“हामी पग्लिरहेका छौं”

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सुरुमा उनले सेतो प्लास्टिकको झोलाबाट भुइँमा नुन खन्याइन् । त्यसपछि दुई हातमा आइसका डल्ला लिई वरिपरि घुम्न थालिन् । उनी घरी नुनलाई खुट्टाले यताउति छरिहेकी थिइन् घरी हातमा रहेको आइसका डल्लासँगै खेलिरहेकी थिइन् । खेल्दाखेल्दै कलाकार सौरगंगा दर्शनधारीका हातबाट ती सबै पग्लेर विलिन भए । छताछुल्ल नुन पनि पग्लिँदै गयो ।

प्लास्टिक भने यथावत् नै रह्यो । कृत्रिम वस्तुहरूको अत्यधिक प्रयोगका कारण मान्छे र प्रकृतिमा परेको असरमाथि कलाकार दर्शनधारी पर्फमेन्स आर्ट पस्किँदै थिइन् । शीर्षक थियो, ‘हामी पग्लिरहेका छौं ।’


सोमबार बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा दर्शनधारीले प्रकृतिका महत्त्वपूर्ण विशेषताहरू लोप हुँदै गएको प्रति यसरी चिन्ता जनाइन् । हिँउ पग्लेझैं हामी पनि पग्लिँदै गएका छौं भन्ने भावलाई चुपचाप उनले शरीरको हाउभाउमार्फत् देखाइन् । ‘नुन हाम्रा लागि महत्त्वपूर्ण भए पनि यसको महत्त्वलाई मानिसले बुझिरहेका छैन,’ उनले भनिन्, ‘कृत्रिम रूपमा बनेका प्लास्टिक मान्छे र प्रकृतिका लागि हानिकारक भएर पनि यसबाट भने टाढा रहन सकेका छैनौं ।’


बिन्दु स्पेस फर आर्टिसले गरेको ‘काठमाडौं इन्टरनेसनल पर्फमेन्स आर्ट फेस्टिभल’ को दोस्रो दिन दर्शनधारीलगायत चिनियाँ कलाकार बिङयाङ यिन, भारतीय कलाकार सतादरु सोभान बान्दुरी, नेपाली कलाकार प्रमिला लामा, पृथ्वी श्रेष्ठ, कुन्तीश्री थापालगायतका ८ जना कलाकारले मानव, प्रकृति, जीव र सांस्कृतिक पक्षलाई मुख्य विषयवस्तु बनाउँदै कला प्रदर्शन गरे ।


प्रमिलाले ‘जरा’ शीर्षकमा आफ्नै परिवार र आफूले भोगेको भोगाइलाई कलामा देखाइन् । उनको कलामा सुकेको रुख, रंगीन भुइँ र त्यसको वरिपरि कुखुराको फुल प्रयोग गरिएको थियो । रुखलाई प्रतीकात्मक रूपमा आफ्नो बाबु र फूलहरूलाई आफूजस्तै परिवारका सदस्यका रुपमा उनले कलामा प्रस्तुत गरेकी थिइन् । सुरुमा ठाडो भई उभिएको रुख कमजोर बन्दै ढलेपछि रंग र फूलहरू छताछुल्ल हुन्छन् । हालै बाबुलाई गुमाएकी उनले परिवारमा मूल जराजस्तै भएर बसेको मान्छे नै नभएपछि अन्य सदस्यहरू कलामा देखाइएका फूलजस्तै लथालिंग हुने अनुभव सुनाइन् ।


त्यस्तै, चिनियाँ कलाकार बिङयाङले सेतो र कालो रंगमा रहेको गोलो कपडाको टुक्रालाई पाँच भागमा काटी त्यसलाई आफ्नै शरीरमा बेरेर कला प्रदर्शन गरे । ‘नो द ब्लाक गार्ड ह्वाइट’ शीर्षकमा प्रदर्शन गरिएको कलाले मानिसको जीवनमा हुने सकारात्मक र नकारात्मक पक्षलाई सेतो र कालो रंगमार्फत् जनाइएको उनले बताए । प्रदर्शनीमा नै कलाकार पृथ्वीले पत्रिकालाई प्रयोग गर्दै मान्छेको मनोवैज्ञानिक प्रवृत्तिलाई उतारे । समयअनुसार वरिपरिका घटना र कथालाई बिर्संदै जाने र परिवर्तनशील समयसँगै नयाँ परिस्थिति अंगाल्ने मान्छेको मानवीय स्वभावमा उनका पर्फमेन्स आर्ट आधारित थियो ।


त्यस्तै, कलाकार कुन्तीश्रीले प्रकृतिमा रहेका वस्तुप्रति मानिसले गर्ने व्यवहारलाई प्रस्तुत गरिन् । ‘मिटिङ द पोइन्ट’ शीर्षकमा उनले प्रकृतिमाथि भइरहेको मानिसको अमानवीय हस्तक्षेप देखाइन् । मन परेको गमलालाई काखमा खेलाई–खेलाई अन्त्यमा त्यसको पातलाई समेत खाएर त्यसलाई फुटाई नष्ट गरेको दृश्य निकै रोचक थियो । मानिसले आफ्नो स्वार्थपूर्तिका लागि अरूको अस्तित्व कसरी समाप्त गर्छन् भन्ने भाव निकै शक्तिशाली थियो उनको प्रस्तुतिमा । ध्रुवराज शर्माले भने ‘बधशाला’ शीर्षकमा बेसार, मासु र रातो रंगलाई प्रयोग गर्दै पर्फमेन्स आर्ट देखाए । टाउकोमा जनावरको सिङ, शरीरभरि बेसार थियो भने उनको हातमा मासु र रातो रंग लतपतिएको थियो । ‘पशुलाई मारेर खाने मानिसलाई एकपटक पशुकै रूपमा प्रस्तुत गर्दा कस्तो भाव पैदा हुन्छ भन्ने पक्षलाई कलामा देखाएको हुँ,’ उनले भने ।


भारतीय कलाकार सतादरुले भने नेपालको सांस्कृतिक महत्त्व र प्रविधिको विकासलाई लिएर कला प्रदर्शन गरे । उनले चम्किलो काँचको बल, प्रकाश, स–साना कपहरूसँगै कपडालाई कलामा समावेश गरेका थिए । मीठो नेपाली चियालाई कपसँग र यहाँका कला, विभिन्न प्रविधिलाई प्रकाशसँग तुलना गरेर उनले कलामा देखाएका थिए । ‘नेपालका प्राचीन कलाकृतिहरूले मलाई निकै प्रभाव पारेको छ,’ उनले भने । तारागाउँ आर्ट म्युजियममा नै मंगलबार पनि जापान, नेपाल, बंगलादेशलगायत देशका कलाकारहरूको प्रदर्शनी गरे । नेपालबाट प्रदर्शनीमा मनीषलाल श्रेष्ठ, सरिता डंगोललगायतका ६ जनाले प्रस्तुति दिएका थिए ।


प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ ०८:४८

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

जापानी शैलीमा शिशिर–वसन्त

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — मञ्चमा दुईवटा पुतली बल खेलिरहेका थिए । ती पुतली एउटा शिशिर र अर्को वसन्तका रूपमा थिए । खेल्दाखेल्दै दाजुभाइको बल नजिकै सिंगारपटारमा व्यस्त नयाँ रानी अर्थात् शिशिर–वसन्तकी सौतेनी आमातिर पुगेर ठोकिन्छ र उनका सबै सामान छताछुल्ल हुन्छ । रिसले चुर रानीले सुरुमा वसन्तको आग्रहमा बल दिन मान्दिनन् । शिशिरले खोसेरै लिन्छ । रानी झन् रिसाएर दुवैलाई मार्न राजालाई बाध्य पार्छिन् । मार्नुको सट्टा मन्त्रीहरूले दुवैलाई जंगलमा छोडिदिन्छ, दरबारमा शिशिर–वसन्तको त्यो नै अन्तिम खेल बन्छ ।

राजधानीको कीर्तिपुरस्थित थिएटर मलमा बिहीबार जापानी पपेट शैलीमा नेपाली लोककथा ‘शिशिर–वसन्त’ मञ्चन गरिँदै । तस्बिर : बिजु महर्जन/कान्तिपुर

लोककथामा आधारित रहेर करिब आठ दशक पहिले बोधविक्रम अधिकारीद्वारा लिखित ‘शिशिर–वसन्त’ को कथा निकै प्रचलित छ । आमाको देहान्तपछि सुरु भएको शिशिर–वसन्तको संघर्ष, कारुणिक विछोड र अन्त्यमा दाजुभाइको सुखद मिलनमा टुंग्याइएको कथालाई बिहीबार कीर्तिपुरस्थित थिएटर मलमा पुतलीको माध्यमबाट रंगमञ्चमा प्रस्तुत गरिएको हो । जापानमा प्रचलित पपेट थिएटरको शैलीमा देखाइएको नाटक भिन्न स्वादको थियो । शिशिर र वसन्तका रूपमा प्रस्तुत गरिएका दुई पुतलीलाई नै प्रयोग गरेर दुवै दाजुभाइका खुसी, जीवनका दु:ख अप्ठ्यारालाई निकै रोचक ढंगबाट देखाइएको थियो । शिशिर–वसन्तको आवाजअनुसारको लय, चाल र ताललाई निकै सन्तुलित रूपमा पुतलीहरूमाथि प्रयोग गरिएको थियो । जंगलमा अलपत्र पर्दा जाडोले कामेका दाजुभाइको शरीरको चाल, आगो लिन गएका दाजुको पर्खाइमा बसेको वसन्तलाई दुरुस्तै पुतलीका रूपमा मञ्चमा प्रस्तुत गरिएको थियो ।

शिशिरको खोजीमा हिँड्दाहिँड्दै एक व्यापारीकहाँ पुगेको वसन्त पुतलीकै रूपमा भए पनि दर्शक उत्तिकै भावुक देखिन्थे । व्यापारी र उनकी पत्नीकी भूमिकामा देखिएका पुतलीहरू भने नेवारी भेषमा सजिएका थिए । यसले नेपाली समाजको सांस्कृतिक र सामुदायिक विविधतालाई मात्रै हैन, व्यापारमा परम्परागत रूपमै सामेल नेवार समुदायको रंग प्रस्तुत गरेको थियो । व्यापारीकहाँ रहँदा वसन्त दिनरात काममा खटिएको, आफ्नो सन्तान भएपछि व्यापारी वसन्त व्यापारीको घरबाट लखेटिएको जस्ता दृश्यलाई नाटकमा पुतलीकै माध्यमबाट उत्कृष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । व्यापारीको घरबाट निष्काशन भएपछि दु:खी भएर रुखमा चढी गीत गाइरहेको पुतली (वसन्त) को दृश्यमा गरिएको चरित्र प्रशंसायोग्य देखिन्थ्यो । सुन्दरी राजकुमारीसँग विवाह गरी पुन: व्यापारीकहाँ नै आएका वसन्तलाई व्यापारीले नदीमा बगाउँदा देखिएको वसन्तको कारुणिक अवस्था, राजा भएर रानीसँग वार्तालाप गरिरहेको, नागलाई शिशिरले तरबारले काटेको जस्ता हाउभाउ पुतलीद्वारा नै मञ्चन गरिएको थियो ।

कथाको अन्त्यमा शिशिर–वसन्तको मिलनको क्षणलाई दुई पुतलीहरूको चालमार्फत् देखाउँदा दर्शकहरूमा भिन्नै प्रकारको खुसी छाएको थियो । नाटकमा पुतलीको चाललाई एक दर्जनभन्दा बढी रंगकर्मीहरूले परिचालन गरेका थिए भने तिनीहरूले नै संवाद बोलेका थिए । नाटकमा प्रयुक्त पार्श्वसंगीत र धुन उत्तिकै सबल लाग्थ्यो । यद्यपि राजा, रानी, मन्त्री पनि वास्तविक रूपमा नदेखाई पुतलीकै माध्यममा देखाइएको भए अझै अब्बल ठहरिन्थ्यो । थिएटर मलले जापानी रंगकर्मीहरूसँगको १० दिनको अभ्यासबाट पहिलोपटक पपेट नाटक तयार पारेको रंगकर्मी केदार श्रेष्ठले बताए ।

१० दिने अभ्यासमा सहभागी बालबालिकाहरूले विलियम सेक्सपियरको ‘एज यु लाइक’ कथा र नेपाली लोककथा ‘सेलरोटी’ मा आधारित रहेर ५ देखि १० मिनेटका छोटा पुतली नाटक पनि प्रस्तुत गरेका थिए । छोटो समयमा नै पुतली शैलीको नाटकमा सिर्जनशील काम हुन सकेकोप्रति जापानी रंगकर्मी तथा निर्देशक इरिना सजी खुसी देखिन्थिन् ।

‘सजिलोजस्तो लागे पनि यो फर्म निकै कठिन मानिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘जापानको यो पुरानो रंगमञ्चीय फर्मबाट नेपाली कथा भन्न पाउँदा खुसी छु ।’ नाटकमा अर्बिन खड्का, निपुर्ण पौडेल, सहर्ष क्षेत्री, शुभेच्छा ढुंगानालगायतका बाल रंगकर्मी र सुजिता महर्जन, शंकर भण्डारी, मदन श्रेष्ठ, प्रशान्त श्रेष्ठ, पूजा ढकाललगायत वयस्क रंगकर्मी गरी डेढ दर्जनभन्दा बढी कलाकारहरूले पुतलीको चाल मिलाउनुका साथै संवाद बोलेका थिए ।

प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७६ १०:३३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×