हालखबर : झन् हँसिला मदनकृष्ण

फूलमान वल

काठमाडौँ — अघिल्लो बिहीबार वरिष्ठ हास्यकलाकार मदनकृष्ण श्रेष्ठ ललितपुर सुनाकोठीस्थित भ्याली होम्सको फन्को मार्दै थिए, एक्कासि हिँड्न अल्छी लाग्यो । अरूबेला उनी दुई–तीन फन्को मारेर आराम लिन्थे । आफ्नै घर रहेको भ्याली होम्स परिसर एकपटक फन्को मार्दा नौ सय पाइला हुन्थ्यो । उनी प्राय: गनेरै इभिनिङ वाक गर्थे । केही दिनयता भने उनलाई नौ सय पाइलामै अल्छी लागेर आउँथ्यो ।

ZenTravel

स्याँस्याँ गर्दै थकाइ मारिरहेको बेला उनले पत्नी यशोदा सम्झे । समयमै रोग पत्ता लगाउन नसक्दा दुई वर्षअघि क्यान्सरका कारण उनले पत्नी गुमाउनुपरेको थियो । ‘यसपछि अस्पताल दौडिएँ,’ सोमबार कुराकानी क्रममा उनले भने, ‘डाक्टर ओममूर्ति अनिलसँग ग्रान्डी अस्पतालमा नियमित चेकअप गरिरहेकै थिएँ । त्यहाँ पुगेपछि थाहा पाएँ, मुटुको दुइवटा रक्तनलीमा ९५ र ९९ प्रतिशत ब्लकेज भइसकेको रहेछ ।’

तत्काल अस्पताल भर्ना गरियो । एन्जियोप्लास्टी सर्जरीपछि त्यहीँ उनले दुई दिन आराम गरे । निस्किँदा डाक्टरले उनलाई ह्वीलचियर मगाउँदै थिए, उनी भने ठमठम हिँडेरै बाहिरिए । ‘डाक्टरले मलाई तपाईंको आत्मबल बलियो छ भन्नुभयो,’ आराम गरिरहेका उनले हास्यरस मिसाउँदै भने, ‘मैले चाहिँ आत्मबल होइन, हातमा बल दिनुस् भनेँ ।’

हँसाउने शैलीमै भए पनि हातमा बल उनले किन मागे ? उनी केही घोरिए । केही सम्झेजस्तो गरे । खासमा उनलाई धेरैले मेसिनबाट चलेको कलाकार भन्छन् । रंगमञ्च, टेलिफिल्म, गीतदेखि समाज सेवासम्म अब्बल छवि बनाएका यी ६९ वर्षीय कलाकार मुटुमा पेसमेकर र मस्तिष्कको दुवैतिर त्यसको चिप्स बोकेर बाँचिरहेका छन् । देब्रे मस्तिष्कको चिप्सले समस्या देखाएपछि गत वर्ष असोजमा माइतीघरस्थित अन्नपूर्ण न्युरो अस्पतालमा डिप ब्रेन स्टुमुलेसन (डीबीएस) शल्यक्रिया गर्नुपरेको थियो । बितेका ९ वर्षदेखि उनी पार्किन्सन्सबाट पीडित त छँदैछन् । ‘पार्किन्सन्सको विशेषता के हो भने एकै समय मस्तिष्कले दुइवटा काम गर्न सक्दैन,’ उनले सुनाए, ‘पहिले पहिले डायरीमा सजिलै गीत लेख्थें । अहिले सक्दिनँ । गीत कल्पना गर्दा हात चल्दैन, हात चलाउन खोज्दा गीत कल्पना गर्न सक्दिनँ । विशेषगरी धर्को दिने बेला हात चल्दैन ।’ त्यही भएर उनी अचेल नोटप्याडमा लेख्दा रहेछन्, धर्को दिन हातका औंलाहरू सारिरहनु नपर्ने भएकाले त्यसमा उनलाई सजिलो हुन्छ । ‘आत्मबल हैन, हातमा बल माग्नुको कारण यो हो,’ उनी फेरि ठट्यौली मुडमा प्रकट भए ।

झन् स्फूर्ति
सोमबार अपराह्न लगनखेलबाट चापागाउँ जाने बाटोका खाल्टाखुल्टी र धुलोको सकस खेप्दै भ्याली होम्सको शान्त परिसरमा पुग्दा मदनकृष्ण डायनिङ रुममा चुकन्दरको सुप र केराउको तरकारीसित फापरको रोटी खाँदै थिए । उनका छेवैमा थिए शुभचिन्तक स्वास्थ्यकर्मी तथा रंगकर्मी भरत महर्जन । झन् हँसिला र फ्रेस देखिएका मदनकृष्णले तरकारी खाँदै गर्दा चम्चाको कथा झिके । चम्चाको बिँड हँसियाको जस्तै देखिन्थ्यो, उभाउने भागतिर चाहिँ बंग्याएर कुप्रो पारिएको । ‘ज्वाइँले अमेरिकाबाट पठाइदिनुभएको,’ उनले सुनाए, ‘हात सोझ्याएर मुखसम्म लान नसकिने हुँदा सामान्य चम्चाले खाँदा भात पोखिन्छ । योचाहिँ पहिल्यै बंग्याएर बनाएको भएर सिधै मुखमा पुग्छ ।’ यसपछि उनले दुई चम्चा तरकारी खाए । अनि हास्यरस मिसाउँदै भने, ‘कुनै दिन भाँडा सफा गर्ने मान्छेले चम्चा त बांगिएछ भन्दै सोझ्याइदिन्छ भन्ने डर लाग्छ, हा..हा..हा..।’

भरत पनि हाँसे । मदनकृष्णको अनुहार झन् उज्यालो देखियो । उनले अर्को वास्तविक घटना सुनाउन चाहे । धेरै वर्षअघि एकपटक उनी चेकअपको क्रममा छाउनीस्थित आर्मी अस्पताल पुगेछन् । नर्सले रगत परीक्षणका लागि उनको पाखुराबाट रगत तान्दै थिइन्, यही बेला उनका चिनारु डाक्टर पुष्पदास श्रेष्ठ आइपुगे । ‘मलाई देखेपछि डाक्टरले नर्सलाई ‘लौ राम्रोसँग गर्नु है’ के भनेका थिए, नर्सले तन्किएर स्यालुट ठोक्दै ‘हस् सर’ भनिन्, यता मेरो पाखुरामा सियोले स्यालुट मार्‍यो,’ मदनकृष्ण हाँसे ।

छोरी, गीत र रचनागर्भ
काठमाडौंको जितपुर फेदीमा जन्मेका मदनकृष्ण सुरुमा नेवारी गीत गाउँथे, रंगकर्म गर्थे । २०२३ मै उनले रेडियो नेपालबाट स्वर परीक्षा उत्तीर्ण गर्न भ्याए । तीसको मध्यदशकमा हरिवंश आचार्यसित सहकार्य हुन थालेपछि महजोडीको ‘म’ का रूपमा उनको चर्चा चुलियो । धेरैले अभिनय, प्रहसन र हास्यकलाकारका रूपमा चिने उनलाई । तर, उनको अर्को छवि गीतकार र गायकको हो । थुप्रै नेवारी गीत गाएका उनले नेपाली आधुनिक संगीतमा पनि अनेकौं कालजयी गीतहरू दिएका छन् । ‘खोलावारि खोलापारि पीपलु र वर...’, ‘एक्लै एक्लै बजारमा...’, ‘हे भगवान् मेरो...’ ‘अरबौं मान्छेहरूमा तिमी...’ जस्ता गीति सिर्जनाका यी सर्जकका डायरीमा वर्षौं पुराना गीतहरू छन् । हालै अमेरिकाबाट नेपाल आएकी छोरी सराना श्रेष्ठले यही डायरीबाट केही गीतहरू झिकेर स्वर दिएकी छन् । छिट्टै सोलो एल्बम आउँदै छ । छोरा यमन श्रेष्ठ पनि गाउँछन्, स्टेज पर्फमेन्समा उत्तिकै जमिरहेका छन् ।

कुराकानीको माहोल एकाएक सांगीतिक बन्यो । संगीतकार सुरेन्द्र श्रेष्ठले म्यासेन्जरमा पठाएको गीत मदनकृष्णले मोबाइलमै बजाए– ‘एकतर्फी माया न हो...।’ गीत सुनिसकेपछि उनी पुराना सम्झनामा फर्किए । ‘म दिमागमा दृश्य ल्याएपछि मात्रै गीत लेख्छु,’ उनले भने, ‘यो गीतसित दुईवटा दृश्य जोडिएका छन् ।’ एकपटक नियमित चेकअपका लागि मदनकृष्ण डा. सुन्दरमणि दीक्षितकहाँ पुगेछन् । छुट्टिने बेला मदनकृष्ण र पत्नी यशोदाले अलिक अघि बढेपछि मात्रै पछिल्तिर फर्केर हेरे । डाक्टर सुन्दरमणि हात हल्लाउँदै रहेछन् । ‘मैले फर्केर नहेरेको भए त एकतर्फी मायाजस्तै पो हुने रहेछ,’ मदनकृष्ण नोस्टाजिक बने, ‘त्यसको भोलिपल्टै बूढी अफिस जाँदै गर्दा ढोकामा उभिएँ ‘बाई’ भन्न । बूढी त पछिल्तिर नफर्कीकनै गइन् । म एक्लै हात हल्लाको हल्लाकै भएँ ।’ तर यो घटनाबाट गीत बन्यो । मदनकृष्णले त्यही दिन लेखे–

‘एकतर्फी माया न हो मेरो, दिल टुट्यो त टुट्यो
आफ्नै बेहोसीको घाउ हो यो, दुख्नु थियो त दुख्यो....।’

एकपटक मदनकृष्ण वीरगन्जमा पुगेका थिए नाटक गर्न । थुप्रै वर्षअघि । नाटकका लागि धूप चाहिने थियो, आफैं निस्के बजारमा । हजारौं मान्छेको भीडमा पसल चहारे, धूप मिलेन । एक जनालाई सोधेछन्, ‘भाइ यतातिर धूप कहाँ पाइन्छ ?’ तिनले भने, ‘अहो म पनि धूप नै खोज्न हिँडेको । यत्रो मान्छेहरूबिच कसरी हाम्रो उद्देश्य र मन मिल्न गयो ?’ मदनकृष्ण फेरि भावुक बने, अनि लेखे, ‘हजारौं मान्छेहरूमा तिमी एक मन मिल्ने मान्छे...।’ यसपछि उनले ‘खोलावारि खोलापारि...’ को रचनागर्भ पनि सुनाए । यो गीत लेख्नुअघि उनले वारि पीपल, पारि वर अनि बीचमा खोला भएको चित्र बनाएका थिए दिमागमा । ‘त्यसपछि गीत आफैं फुर्छ,’ उनले भने ।

अस्पताल भर्ना हुनुभन्दा केही दिनअघि मात्रै पनि उनी रेकर्डिङ स्टुडियोमा थिए । छोरीसँगै उनले राजेन्द्र थापाको शब्द रहेको ‘पानी छाया नलाम माया...’ गाएका थिए । छुट्ने बेला उनले त्यही गीत सुनाए । स्वर झन् तरोताजा । ‘छिट्टै बाउ, छोरी र छोराले प्रस्तुति दिँदै छौं,’ उनले भने, ‘छोरीको एल्बम त्यहीँ दिउँला ।’ यसपछि मदनकृष्ण भ्याली होम्सको परिसरतिर इभिनिङ वाकमा निस्के । डाक्टरको सल्लाहअनुसार हरेक दिन उनले हजार पाइला हिँड्नुपर्नेछ ।

प्रकाशित : कार्तिक १९, २०७६ ०८:३७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

कविकुञ्जको मूल्य ५ करोड

फूलमान वल

काठमाडौँ — झन्डै सवा शताब्दीअघि महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा जन्मेका थिए, काठमाडौं डिल्लीबजारमा । बुबा तिलमाधवले अंश छुट्याइदिएपछि अलिक तल मैतीदेवीमा उनले ‘कविकुञ्ज’ बनाए । पुरानो इँटाको यही चारतले घरमा देवकोटाले जीवनका अधिकांश समय बिताए ।

उनी घरको दोस्रो तलामा सुत्थे । साहित्यिक सिर्जना लेख्थे । चुरोट तान्दै झ्यालबाट मैतीदेवीको हरियो फाँट हेर्थे । यही ऐतिहासिक घर साहित्यिक संग्रहालय बन्ने प्रक्रियाले फड्को मारेको छ । महाकविको परिवार सदस्यसमेत समेटेर सरकारले बनाएको मुआब्जा निर्धारण समितिले १२ आना क्षेत्रफलमा फैलिएको ‘कविकुञ्ज’को मूल्यांकन ५ करोड १२ लाख गरेको छ ।

बाहिरबाट हेर्दा पुरानो इँटा र काठे झ्यालसहितको चिटिक्क देखिए पनि चार वर्षअघिको भुइँचालोबाट ‘कविकुञ्ज’को भित्री स्वरूप आधा भत्किएको अवस्थामा छ । चारतले कविकुञ्जभित्र नेपाली मौलिकता झल्किने भर्‍याङहरू छन् । भुइँतलाका दुई कोठा बन्द छन् । अर्को कोठा दोस्रो तला खसेर पुरिएको छ । माइली छोरी अम्बिकादेवीका अनुसार भुइँचालोअघि यहाँ मानिस भाडामा बस्थे ।
देवकोटा सुत्ने कक्ष पनि भुइँचालोले आधा तल खसेको छ ।

देवकोटाले प्रयोग गरेका बेतका केही कुर्सी, दराज र टेबुल असरल्ल छन् । भित्तामा केही तस्बिर फ्रेमिङ गरिएको छ देवकोटाका । त्रिमूर्ति (लेखनाथ पौड्याल, बालकृष्ण सम र देवकोटा) का श्यामश्वेत ऐतिहासिक तस्बिरहरू पनि यहीँ छन् । भारतको गान्धी समाधिस्थलमा फूल चढाइरहेका छन् देवकोटाका तस्बिर पनि देख्न सकिन्छ । सामुन्ने भित्तामा पत्नी मनदेवीसँगै कुम जोडिएको तस्बिर छ । सबैभन्दा माथिल्लो तलाका दलिनहरूपुराना र काला देखिन्छन् । छाना पुरानो जस्ता पाताले छाएको छ । इँटाद्वारा निर्मित भित्तामा माटो लिपिएको देखिन्छ ।

समितिले कविकुञ्जको मूल्य निर्धारण गरी पर्यटन तथा संस्कृति मन्त्रालयलाई ५७ पृष्ठ लामो प्रतिवेदन पठाएको छ । मन्त्रिपरिषद्बाट
पारित भएपछि कविकुञ्ज सरकार मातहतमा आउने छ । यसपछि डीपीआर तयार पारी महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाकै नामबाट साहित्यिक संग्रहालय बन्ने र यो नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानअन्तर्गत रहने प्रतिष्ठानका कुलपति गंगाप्रसाद उप्रेतीले बताए ।

प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले गत वर्ष महाकवि देवकोटाको ११० औं जन्मजयन्तीका अवसरमा ‘कविकुञ्ज’ किनेर संग्रहालय बनाउने घोषणा गर्दै परिवारसँग संवाद संयोजन गर्न कुलपति उप्रेतीलाई जिम्मेवारी सुम्पेका थिए ।

उनकै पहलमा जग्गा प्राप्ति ऐन २०३४ दफा १३ मा टेकेर काठमाडौंका प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामप्रसाद आचार्य संयोजक रहेको मुआब्जा निर्धारण समिति गठन भएपछि आधिकारिक प्रक्रिया अघि बढेको थियो । संस्कृति मन्त्रालय, महाकविका परिवार, मालपोत कार्यालय, नापी र गुठी संस्थानका प्रतिनिधिसमेत सदस्य रहेको समितिले आठ महिना लगाएर मुआब्जा प्रक्रिया टुंग्याएको हो । यसअघिका सरकारले दुई पटक प्रयत्न गरे पनि मुआब्जामै कुरा नमिल्दा त्यसै रोकिएको थियो ।

समितिअन्तर्गत गठित घरजग्गा मूल्यांकन उपसमितिकी संयोजक एवं संस्कृति मन्त्रालयकी शाखा अधिकृत लेखा पनेरु महतका अनुसार ‘कविकुञ्ज’ गुठीको जग्गाअन्तर्गत परेकाले प्रक्रिया मिलाउन समय लागेको हो । ‘महाकविका छोराहरू अमेरिका र अस्ट्रेलियामा रहनुभएको कारण पनि छलफल टुंगिन थप समय लाग्यो,’ उनले भनिन् ।

महाकविले आफ्नै मिहिनेतमा बनाएको ‘कविकुञ्ज’ पशुपति महास्नान गुठीअन्तर्गत पर्छ । दिवंगत हुनुअघि यो जग्गाको भोगचलन अधिकार महाकवि देवकोटाले साइँली छोरी मीरा देवकोटालाई दिएका थिए । ‘उनी दिवंगत भइसकेका कारण सुरुमा त यो जग्गा नजिकका हकदारको नाममा सार्नुपर्‍यो,’ उनले भनिन्, ‘प्रक्रिया पनि निकै झन्झटिलो रहेछ । वडा कार्यालय, गुठीदेखि मालपोतमा थुप्रै पटक धाउनुपर्‍यो ।थुप्रै दुःख पाएँ ।’

प्रक्रिया सहज बनाउन अमेरिकामा रहेका महाकविका जेठो छोरा पदमप्रसाद, अस्ट्रेलियामा रहेका कान्छा छोरा दीपकप्रसाद र कविकुञ्जमै बस्दै आएकी माइली छोरी अम्बिकादेवी रिमाल सहयोगी बने । दिवंगत मीराका नामबाट दीपकका नाममा ल्याएपछि मात्रै समितिले मुआब्जा निर्क्योल गरेको हो ।

कविकुञ्जलाई मुलुककै अर्थपूर्ण साहित्यिक संग्रहालय बनाउने उद्देश्य भएकाले मुआब्जा निर्धारणमा कन्ज्युस्याइँ नगरिएको कुलपति उप्रेतीले जनाए । उनका अनुसार सरकारी मूल्य १६ लाख प्रतिआना र चलनचल्तीको मूल्य ३८ लाख प्रतिआना रहेकोमा समितिले भने झन्डै ४२ लाख प्रतिआना दररेट कायम गरी मूल्यांकन गरेको छ । जग्गा गुठीको स्वामित्वमा भएका कारण अहिले तोकिएको ५ करोड १२ लाख रुपैयाँको हिस्सा गुठी संस्थानलाई पनि जाने उनले बताए ।

उप्रेतीका अनुसार मन्त्रिपरिषद्बाट पारित भएपछि साहित्यिक संग्रहालयको डीपीआर बन्नेछ । अहिलेकै कविकुञ्जलाई आधार मानेर नयाँ भवन बन्ने र त्यसको पहिलो तलामा महाकवि देवकोटाको अडियो र भिजुअल सामग्री हुने उनले बताए ।

‘देवकोटाले विभिन्न कार्यक्रम, युनिभर्सिटी, देश/विदेशका साहित्यिक गोष्ठी र सम्मेलनमा दिएका सम्भाषण, साहित्यिक प्रस्तुति लगायतका अडियो भिजुअल सामग्री खोजी गरेर राख्नेछौं,’ उनले भने, ‘ताकि भित्र पस्नेबित्तिकै देवकोटालाई नै भेटेको महसुस हुन सकोस् ।’ उनका अनुसार दोस्रो तलामा देवकोटासँग सम्बन्धित विभिन्न सामग्री हुनेछन् । तेस्रो तलमा पुस्तकालय र चौथोमा सेमिनार हलसहितको देवकोटाकक्ष हुनेछ ।

प्रकाशित : श्रावण ८, २०७६ ०७:१७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×