चित्रकार के कोरिरहेछन् ?

‘पछिल्लो समय नेपाली चित्रकलामा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरणजस्ता पक्ष प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् ।
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — सानो छँदा पाटन–मंगलबजारतिर परम्परागत सारी/फरियामा सजिएका महिलाहरू धारा र पँधेरो धाउँदै गरेको दृश्यमा खुब रमाउँथिन् चित्रकार प्रमिला वज्राचार्य । त्यतैतिरको रैथाने चित्रकार वज्राचार्यले त्यो लोभलाग्दो दृश्यलाई पछि आफ्नो चित्रमा उतारिन् ।



करिब दुई दशक लामो उनको चित्रकलाको सुरुवात त्यस्तै महिला विषयवस्तु र फिगर आधारित रहेरै भएको थियो । उनका अधिकांश चित्रहरू महिला विषयवस्तुमै केन्द्रित छन् । चित्रकार बज्राचार्य मात्र हैन, अहिले प्राय: चित्रकारहरूका सिर्जना आफ्नै वरपरको प्रकृति, समाज र संस्कृतिमा आधारित बन्दै गइरहेका छन् ।

परम्परागत हुँदै समसामयिक र आधुनिकतातिर मोडिएको नेपाली चित्रकलामा अहिले सामाजिक, सांस्कृतिक, राजनीतिकदेखि आर्थिक र धार्मिकसम्मका विषयहरू हावी छन् । आफूले वरिपरि देखेका र भोगेका पक्षहरू अहिले चित्रमा देख्न पाइन्छ । महिलाकेन्द्रित र ल्यान्डस्केप हुँदै फेरि महिलाकै विषयतिर फर्किएकी बज्राचार्य कोरा कल्पनाभन्दा पनि आफ्नो मनलाई छुने र आफूले प्रत्यक्ष देखिरहेको विषयवस्तु र आकृतिलाई चित्रमा उतार्दा बेग्लै सन्तुष्टि मिल्ने बताउँछिन् । केही समयअघि ठमेलस्थित दलाई ला–आर्ट स्पेसमा उनले महिला फिगरसहित कमलको फूलसँगै सूर्यलाई विम्बात्मक रूपमा प्रयोग गरेर महिलाको संघर्ष र कठिनाइलाई प्रस्तुत गरेकी थिइन् । कलामा समय र परिस्थिति अनुसारका परिवेशलाई फराकिलो बनाउँदै लैजानुपर्ने उनको मत छ ।

हुन त स्रष्टाहरू जहाँ पुग्छन्, जे अवलोकन गर्छन्, त्यसैको प्रभाव आफ्नो सिर्जनामा समेट्छन् । केही समयअघि दलाई ला–आर्ट स्पेसमै चित्रकार विधाता केसीले मुस्ताङको भ्रमणको प्रभाव समेटिएको चित्रकला प्रदर्शनी गरेकी थिइन् । परम्परागत मुस्ताङी घर र भित्ताहरूलाई उनले नोस्टाल्जिक रंगसहित उतारेकी थिइन् । चित्रकार सुन्दर लामाले बौद्धस्थित तारागाउँ म्युजियममा केही अघि गरेको प्रदर्शनीमा जीवनका संघर्ष, कठिनाइ र आशातिर रूपान्तरण भएको भावलाई चित्रण गरेका थिए, जुन चित्रहरू उनकै भोगाइमा आधारित थिए ।

पछिल्लो समय चित्रहरूमा असामाजिक बन्दै गइरहेको जीवनशैलीदेखि, असंगत सामाजिक क्रियाकलाप, विनाश हुँदै गइरहेको सांस्कृतिक सम्पदा, दिनानुदिन बढ्दै गइरहेको महिला हिंसा, तीव्र सहरीकरण जस्ता पक्षहरू चित्रमा प्रतिविम्बित हुँदै आएका छन् । कतिपय चित्रकारहरूले नयाँ पुस्ताले भुल्दै गएको सांस्कृतिक धरोहर र भूकम्पपछि क्षतिग्रस्त सम्पदालाई चित्रमा व्यक्त गरेर तिनको संरक्षणका लागि चित्रबाट नै आवाज उठाइरहेका छन् । चित्रकार विनोद प्रधान, इसान परियार लगायतका चित्रकारहरूले सम्पदा महिमा र संरक्षणको आवाज बलियोसित अभिव्यक्त गर्दै आइरहेका छन् ।

चित्रकार विपिन घिमिरे अधिकांश चित्रहरूमा कहिले राजनीति त कहिले सामाजिक विषयवस्तुहरू पस्किरहन्छन् । चित्रमा लोक र लोकका कुराहरू आउनुपर्ने धारणा उनको छ । ‘कविता पढेर अर्थ बुझिए जस्तै चित्र हेरेर त्यसको भाव खुलाउन सक्नुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘समसामयिकतासँगै फराकिलो विषयतिर गएको चित्रले व्यक्त गर्न खोजेको भाव आफैं बोल्नुपर्छ ।’ चित्रमा नयाँपन र स्वतन्त्र अभिव्यक्ति हुनुपर्छ भन्ने मत राख्ने अर्का चित्रकार जस्मिन राजभण्डारी कला नै समय र परिस्थितिको प्रभावबाट सिर्जित हुने बताउँछिन् । उनका अनुसार फराकिलो विषयले चित्रकलामा पनि नयाँ सिर्जनाका साथ आम मानिसको सामान्य जीवनयापन प्रस्तुत हुने मौका पाउँछ ।

अहिले नेपालमा चित्रकलाहरू विविध विषयमा आधारित भएर विचारप्रधान र स्वतन्त्र अभिव्यक्तितिर उन्मुख भइरहेको कला समीक्षक तथा पाका चित्रकार रमेश खनाल स्विकार्छन् । उनी भन्छन्, ‘सबैले आफ्नो विचारअनुसार भित्रमा भाव पोखिरहेका छन् ।’ उनका अनुसार स्वतन्त्र प्रवृत्ति र चिन्तनबाट सिर्जना भएका सबै चित्रहरूले केही न केही नयाँपन दिइरहेको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ ०९:३८
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दैलैमा देही कला

पर्वत पोर्तेल

(काँकडभिट्टा) — काँकडभिट्टा विगतमा ‘तस्करीको सहर’ को नामले बदनाम थियो । अहिले त्यो बदनामीलाई देही आर्टले क्रमश: मेट्ने काम मात्रै गरिरहेको छैन, नयाँ पहिचान पनि स्थापित गर्दै छ । नेपाल प्रवेशद्वार पुग्ने जो–कोहीले सहरका भित्ताभित्तामा अनेकौं चित्र देख्न सक्छन् ।

त्यो देही आर्टका कलाकारको मिहिनेत हो । मुलुक छिर्ने यो दैलोलाई देही आर्टले कलामार्फत् कायापलट गरिरहेको छ । ‘काँकडभिट्टालाई कला, साहित्यसँगै नाटकको सहर बनाउने अभियान हो हाम्रो,’ देही आर्टका संस्थापक छितेन शेर्पाले सुनाए, ‘काँकडभिट्टाले अब बदनामी होइन, स्याबासी कमाउँछ ।’

हुन त काँकडभिट्टाका रैथाने छितेन शेर्पाको पेसा चित्र बनाउने थिएन । उनी आईटी क्षेत्रमै दक्ष थिए । कमाइ पनि मनग्गे नै थियो । तर, चित्रकार बन्ने सानैदेखिको हुटहुटीले यिनलाई अरू पेसामा अल्झनै दिएन । आईटी छाडेर चित्र कोर्न थाले । छितेन चित्रकारितामा लहसिन थालेको दशक नाघ्यो । सागर मगर, विष्णु लिम्बू, पिंकी श्रेष्ठ, विनोद राजवंशी, रिना राई, सविन मुखिया, रोशन सुब्बा आदिको दह्रो साथ छ छितेनलाई । अनि नाटक क्षेत्रमा सक्रिय परिवर्तन थिएटर र पढन्ते युवाहरूको समूह रिडर्स झापाको पनि आडभरोसा छ ।

देही कहिल्यै चुप बस्दैन । केही न केही गरिनै रहन्छ । स्थानीय सरकार र सम्बद्ध निकायको बाटो कहिल्यै हेर्दैन । निरन्तर काम मात्रै गरिरहन्छ । ‘निरन्तर यसैगरी काम गरिरहने हो भने देहीको सफलता निकट छ,’ देहीको कलालाई नजिकबाट नियालिरहेका थिएटर कलाकार गणेश बस्नेतले भने, ‘निरन्तरता नै सफलताको कडी हो ।’

खासगरी देही आर्टले यो सीमा सहरको पुरानो परिचयलाई विस्तारै फेर्दै लगेको छ । देहीलाई हौस्याएका छ, रिडर्स झापा र परिवर्तन थिएटरले । कुनै समय यो सुदूरपूर्वी सहरको परिचय ‘तस्करीको सहर’ मात्रै थियो । यो परिचय बदल्ने यत्नमा देही आर्ट कटिबद्ध भएर लागेको छ । ‘समाजको सांस्कृतिक रूपान्तरणमा यस्ता कार्यक्रमहरूको महत्त्व ज्यादै धेरै हुन्छ,’ रिडर्स झापाका सदस्य सागर शिवाकोटीले भने, ‘यस्ता गतिविधिमा राज्यले हौसला दिनुपर्छ, तर सधैं उपेक्षा मात्रै गरेको पाइन्छ ।’ देही आर्टले आफ्नो कलालाई नेपालमा मात्रै सीमित राखेको छैन । भारतमा पनि समय समयमा प्रदर्शनी गर्छ । गत वर्ष दिल्लीमा देहीको कला प्रदर्शनीमा राखिएको थियो । देहीले सबै किसिमका चित्र कोर्छ । टिसर्ट र जुत्ता पेन्टिङमा यसको ख्याति अग्लिँदै गएको छ । नेपालमा मात्रै नभएर भारतको दार्जिलिङ, कालिम्पोङसम्मका तन्नेरी टिसर्ट र जुत्ता, पेन्टका चित्र कोरिमाग्न आउँछन् ।

पूर्वमा देही आर्टजस्ता धेरै कला केन्द्रहरू छन् । तर, देहीको जस्तो सक्रियता कमैको छ । धरान, विराटनगर, मोरङ आदि क्षेत्रका कलाकार मात्रै सक्रिय छन् । धरानका कलाकार प्रणव दत्तले कलाकारिताले मात्रै गुजारा चलाउन गाह्रो पर्नेर् गरेको तीतो पोखे । ‘कलाकार धेरै छौं, चित्र पनि धेरै राम्रा राम्रा बन्छन् तर चित्रको बजार छैन,’ धरानका अग्रज चित्रकार दत्तले भने, ‘चित्र नबिकेपछि बनाएर मात्रै के गर्नु, खान मिल्दैन ।’

प्रकाशित : आश्विन २५, २०७६ ०९:३५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT