुराहरूलाई सारंगी बजाउँदै डुल्दै सुनाउँथे । अबको गन्धर्व पुस्तामा यो कुरा लागू नहुने सारंगीवादक शमशेर बताउँछन् । ‘हामीले जेनतेन बजाएर पुर्खा र देशको बाजालाई बचाइराखेका छौं, हाम्रा सन्तानको राम्रो भविष्य र गुजाराका लागि सारंगी बोकेर काम छैन,’ उनी भन्छन् । यसलाई गन्धर्व जातिको जन्मजात मौलिक विशेषता बोकेको बाजाका रूपमा राज्यले बेवास्ता गरेकोमा उनी आक्रोश पोख्छन् ।


‘सारंगी हाम्रो लागि सन्तानजस्तै हो । माया भएर नै यसैलाई रेटेर आधा उमेर गयो,’ ठमेल सातघुम्ती चोकैमा सारंगी रेटिरहेका अर्जुन भावुक हुँदै भन्छन् । सकसपूर्ण दैनिकीका साथ सारंगी बोकेर हिँडेका उनलाई सारंगी छोड्ने त मन छैन तर यसबाट जीविकोपार्जन गर्नै धौधौ छ ।


अब कसले बजाउने सारंगी ?

राज्यको बेवास्ताले सारंगीमै दिनरात खटिरहेका गन्धर्व जातिलाई परिवार चलाउन मुस्किल छ । शिक्षाको अभावमा परापूर्वकालदेखि नै बाबुबाजेको सारंगीलाई आयआर्जनको बाटो बनाइराखेका अहिलेका पुस्तालाई आफ्नो सन्तानले पनि सारंगी नै बोकेर गुजारा चलाओस् भन्ने इच्छा पटक्कै छैन । कक्षा १२ र १० मा अध्ययन गरिहेका नरबहादुरका दुई छोरालाई उनले सारंगी सिकाएका छैनन् । छोराहरूले पढेर राम्रो जागिर गरी अरूले जस्तै राम्रो जीवनयापन गरून् भन्ने उनको सपना छ । ‘मैले जीवनभरि सारंगी बजाएर हिँडेँ, उही दोबाटे गाइनेको परिचय त पाएँ नि,’ उनी भन्छन् । उनीजस्तै सुरेश, शमशेर, अर्जुनका छोराछोरीले पनि सारंगी बजाउँदैनन् ।


संस्कृति र परम्परा जोगाउने उद्देश्यले गन्धर्व जाति आर्थिक हैसियतमा सधैं थिचिरहेको हेर्न नचाहने सबैको एउटै चाहना छ । अर्जुन भन्छन्, ‘हामीलाई सरकार र राज्यले भरथेग गरेमा हामी यसलाई अर्को पुस्तामा पनि निरन्तरता दिन तयार छौं तर हाम्रो कुरा सुन्ने कोही, कहीँ छैनन् ।’ उनको कुरामा सही थप्दै नरबहादुरले सारंगीलाई राज्यले कला, संस्कृतिभन्दा गन्धर्व जातिको पेसाका रूपमा मात्र लिएको आरोप लगाए । उनी प्रश्न गर्छन्, ‘अनि हामीले हाम्रा छोराछोरीलाई किन सिकाउने ?’


विदेशी पर्यटकलाई लोभ्याउन ठमेलका नगन्य होटल तथा रेस्टुरेन्टमा सारंगी बजाउने गरे पनि गाइनेकै रूपमा थोरै पारिश्रममा चित्त बुझाउनुपर्ने बाध्यता सुरेश सुनाउँछन् । आफूपछिका आफ्ना सन्तानले अर्कै पेशस अंगालून् भन्ने उनको पनि उस्तै इच्छा छ ।


प्रकाशित : कार्तिक २२, २०७६ १०:०८

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

“हामी पग्लिरहेका छौं”

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सुरुमा उनले सेतो प्लास्टिकको झोलाबाट भुइँमा नुन खन्याइन् । त्यसपछि दुई हातमा आइसका डल्ला लिई वरिपरि घुम्न थालिन् । उनी घरी नुनलाई खुट्टाले यताउति छरिहेकी थिइन् घरी हातमा रहेको आइसका डल्लासँगै खेलिरहेकी थिइन् । खेल्दाखेल्दै कलाकार सौरगंगा दर्शनधारीका हातबाट ती सबै पग्लेर विलिन भए । छताछुल्ल नुन पनि पग्लिँदै गयो ।

प्लास्टिक भने यथावत् नै रह्यो । कृत्रिम वस्तुहरूको अत्यधिक प्रयोगका कारण मान्छे र प्रकृतिमा परेको असरमाथि कलाकार दर्शनधारी पर्फमेन्स आर्ट पस्किँदै थिइन् । शीर्षक थियो, ‘हामी पग्लिरहेका छौं ।’

सोमबार बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा दर्शनधारीले प्रकृतिका महत्त्वपूर्ण विशेषताहरू लोप हुँदै गएको प्रति यसरी चिन्ता जनाइन् । हिँउ पग्लेझैं हामी पनि पग्लिँदै गएका छौं भन्ने भावलाई चुपचाप उनले शरीरको हाउभाउमार्फत् देखाइन् । ‘नुन हाम्रा लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि यसको महत्त्वलाई मानिसले बुझिरहेका छैन,’ उनले भनिन्, ‘कृत्रिम रूपमा बनेका प्लास्टिक मान्छे र प्रकृतिका लागि हानिकारक भएर पनि यसबाट भने टाढा रहन सकेका छैनौं ।’

बिन्दु स्पेस फर आर्टिसले गरेको ‘काठमाडौं इन्टरनेसनल पर्फमेन्स आर्ट फेस्टिभल’ को दोस्रो दिन दर्शनधारीलगायत चिनियाँ कलाकार बिङयाङ यिन, भारतीय कलाकार सतादरु सोभान बान्दुरी, नेपाली कलाकार प्रमिला लामा, पृथ्वी श्रेष्ठ, कुन्तीश्री थापालगायतका ८ जना कलाकारले मानव, प्रकृति, जीव र सांस्कृतिक पक्षलाई मुख्य विषयवस्तु बनाउँदै कला प्रदर्शन गरे ।

प्रमिलाले ‘जरा’ शीर्षकमा आफ्नै परिवार र आफूले भोगेको भोगाइलाई कलामा देखाइन् । उनको कलामा सुकेको रुख, रंगीन भुइँ र त्यसको वरिपरि कुखुराको फुल प्रयोग गरिएको थियो । रुखलाई प्रतीकात्मक रूपमा आफ्नो बाबु र फूलहरूलाई आफूजस्तै परिवारका सदस्यका रुपमा उनले कलामा प्रस्तुत गरेकी थिइन् । सुरुमा ठाडो भई उभिएको रुख कमजोर बन्दै ढलेपछि रंग र फूलहरू छताछुल्ल हुन्छन् । हालै बाबुलाई गुमाएकी उनले परिवारमा मूल जराजस्तै भएर बसेको मान्छे नै नभएपछि अन्य सदस्यहरू कलामा देखाइएका फूलजस्तै लथालिंग हुने अनुभव सुनाइन् ।

त्यस्तै, चिनियाँ कलाकार बिङयाङले सेतो र कालो रंगमा रहेको गोलो कपडाको टुक्रालाई पाँच भागमा काटी त्यसलाई आफ्नै शरीरमा बेरेर कला प्रदर्शन गरे । ‘नो द ब्लाक गार्ड ह्वाइट’ शीर्षकमा प्रदर्शन गरिएको कलाले मानिसको जीवनमा हुने सकारात्मक र नकारात्मक पक्षलाई सेतो र कालो रंगमार्फत् जनाइएको उनले बताए । प्रदर्शनीमा नै कलाकार पृथ्वीले पत्रिकालाई प्रयोग गर्दै मान्छेको मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिलाई उतारे । समयअनुसार वरिपरिका घटना र कथालाई बिर्संदै जाने र परिवर्तनशील समयसँगै नयाँ परिस्थिति अंगाल्ने मान्छेको मानवीय स्वभावमा उनका पर्फमेन्स आर्ट आधारित थियो ।

त्यस्तै, कलाकार कुन्तीश्रीले प्रकृतिमा रहेका वस्तुप्रति मानिसले गर्ने व्यवहारलाई प्रस्तुत गरिन् । ‘मिटिङ द पोइन्ट’ शीर्षकमा उनले प्रकृतिमाथि भइरहेको मानिसको अमानवीय हस्तक्षेप देखाइन् । मन परेको गमलालाई काखमा खेलाई–खेलाई अन्त्यमा त्यसको पातलाई समेत खाएर त्यसलाई फुटाई नष्ट गरेको दृश्य निकै रोचक थियो । मानिसले आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि अरूको अस्तित्व कसरी समाप्त गर्छन् भन्ने भाव निकै शक्तिशाली थियो उनको प्रस्तुतिमा । ध्रुवराज शर्माले भने ‘बधशाला’ शीर्षकमा बेसार, मासु र रातो रंगलाई प्रयोग गर्दै पर्फमेन्स आर्ट देखाए । टाउकोमा जनावरको सिङ, शरीरभरि बेसार थियो भने उनको हातमा मासु र रातो रंग लतपतिएको थियो । ‘पशुलाई मारेर खाने मानिसलाई एकपटक पशुकै रूपमा प्रस्तुत गर्दा कस्तो भाव पैदा हुन्छ भन्ने पक्षलाई कलामा देखाएको हुँ,’ उनले भने ।

भारतीय कलाकार सतादरुले भने नेपालको सांस्कृतिक महत्त्व र प्रविधिको विकासलाई लिएर कला प्रदर्शन गरे । उनले चम्किलो काँचको बल, प्रकाश, स–साना कपहरूसँगै कपडालाई कलामा समावेश गरेका थिए । मीठो नेपाली चियालाई कपसँग र यहाँका कला, विभिन्न प्रविधिलाई प्रकाशसँग तुलना गरेर उनले कलामा देखाएका थिए । ‘नेपालका प्राचीन कलाकृतिहरूले मलाई निकै प्रभाव पारेको छ,’ उनले भने । तारागाउँ आर्ट म्युजियममा नै मंगलबार पनि जापान, नेपाल, बंगलादेशलगायत देशका कलाकारहरूको प्रदर्शनी गरे । नेपालबाट प्रदर्शनीमा मनीषलाल श्रेष्ठ, सरिता डंगोललगायतका ६ जनाले प्रस्तुति दिएका थिए ।

प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×