तामाङ सेलो हराउँदै मौलिकता 

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — कुनै समय तामाङ समुदायमा चन्द्रकुमार मोक्तानका मौलिक सेलो गीतहरू चर्चित थिए । रेडियो नेपालको फूलबारी कार्यक्रममार्फत् तीसको दशकमा उनैले तामाङ सेलोलाई पहिलोपटक श्रोतामाझ घन्काएका थिए । त्यसयता उनले निकालेका अधिकांश एल्बमहरू तामाङ मौलिकतामा आधारित रहे । पछिल्लो समय सेलो संगीतमा आधुनिक प्रयोगहरू भित्रिएपछि उनी गीति साधनाबाटै अलग भएका छन् । 

केही वर्षअघि सेलो गायक चन्द्रकुमार दोङको रचना तथा संगीतमा सेलो तथा लोक गायिका इन्दिरा गोले र दोङकै स्वरमा आएको गीत ‘आपा त गाङ्दान, मावली स्याङ्तान...’ गीत नेपाली भाषामा भए पनि तामाङ जातिको संस्कृति, परम्पराको आभाससँगै डम्फूको ताल सुन्न सकिन्थ्यो । गोपीलाल बमजनको शब्द तथा सोनाम बज्युको संगीतमा दोङ र गोलेकै स्वर रहेको अर्को गीत ‘तोर्सेला ला स्योङ...’ मा पनि तामाङ मौलिक भाषा, परिवेश, रहनसहनलाई समेटिनुका साथै उत्तिकै मौलिकपनको मिठास पाइन्छ ।


अचेल भने तामाङ सेलोमा मौलिकता हराउँदै गएको गुनासा सुन्न सकिन्छ । गीतहरू मौलिकतालाई बिर्सिंदै नेपाली लोकदोहोरी र आधुनिक गीतको प्रभावमा रंगिन थालेका छन् । कतिपय गीतहरूमा गजलको प्रभाव पनि भित्रिएको छ । प्रदेश नम्बर ३ को पहिलो जनसंख्याको रूपमा रहेको तामाङ समुदायको सांगीतिक/सांस्कृतिक पहिचान बोकेको सेलोले मौलिकता गुमाउँदै गएकोप्रति चिन्तित छिन् गायिका इन्दिरा गोले । तामाङ सेलो भन्नेबित्तिकै यसमा आफ्नै मौलिक धार र पन रहेको गोलेको धारणा छ । ‘डम्फू र टुङ्नाको तालमा नै तामाङ जातिको मौलिक धुन जोडिएको छ,’ उनी भन्छिन्, ‘तर, अचेल मौलिकता नै संकटमा पर्दै गइरहेको देख्छु ।’


तामाङ समुदायसँग जोडिएको भए पनि सिंगो नेपाली सांगीतिक क्षेत्रमा सेलोको योगदान छ । तीसको दशकभन्दा अघिदेखि नै तामाङ सेलो नेपाली भाषामा समेत आएको देखिन्छ, यो क्रम अहिलेसम्म निरन्तरता छ । लोकभाकालाई आधुनिक संगीतमा ढाल्न माहिर शम्भुजित बाँस्कोटाले समेत आफ्नो सांगीतिक करिअरको सुरुवाततिर ‘सिन्धुपाल्चोककी मैंच्याङ...’ बोलको सेलो गीत नेपालीमा ल्याएका थिए । केहीअघि टीभी रियालिटी सो लोक स्टारमा विशेष निर्णायक भएर प्रस्तुत भएका उनले यही गीतको टुक्रासमेत गाउन भ्याए । लोकगायक कुमार बस्नेतका थुप्रै गीतहरू तामाङ सेलो आधारित छन् । तामाङ सेलोलाई नेपाली भाषामा प्रवर्द्धन गर्न उनले ठूलो योगदान दिएका मानिन्छ । गोपाल योञ्जनका पनि केही गीत सेलो आधारित छन् । केही वर्षअघि मात्रै अभिनेता निखिल उप्रेतीले आफ्नो पछिल्लो फिल्म ‘पिँजडा ब्याक अगेन’ मा आफैंले संगीत भरेर नेपालीमा तामाङ सेलो गीत राखेका थिए भने दीपेन्द्र लामाको फिल्म ‘घामपानी’ मा पनि नेपाली भाषामै सेलो गीत प्रयोग गरिएको छ ।


नेपाली भाषाको सांगीतिक दुनियाँमा समेत सेलोको लोभलाग्दो प्रयोग भइरहेको बेला स्वयं तामाङ समुदायको गायक–गायिकाले भने मौलिकता भुल्दै जानु आफैंमा दुर्भाग्यपूर्ण रहेको तामाङ कलाकार संघका अध्यक्ष सञ्जीव वाइबा बताउँछन् । उनका अनुसार लामो समयदेखि तामाङ कलाकारहरूका साझा संस्थाको रूपमा संघ क्रियाशील रहे पनि उचित नीति नियम नभएको हुनाले अहिले तामाङ सेलो भन्दै ‘जे पायो त्यही गीतहरू’ आइरहेका छन् । युट्युबमा सर्च गर्दा पनि त्यस्तै देखिन्छ । थुप्रै गीतहरू मौलिकताभन्दा पनि भ्युज बढाउने प्रकृतिका मात्रै भेटिन्छन् । गीतका शब्दहरू पनि सेलोको भलाद्मीपनभन्दा उटपट्याङ प्रवृत्तिलाई बढावा दिने प्रकृतिका भेटिन्छन् । केही गीतहरू त काँठको लोकदोहोरीबाट समेत प्रभावित छन्, भाषामात्रै तामाङ ।


अध्यक्ष वाइबाका अनुसार नेपाली भाषामा गाइने सेलो गीत होस् या तामाङ समुदायमा प्रचलित ताम्बा (रीतिरिवाज) या फापरे (प्रणयपरक) गीत होस्, त्यस्ता संगीतसित तामाङ जातिको संस्कृति, इतिहास, परम्परा र जीवनशैली अभिन्न रूपमा जोडिएका हुन्छन् । ‘तर, त्यसो हुन सकिरहेको छैन,’ उनी भन्छन्, ‘भाषा तामाङ भएर मात्रै सेलो गीत हुँदैन ।’ प्रविधिको सहज पहुँच र गीत हेर्ने माध्यम फेरिएकाले पनि अहिले मौलिकताभन्दा पनि दर्शक/श्रोतामुखी बजारिया गीत संगीतको बाढी आएको अनुमान गर्न सकिन्छ । आधुनिक शैलीमा बनेका थुप्रै तामाङ सेलो गीतहरूले युट्युबमा राम्रै भ्युज पनि पाएका छन् । रोज मोक्तान, विश्व दोङ, विशाल काल्तान, शशिकला मोक्तान, निर्मला घिसिङ, कृष्ण वाइबा, जितु लोप्चन, केबी लामा, मिंग्स लामा, हीरा लामालगायत गायक–गायिकाहरूको सेलो गीतहरूलाई अहिलेका नयाँ पुस्ताले रुचाएको देखिन्छ ।


रुचाइएका धेरैजसो गीतहरू आधुनिक शैलीका छन्, जसमा डम्फूको सट्टा मादल, किबोर्ड, सारंगीदेखि गिटारसम्म प्रयोग गरिएका छन् । कतिपय गीत सुन्दा र भिडियो हेर्दा भाषा मात्र तामाङ भेटिन्छ । भाषा झिकिदिनेबित्तिकै अरू नै गीत बन्न जान्छ । लामो समयदेखि सेलो संगीतमा क्रियाशील गायिका गोले तामाङ सेलोमा आधुनिकता भित्रिए पनि भाका तथा ताल मिलाउँदा मौलिकतालाई भुल्न नहुने बताउँछिन् । ‘डम्फूको तालसँगै शब्दमा तामाङ चिनारी छैन भने त्यसलाई कसरी तामाङ सेलो भन्ने ?’ उनी भन्छिन्, ‘हुँदाहुँदा अहिले त गीतबाट डम्फू नै हराउन थाल्यो ।’ समय, परिवेश र रुचिअनुसार लोकगीतलाई परिमार्जन गर्ने परम्परा रहेको भए पनि ‘आफ्नो र अरूको गीतबीचको भिन्नता के छ भन्नेबारे नयाँ पुस्ताले केलाउनुपर्ने’ उनी सुझाउँछिन् । गायनमा करिअर बनाउँदै गरेका केबी लामाको भने फरक विचार छ । उनी समयअनुसार गीतहरूमा नयाँपन ल्याउनुपर्ने दाबी गर्छन् ।


सेलो संगीतमा दुई दशक लामो अनुभव बोकेका गायक विश्व दोङ ‘पहिलेको तुलनामा अहिले बढी नै बजारकेन्द्रित बन्दै गइरहेको कारणले सेलो संगीतमा विकृति आइरहेको’ स्विकार्छन् । उनका अनुसार तामाङ सेलोमा डम्फूको तालले अन्य गीतसंगीतभन्दा भिन्नै मिठास र जोस दिन्छ । हालै मात्र सेलो भाकामै पूर्वेली तामाङ समुदायको गाउँ–ठाउँको बयान समेटेर ‘घुम्दै फिर्दै’ गीत ल्याएका दोङ भन्छन्, ‘बजारमा के बिक्छ भनेर सेलो गीतको मौलिकता नै परिवर्तन गर्नचाहिँ हुँदैन ।’ तामाङ कलाकार संघका अध्यक्ष सञ्जीव वाइबाको मत पनि यही छ । उनी ‘कस्तो गीत सेलो हुने कस्तो नहुने’ भन्नेबारे संस्थागत रूपमै नियमन गर्नुपर्ने बेला आएको बताउँछन् । प्रकाशित : आश्विन २६, २०७६ ०९:५३

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

चित्रकार के कोरिरहेछन् ?

‘पछिल्लो समय नेपाली चित्रकलामा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरणजस्ता पक्ष प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् ।
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सानो छँदा पाटन–मंगलबजारतिर परम्परागत सारी/फरियामा सजिएका महिलाहरू धारा र पँधेरो धाउँदै गरेको दृश्यमा खुब रमाउँथिन् चित्रकार प्रमिला वज्राचार्य । त्यतैतिरको रैथाने चित्रकार वज्राचार्यले त्यो लोभलाग्दो दृश्यलाई पछि आफ्नो चित्रमा उतारिन् ।



करिब दुई दशक लामो उनको चित्रकलाको सुरुवात त्यस्तै महिला विषयवस्तु र फिगर आधारित रहेरै भएको थियो । उनका अधिकांश चित्रहरू महिला विषयवस्तुमै केन्द्रित छन् । चित्रकार बज्राचार्य मात्र हैन, अहिले प्राय: चित्रकारहरूका सिर्जना आफ्नै वरपरको प्रकृति, समाज र संस्कृतिमा आधारित बन्दै गइरहेका छन् ।

परम्परागत हुँदै समसामयिक र आधुनिकतातिर मोडिएको नेपाली चित्रकलामा अहिले सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिकदेखि आर्थिक र धार्मिकसम्मका विषयहरू हावी छन् । आफूले वरिपरि देखेका र भोगेका पक्षहरू अहिले चित्रमा देख्न पाइन्छ । महिलाकेन्द्रित र ल्यान्डस्केप हुँदै फेरि महिलाकै विषयतिर फर्किएकी बज्राचार्य कोरा कल्पनाभन्दा पनि आफ्नो मनलाई छुने र आफूले प्रत्यक्ष देखिरहेको विषयवस्तु र आकृतिलाई चित्रमा उतार्दा बेग्लै सन्तुष्टि मिल्ने बताउँछिन् । केही समयअघि ठमेलस्थित दलाई ला–आर्ट स्पेसमा उनले महिला फिगरसहित कमलको फूलसँगै सूर्यलाई विम्बात्मक रूपमा प्रयोग गरेर महिलाको संघर्ष र कठिनाइलाई प्रस्तुत गरेकी थिइन् । कलामा समय र परिस्थिति अनुसारका परिवेशलाई फराकिलो बनाउँदै लैजानुपर्ने उनको मत छ ।

हुन त स्रष्टाहरू जहाँ पुग्छन्, जे अवलोकन गर्छन्, त्यसैको प्रभाव आफ्नो सिर्जनामा समेट्छन् । केही समयअघि दलाई ला–आर्ट स्पेसमै चित्रकार विधाता केसीले मुस्ताङको भ्रमणको प्रभाव समेटिएको चित्रकला प्रदर्शनी गरेकी थिइन् । परम्परागत मुस्ताङी घर र भित्ताहरूलाई उनले नोस्टाल्जिक रंगसहित उतारेकी थिइन् । चित्रकार सुन्दर लामाले बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा केही अघि गरेको प्रदर्शनीमा जीवनका संघर्ष, कठिनाइ र आशातिर रूपान्तरण भएको भावलाई चित्रण गरेका थिए, जुन चित्रहरू उनकै भोगाइमा आधारित थिए ।

पछिल्लो समय चित्रहरूमा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि, असंगत सामाजिक क्रियाकलाप, विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरण जस्ता पक्षहरू चित्रमा प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् । कतिपय चित्रकारहरूले नयाँ पुस्ताले भुल्दै गएको सांस्कृतिक धरोहर र भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त सम्पदालाई चित्रमा व्यक्त गरेर तिनको संरक्षणका लागि चित्रबाट नै आवाज उठाइरहेका छन् । चित्रकार विनोद प्रधान, इसान परियार लगायतका चित्रकारहरूले सम्पदा महिमा र संरक्षणको आवाज बलियोसित अभिव्यक्त गर्दै आइरहेका छन् ।

चित्रकार विपिन घिमिरे अधिकांश चित्रहरूमा कहिले राजनीति त कहिले सामाजिक विषयवस्तुहरू पस्किरहन्छन् । चित्रमा लोक र लोकका कुराहरू आउनुपर्ने धारणा उनको छ । ‘कविता पढेर अर्थ बुझिए जस्तै चित्र हेरेर त्यसको भाव खुलाउन सक्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘समसामयिकतासँगै फराकिलो विषयतिर गएको चित्रले व्यक्त गर्न खोजेको भाव आफैं बोल्नुपर्छ ।’ चित्रमा नयाँपन र स्वतन्त्र अभिव्यक्ति हुनुपर्छ भन्ने मत राख्ने अर्का चित्रकार जस्मिन राजभण्डारी कला नै समय र परिस्थितिको प्रभावबाट सिर्जित हुने बताउँछिन् । उनका अनुसार फराकिलो विषयले चित्रकलामा पनि नयाँ सिर्जनाका साथ आम मानिसको सामान्य जीवनयापन प्रस्तुत हुने मौका पाउँछ ।

अहिले नेपालमा चित्रकलाहरू विविध विषयमा आधारित भएर विचारप्रधान र स्वतन्त्र अभिव्यक्तितिर उन्मुख भइरहेको कला समीक्षक तथा पाका चित्रकार रमेश खनाल स्विकार्छन् । उनी भन्छन्, ‘सबैले आफ्नो विचारअनुसार भित्रमा भाव पोखिरहेका छन् ।’ उनका अनुसार स्वतन्त्र प्रवृत्ति र चिन्तनबाट सिर्जना भएका सबै चित्रहरूले केही न केही नयाँपन दिइरहेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ ०९:३८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×