चित्रकार के कोरिरहेछन् ?

‘पछिल्लो समय नेपाली चित्रकलामा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरणजस्ता पक्ष प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् ।
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सानो छँदा पाटन–मंगलबजारतिर परम्परागत सारी/फरियामा सजिएका महिलाहरू धारा र पँधेरो धाउँदै गरेको दृश्यमा खुब रमाउँथिन् चित्रकार प्रमिला वज्राचार्य । त्यतैतिरको रैथाने चित्रकार वज्राचार्यले त्यो लोभलाग्दो दृश्यलाई पछि आफ्नो चित्रमा उतारिन् ।



करिब दुई दशक लामो उनको चित्रकलाको सुरुवात त्यस्तै महिला विषयवस्तु र फिगर आधारित रहेरै भएको थियो । उनका अधिकांश चित्रहरू महिला विषयवस्तुमै केन्द्रित छन् । चित्रकार बज्राचार्य मात्र हैन, अहिले प्राय: चित्रकारहरूका सिर्जना आफ्नै वरपरको प्रकृति, समाज र संस्कृतिमा आधारित बन्दै गइरहेका छन् ।


परम्परागत हुँदै समसामयिक र आधुनिकतातिर मोडिएको नेपाली चित्रकलामा अहिले सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिकदेखि आर्थिक र धार्मिकसम्मका विषयहरू हावी छन् । आफूले वरिपरि देखेका र भोगेका पक्षहरू अहिले चित्रमा देख्न पाइन्छ । महिलाकेन्द्रित र ल्यान्डस्केप हुँदै फेरि महिलाकै विषयतिर फर्किएकी बज्राचार्य कोरा कल्पनाभन्दा पनि आफ्नो मनलाई छुने र आफूले प्रत्यक्ष देखिरहेको विषयवस्तु र आकृतिलाई चित्रमा उतार्दा बेग्लै सन्तुष्टि मिल्ने बताउँछिन् । केही समयअघि ठमेलस्थित दलाई ला–आर्ट स्पेसमा उनले महिला फिगरसहित कमलको फूलसँगै सूर्यलाई विम्बात्मक रूपमा प्रयोग गरेर महिलाको संघर्ष र कठिनाइलाई प्रस्तुत गरेकी थिइन् । कलामा समय र परिस्थिति अनुसारका परिवेशलाई फराकिलो बनाउँदै लैजानुपर्ने उनको मत छ ।


हुन त स्रष्टाहरू जहाँ पुग्छन्, जे अवलोकन गर्छन्, त्यसैको प्रभाव आफ्नो सिर्जनामा समेट्छन् । केही समयअघि दलाई ला–आर्ट स्पेसमै चित्रकार विधाता केसीले मुस्ताङको भ्रमणको प्रभाव समेटिएको चित्रकला प्रदर्शनी गरेकी थिइन् । परम्परागत मुस्ताङी घर र भित्ताहरूलाई उनले नोस्टाल्जिक रंगसहित उतारेकी थिइन् । चित्रकार सुन्दर लामाले बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा केही अघि गरेको प्रदर्शनीमा जीवनका संघर्ष, कठिनाइ र आशातिर रूपान्तरण भएको भावलाई चित्रण गरेका थिए, जुन चित्रहरू उनकै भोगाइमा आधारित थिए ।


पछिल्लो समय चित्रहरूमा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि, असंगत सामाजिक क्रियाकलाप, विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरण जस्ता पक्षहरू चित्रमा प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् । कतिपय चित्रकारहरूले नयाँ पुस्ताले भुल्दै गएको सांस्कृतिक धरोहर र भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त सम्पदालाई चित्रमा व्यक्त गरेर तिनको संरक्षणका लागि चित्रबाट नै आवाज उठाइरहेका छन् । चित्रकार विनोद प्रधान, इसान परियार लगायतका चित्रकारहरूले सम्पदा महिमा र संरक्षणको आवाज बलियोसित अभिव्यक्त गर्दै आइरहेका छन् ।


चित्रकार विपिन घिमिरे अधिकांश चित्रहरूमा कहिले राजनीति त कहिले सामाजिक विषयवस्तुहरू पस्किरहन्छन् । चित्रमा लोक र लोकका कुराहरू आउनुपर्ने धारणा उनको छ । ‘कविता पढेर अर्थ बुझिए जस्तै चित्र हेरेर त्यसको भाव खुलाउन सक्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘समसामयिकतासँगै फराकिलो विषयतिर गएको चित्रले व्यक्त गर्न खोजेको भाव आफैं बोल्नुपर्छ ।’ चित्रमा नयाँपन र स्वतन्त्र अभिव्यक्ति हुनुपर्छ भन्ने मत राख्ने अर्का चित्रकार जस्मिन राजभण्डारी कला नै समय र परिस्थितिको प्रभावबाट सिर्जित हुने बताउँछिन् । उनका अनुसार फराकिलो विषयले चित्रकलामा पनि नयाँ सिर्जनाका साथ आम मानिसको सामान्य जीवनयापन प्रस्तुत हुने मौका पाउँछ ।


अहिले नेपालमा चित्रकलाहरू विविध विषयमा आधारित भएर विचारप्रधान र स्वतन्त्र अभिव्यक्तितिर उन्मुख भइरहेको कला समीक्षक तथा पाका चित्रकार रमेश खनाल स्विकार्छन् । उनी भन्छन्, ‘सबैले आफ्नो विचारअनुसार भित्रमा भाव पोखिरहेका छन् ।’ उनका अनुसार स्वतन्त्र प्रवृत्ति र चिन्तनबाट सिर्जना भएका सबै चित्रहरूले केही न केही नयाँपन दिइरहेको छ ।


प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ ०९:३८

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

फिल्ममा लोकगीत हाईहाई

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — करिब साढे दुई दशकअघि सहदेव ढुंगानाको शब्द र शम्भुजित बाँस्कोटाको संगीतमा नेपाली मौलिक लय र शब्द बोकेको फिल्म ‘अल्लारे’ मा समावेश ‘रातो टीका निधारमा...’ बोलको गीतलाई त्यतिखेर आमश्रोता/दर्शकले खुबै मन पराए ।

सोही चर्चित गीतलाई यतिबेला ‘अल्लारे’ का निर्माता, निर्देशक अशोक शर्माले रि–रेकर्ड गरी गीतकै बोलमा फिल्मको समेत नाम राखेर फेरि प्रयोग गरे । प्रदर्शनरत ‘रातो टीका निधारमा’ का लागि भने अहिले प्रमोद खरेल र मेलिना राईले गाएका छन् । यस गीतलाई पनि तीन सातामा गीतले युट्युबमा ५३ लाख बढी भ्युज पाइसकेको छ ।

लोकलयमा आधारित फिल्मी गीतहरू ५० को दशकमा निकै चर्चामा थिए । फिल्म ‘कसम’ को बाँस्कोटाकै संगीतमा उदितनारायण र दीपा झाको स्वरमा रहेको गीत ‘वनमा फुल्यो फूल...’, बाँस्कोटाकै संगीत तथा स्वरमा रहेको फिल्म ‘दैव संजोग’ को ‘अच्छा लेकिन लन्डनको चिसोले समाउला...’ बोलका गीत, देविका प्रधान र बाँस्कोटाको स्वरमा रहेको ‘सुन सुन सनम मलाया छाउने...’ जस्ता गीतहरू निकै चलेका थिए ।

त्यसपछि आएका ढुंगाना, विधान आचार्य, सुरेन्द्र राणाको शब्दमा प्रेमराज महत र कोमल वलीको स्वरमा रहेको ‘माइली’ को गीत ‘बाँझो खेतमा...’ लाई धेरै श्रोता/दर्शकले अझै पनि सम्झिरहन्छन् । ६० कै दशकको अन्त्यतिर बाँस्कोटाकै संगीत तथा उनी लगायत दीपा, उदितनारायणको स्वरमा रहेको फिल्म ‘आफ्नो मान्छे’ मा रहेको ‘चट्ट रुमाल क्या मालुम...’ बोलको गीतलाई श्रोता/दर्शकले बिर्सन सकेको छैन । यसलाई पनि केही समय अघिमात्र प्रदर्शन भएको फिल्म ‘यात्रा’ ले मेलिना र धमेन्द्र सेवानको स्वरमा रिमेक गरी समावेश गरेको थियो ।

फिल्मको सुरुवाती गीत नै लोकलयका गीतबाट भएको संगीतकार, गीतकार तथा गायक बाँस्कोटा बताउँछन् । लोकगीत फ्लेबरमा गाउँघरतिर नाच्ने, रमाइलो गर्ने र हास्यरस भएकोले श्रोता/दर्शकले मन पराएको हुन सक्ने बाँस्कोटा मान्छन् । ‘फिल्मका गीतमा उत्ताउलोपन र व्यंग्यपन हुन्न,’ उनी भन्छन्, ‘लोकगीतले देश र माटो सुहाउँदो नेपाली मनलाई छुने हाम्रो मौलिक संस्कृति बोकेको छ ।’

५० को दशकतिर नै बनेको फिल्म ‘प्रेमपिण्ड’ को वियोगान्त ‘चैत मास खडेरीले...’ र रोमान्टिक शैलीको ‘गैह्री खेतको शिरै हान्यो...’ जस्ता गीतहरूलाई सम्झँदै उनी भन्छन्, ‘मनोरञ्जन दिने खालका मात्र नभएर लोकलयमा बनेका वियोग र प्रेम दर्साउने गीतहलाई पनि आममानिसले रुचाएका छन् ।’ नेपाली फिल्ममा अहिले नयाँ पुस्ताले पनि लोकगीतको सिर्जनालाई प्राथमिकतामा राखेर अगाडि बढेकोमा उनी खुसीले दंग छन् ।

अहिले ७० को दशकमा पनि नेपाली फिल्ममा लोकलयका गीतहरूलाई श्रोता/दर्शकले अत्यन्त रुचाएका छन् । पुराना तथा नयाँ पुस्ताबाट सिर्जित लोकलयका गीतहरू नै अहिले अग्रस्थानमा छन् । पुरानै पुस्ताका मानिने कवि तथा गीतकार राजेन्द्र थापाका लोकलयमा नै बनेका गीतहरूले चर्चा बटुल्न सफल छन् । दीपकराज गिरी र दीपाश्री निरौलाको फिल्म ‘छक्का पन्जा ३’ मा उनले रचना गरेको ‘पहिलो नम्बरमा...’ बोलको गीतलाई दर्शक/श्रोताले निकै मन पराए ।

उक्त गीतलाई युट्युबमा मात्रै ४ करोडभन्दा बढी पटक हेरिएको छ । त्यही टीमले निर्माण गरेको फिल्म ‘छ माया छपक्कै’ मा पनि थापाले लोकलयमा नै आधारित भएर रचना गरेको ‘जूनको जुनेली...’ बोलको गीत समावेश छ । यसलाई पनि दर्शक/श्रोताले खुबै रुचाएका छन् । नेपाली संगीतमा लोक, शास्त्रीय र आधुनिक धारहरू भए पनि जहाँ जता गए पनि आफ्नोपन दिने लोकधारका गीतहरू नै भएको थापा स्विकार्छन् ।

आधुनिक सञ्चार र प्रविधिको विकाससँगै मान्छेमा आएको परिवर्तनसँगै गीतसंगीतमा पनि परिवर्तन भइरहने थापा भन्छन् । उनका अनुसार आधुनिक धारका गीतहरू चलेका बेला लोकगीतहरू केही सुस्ताएका थिए तर पछि फेरि लोकगीत नै मान्छेले खोजे । ‘पछि अर्कै शैलीका गीतहरूलाई दर्शक/श्रोताले मन पराउलान् तर मान्छेले आफ्नै खोजेर भने आउँछन्,’ उनी भन्छन् । गीतसंगीत भनेको जनताको भएको बताउँदै जे लोक रुचाउँछन्, अहिले त्यहीे तीव्र गतिमा सिर्जना भइरहेको उनको तर्क छ ।

अहिले चर्चित मानिएका लोकलयमा बनेका फिल्मका गीतहरूको कुरा गर्दा गीतकार, संगीतकार तथा गायक राजनराज शिवाकोटीको नाम पनि अग्रस्थानमै आउँछ । मिलियन क्लब र ट्रेन्डिङमा परेका धेरैजसो फिल्ममा बज्ने अधिकांश गीतहरूमा उनकै शब्द, संगीत तथा स्वर समावेश छन् । उनकै शब्द, संगीत तथा स्वर रहेको दीपक/दीपाकै फिल्म ‘वडा नम्बर छ’ रहेको गीत ‘सुर्के थैली...’, फिल्म ‘छक्का पन्जा’ को ‘पूर्व पश्चिम रेल...’, फिल्म ‘२ रुपैयाँ’ मा समावेश गीत ‘कटुमा कुटु...’, फिल्म ‘हृयापी डेज’ मा रहेको गीत ‘चेप्टे चेप्टे पेरुङ्गो...’, जस्ता उनका लोकशैलीका गीतहरू हिट लिस्टमा छन् । आफ्ना प्रायःजसो गीतहरूमा आममानिसको मनोभाव, इतिहास, सभ्यता र माटोको मौलिक सुगन्ध बोकेको हुने शिवाकोटीको दाबी छ ।

शिवाकोटीले भनेझैं उनका गीतहरूले मनोरञ्जनको अलवा शिक्षा र केही न केही सन्देश बोकेर आएका छन् । उनका अनुसार ‘सुर्के थैली...’, ‘चेप्टे चेप्टे पेरुङ्गो...’ जस्ता गीतले लोपोन्मुख शब्दहरूलाई समावेश गरेको छ । ‘मोही पार्ने, पेरुङ्गा, डोको भन्ने शब्दहरू नयाँ पुस्तामा नौला भइसके,’ उनी भन्छन्, ‘गीतमार्फत् यसरी भन्दा नयाँ पुस्ताले छिट्टै दिमागमा लिएका छन् र यसैलाई मन पराएका पनि छन् ।’

यस्ता गाउँघरमा चलनचल्तीमा रहेका शब्दहरू गीतमा आउँदा पेसाप्रति सम्मान मिलेको अनुभव गरेको उनको धारणा छ । ‘पूर्व पश्चिम रेल...’ ले नेपालमा रेल आउने विकासका कुरा र ‘कटुमा कुटु...’ जस्ता गीतमा सुपारी दाना, खैनी, चुरोटको नकारात्मक पक्षलाई स्वास्थ्यसँग जोडेर शिक्षा र सन्देश दुवै प्रवाह गरेको उनको दाबी छ ।

फिल्म ‘मेला’ का ‘परिचय पाउँ...’ जस्ता हिट लोकलयका गीत लेखेका दिग्गज द्यौराली पनि नेपालीहरूले बाह्य रूपमा जे प्रस्तुत गरे पनि नसा नसामा भने नेपालीपन रहेको बताउँछन् । अहिले प्रत्येक नेपाली फिल्ममा आइटम गीतको सट्टा एउटा लोकलयको गीत अनिवार्यजस्तै भएको अनुभव उनी सुनाउँछन् ।

उनलाई समर्थन गर्दै हिटगीत ‘सुन साइली’ का रचनाकार हर्क साउद भन्छन्, ‘मान्छे जहाँ पुगे पनि जस्तै ऐश आराममा बसे पनि अन्तिममा आफ्नै घर खोजेर आउँछ । लोकगीतमा पनि त्यही भएको छ ।’ ‘साइली’ फिल्मकै ‘नाच माया...’, प्रदर्शनरत फिल्म ‘कबड्डी कबड्डी कबड्डी’ को ‘दुबो फुल्यो...’ गीत रचना गरेका साउदले लोकगीतमा आफू समाहित हुने र सरल,मिठासयुक्त भएकाले पनि लोकले रुचाइएको बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ ०८:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×