फेरिँदै मिथिला रंगमञ्च

श्यामसुन्दर शशी

(जनकपुर) — मैथिली नाटकको उद्गमस्थल भनिने मिथिलानगरी जनकपुरधामका रंगकर्मीहरू केही समय सुस्ताएको जस्तो देखिन्थे । यतिबेला भने यहाँ नाटकको मौसम सुरु हुँदैछ । अधिकांश नाट्य समूह आउँदै गरेको पर्व तथा महोत्सव लक्षित गरी नाटकको तयारीमा जुटेका छन् ।

भारत, उत्तर प्रदेश सरकारको शोध संस्थानले आउँदो अक्टोबर अन्तिम साता अयोध्या र लखनऊमा गर्न लागेको ‘दीपोत्सव’ मा सहभागी हुन मिथिला नाट्य कला परिषद् (मिनाप) नाटक ‘जानकी–लीला’ को अभ्यासमा व्यस्त छ भने रमेश रञ्जन झाको निर्देशनमा लोकसञ्चार नाट्य समूहले भर्खरै सडक नाटकसहित गाउँ बस्ती डुल्यो । रमानन्द युवा क्लब, रंगदर्पण, युवा नाट्यकला परिषद्लगायतका नाट्य संस्थाहरू पनि पर्व लक्षित नाटक तथा सांस्कृतिक प्रस्तुतितिर जुटेका छन् ।

गाउँ बस्तीमा खुला आकाशमुनि अभ्यास हुँदै आएको सांस्कृतिक एवं लोक नाटकहरूप्रति नयाँ पुस्ता लगभग निष्क्रिय हुँदै गइरहेको बेला अर्ध–व्यावसायिक प्रकृतिका यी नाट्य समूहहरूको सक्रियतालाई नाट्यकर्मी तथा समीक्षकहरू सकारात्मक रूपमा लिएका छन् । ‘लोक जीवनबाट परम्परागत नाटक विस्थापित हुँदै गरेका सत्य हो,’ पूर्व प्राज्ञ एवं रंगकर्मी रमेशरञ्झन झा भन्छन्, ‘तर, सडक नाटक, कचहरी तथा प्रेक्षागृहहरूमा मञ्चन हुने आधुनिक नाटकले रंग संस्कृति निर्माण योगदान भने दिइरहेकै देखिन्छ । मैथिली रंगमञ्चलाई जोगाइराख्न यस्ता अर्धव्यावसायिक प्रकृतिका नाट्य समूहहरूको भूमिका अहम् रहेको पनि उनको मत छ ।

हराउँदै लोक नाटक
खासगरी मिथिलाञ्चलमा वडा दसैं, दीपावली, छठी तथा भ्रातृद्वितीयालगायतका पर्वमा गाउँगाउँमा लोक र परम्परागत नाटकहरू मञ्चन गर्ने परम्परा थियो । अचेल यो लगभग समाप्त भइसकेको छ । समाजमा सकारात्मक सन्देश दिन सांस्कृतिक निरन्तरताको अभ्यास स्वरूप हुँदै आएको खुला नाटक, नौटंकी र लोकनाचको स्थान अचेल अश्लिल प्रकृतिका गीत तथा नृत्य प्रदर्शनले लिएको छ । यस्ता व्यापारिक प्रस्तुति दिने थुपै अर्केस्ट्राहरू मिथिलाञ्चलमा सक्रिय छन् । सामाजिक झैझगडाको कारकको रूपमा रहेका यस्ता अर्केस्ट्रा प्रदर्शनमाथि जिल्ला प्रशासनले रोक नै लगाएको छ । तैपनि जनकपुरजस्तो सांस्कृतिक नगरीमा यस्ता प्रस्तुति हुन छाडेका छैनन् । नाटक समीक्षक तथा सञ्चारकर्मी नित्यानन्द मण्डल यसलाई ‘सञ्चारक्षेत्रमा आएको परिवर्तनको कारक’ मान्छन् ।

‘ग्रामीण रंगमञ्चलाई विस्थापित हुनुको मूल कारण न्यु मिडिया हो,’ उनी भन्छन्, ‘इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, मोबाइल, टेलिभिजनलगायतले पस्किने विषयवस्तु स्थानीय संस्कृति र मौलिक पहिचानअनुकूल छैनन् । कुनै समय नाच, नौटंकी, नाटक, कुस्ती, झरीझरी, लाठीलगायतका पारम्परिक खेल र सांस्कृतिक प्रस्तुति मनोरञ्जनका साधनका रूपमा थिए । अहिले साधन बदलियो । ती बदलिएको साधनबाट आउने सामग्री हाम्रो लोक परम्पराअनुकूल भएनन् । ग्रामीण रंगमञ्च सुक्दै जानुको प्रमुख कारण यही हो ।’

प्रयास जारी छ
यति हुँदाहुँदै पनि मिनाप, लोकसञ्चारलगायतका समूहहरूले मिथिलाञ्चलको लोकगाथा, लोकनाच, लोकगीत, लीला, नाटक, नौटंकीलगायतका विधा प्रवर्द्धनको प्रयास गरिरहेका छन् । मिनापले त यी विधाहरूलाई संरक्षण गर्ने अभियान नै सञ्चालन गरेको छ । रमेशरञ्जन झाको नेतृत्वको लोकसञ्चार, रितेश पाटली नेतृत्वको रंग दर्पण, बीएन पटेल नेतृत्वको हुक्कालोली नाट्य समूहले रंगमञ्च तथा सडक नाटकमार्फत् मैथिली रंगमञ्चलाई सम्वृद्ध बनाउने प्रयास गरिरहेका छन् । मिनापले अहिले निर्माण गरिरहेको नाटक ‘जानकी लीला’ एउटा उदाहरण हो । मिनाप अध्यक्ष परमेश झाका अनुसार यो नाटकमा आधुनिक र पारम्परिक रंगमञ्चको शैली फ्युजन गरिएको छ ।

उनका अनुसार नेपाल, भारतलगायतका मुलुकमा प्राय: धेरैले रामको चरित्रमा आधारित ‘रामलीला’ गर्छन् । यो लोकनाट्य संरचनाअन्तर्गतकै प्रस्तुति हो । मिनापले भने सीताको चरित्रमा आधारित ‘जानकी लीला’ तयारी गरेको छ । नेपालसँग जोडिएको पक्ष मात्रै प्रस्तुत गरिएको नाटकमा जानकीको जन्मदेखि विवाहसम्मको मात्रै दृश्य समेटिएको छ । ‘जानकीमाथि केन्द्रित कथावस्तु भएकाले यसलाई जानकीलीला नाम दिइएको हो,’ अध्यक्ष झा भन्छन् । पारम्परिक रामलीला शैलीकै ‘जानकीलीला’ मा सोहर, बधैया, पमरिया, झुला, जटजटिनलगायतका पारम्परिक गीत संगीतसँगै आधुनिक गीत संगीत तथा कीर्तनिया, नौटंकी, विदापद तथा रामसीता विवाह संकीर्तणजस्ता लोक नाच शैलीहरूको समेत प्रयोग गरिएको उनले बताए ।

‘यसका साथै नाटकमा मिथिलाञ्चलका नगाडा, झाइल, टंकी, मजिरालगायतका पारम्पारिक बाजाहरूको प्रत्यक्ष प्रस्तुतिसमेत हुने छ,’ झाले भन्छन् । शास्त्रीय नाटक मञ्चन हुने क्रम घटे पनि सडक नाटक मञ्चन हुने क्रम भने बढेको उनको मत छ । तर रंगमञ्चका पारम्पारिक दर्शक तथा समीक्षकहरू भने सडक नाटकलाई व्यावसायिक नाटकको संज्ञा दिँदै शास्त्रीय रंगमञ्च जर्गेना गर्नुपर्ने मत राख्छन् । ‘मनोरञ्जन र उपदेश दिन सडक नाटक उपयुक्त होला तर यो हाम्रो नाट्य फर्म र शैली हैन,’ मैथिली शिक्षण विभागका पूर्वअध्यक्ष प्रा.परमेश्वर कापडी भन्छन्, ‘बरु हाम्रो शास्त्रीय नाट्य परम्परालाई नयाँ ढंगले प्रस्तुत गर्नु राम्रो ।’ नाटककार तथा निर्देशकसमेत रहेका पूर्वप्राज्ञ रमेशरञ्जन झा भने, सडक नाटकमै पनि शास्त्रीय नाटकको सम्पूर्ण विशेषता प्रस्तुत गर्न सकिने बताउँछन् । ‘सडक नाटकमा पनि कला हुन्छ । यसभित्र पनि कथ्य हुन्छ जो आम जनजीवनबाटै आउने हो,’ उनी भन्छन्, ‘यसलाई हाम्रो अनुकूल प्रयोग गर्न सकिन्छ ।’

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७६ ०९:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

महानगरले दिए करमा छुट

सीमा तामाङ

काठमाडौँ — काठमाडौँ र ललितपुर महानगरले राजस्व बढाउन सम्पत्ति करमा लाग्ने शुल्कको १० प्रतिशतसम्म छुट दिने भएको छ । यो सुविधा असोज मसान्तसम्म रहेको महानगरले जनाएका छन् ।

सम्पत्ति कर वर्षमा एकपटक मात्र तिर्नुपर्छ । आर्थिक वर्षको सुरुवातमै सेवाग्राहीले कर नतिर्ने हुँदा सेवाग्राहीलाई आकर्षित गर्न सम्पत्ति करमा छुट दिएको काठमाडौं महानगरका राजस्व विभाग प्रमुख नुरनिधि न्यौपानेले बताए । ‘नेपालीको वर्षको अन्तिममा मात्र कर तिर्ने बानी छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले समयमै कर तिराउनका लागि करलगायत विभिन्न शीर्षकमा छुट दिएको हो ।’ महानगरमा तिर्न बाँकी राजस्वमा लाग्ने जरिवानामा समेत छुट दिएको उनले सुनाए । सम्पत्ति करमा छुट दिए पनि व्यवसाय, मालपोत, तथा घरबहाल करमा छुट नदिएको महानगरले जनाएको छ । घरबहाल कर ढिला तिरेमा जरिवाना लिने व्यवस्था पनि नभएको महानगरका प्रवक्ता ईश्वरमान डंगोलले बताए । ‘पहिलेदेखि बहाल करमा जरिवाना लिने व्यवस्था छैन,’ उनले भने । आर्थिक वर्षको सुरुवातमै सेवाग्राहीले कर तिर्ने हो भने करबापत् उठेको रकम महानगरले अन्य विकासका काममा खर्च गर्न पाउने भएकाले सम्पत्ति करमा छुट दिइएको उनले बताए । महानगरले ०७५/७६ मा ६८ करोड रुपैयाँ सम्पत्ति कर उठाएको थियो । महानगरले नक्सा पासको राजस्व मात्रै गतवर्ष १ अर्ब ७६ करोड रुपैयाँ संकलन गरेको थियो । त्यस्तै घरबाहल करबापत् १ अर्ब ३३ करोड रुपैयाँ राजस्व उठाएको महानगरले जनाएको छ । महानगरले यस वर्ष करको दरमा वृद्धि नगरे पनि सम्पत्ति करमा छुट दिएको उनले जानकारी दिए । काठमाडौं महानगरमा तिर्न बाँकी राजस्वमा लाग्ने जरिवानामा समेत छुट दिइरहेको छ ।
विभागका प्रमुख न्यौपानेका अनुसार ‘क’ वर्गका कार्ड पाएका भूकम्पपीडित अर्थात् घरधनीले पहिलेको जत्रै घर बनाउने हो भने घरको नक्सापास गर्दा लाग्ने दस्तुरमा समेत छुट दिएको छ । यदि कसैले व्यक्तिगत घर बनाउँदा नक्सापासमा पार्किङ स्थल भनी छुट्याई घर बनाउने र उक्त घरको पार्किङ स्थल सर्वसाधारणलाई उपलब्ध गराएमा यस वर्षको सम्पत्ति कर तिर्नु नपर्ने उनको भनाइ छ ।

त्यस्तै, परम्परागत शैली अपनाएर नयाँ घर बनाएमा नक्सापासमा लाग्ने दस्तुरमा समेत १० प्रतिशत छुट दिने महानगरले जनाएको छ । धारा, बत्ती जडान गर्न सिफारिस लिन आउने करदाताले २०२१ सालको नापीनक्सामा आफ्नो घर उल्लेख भएको देखाउन सके १ हजार रुपैयाँमा सिफारिस दिने छ । नयाँ तथा उक्त नक्सामा घर नदेखिएका सेवाग्राहीको हकमा भने सिफारिस लिन आउँदा ५ हजार रुपैयाँ शुल्क तिर्नुपर्ने नियम छ ।

मालपोत र व्यवसाय करमा पनि छुट

ललितपुर महानगरपालिकाले सम्पत्ति करसँगै मालपोत कर र व्यवसाय करमा लाग्ने शुल्कमा १० प्रतिशत छुट दिएको छ । करमा लाग्ने जरिवाना र तिर्नुपर्नेमा पनि १० प्रतिशत छुट दिएको ललितपुर महानगरका राजस्व महाशाखाका वरिष्ठ अधिकृत डिल्लीराज शाक्यले बताए । अघिल्ला आर्थिक वर्षर्हरूको तिर्न बाँकी करमा भने १५ प्रतिशत थप जरिवाना लाग्ने व्यवस्था गरेको छ । महानगरले घरबहाल करमा छुट नदिएको शाक्यले बताए । आर्थिक वर्ष ०७५/७६ भन्दा पहिले जरिवानाको व्यवस्था थिएन । त्यसपछिका आर्थिक वर्षमा समयमा घरबहाल कर नतिर्ने सेवाग्राहीलाई १५ प्रतिशत जरिवाना लिँदै आएको उनले बताए ।

आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा महानगरले कर वर्ष मनाएको थियो । त्यसबेला वर्षौंदेखि तिर्न बाँकी करमा लाग्ने जरिवाना छुट दिएको थियो । त्यसबेला बक्यौता छुटसँगै तिर्नुपर्ने करमा पनि १० प्रतिशत छुट दिइएको थियो ।

के–केमा छुट ?

काठमाडौं महानगरपालिका
  • सम्पत्ति करमा १० प्रतिशत
  • राजस्वमा लाग्ने जरिवाना
  • भूकम्पपीडितको नक्सापास
  • सर्वसाधारणलाई पार्किङ स्थल उपलब्ध गराउने गरी घर बनाएमा
  • पम्परागत शैली अपनाएर नयाँ घर बनाएमा
ललितपुर महानगरपालिका
  • सम्पत्ति, मालपोत र व्यवसाय करमा १० प्रतिशत छुट
  • २०२१ सालको नापी नक्सामा आफ्नो घर उल्लेख भएको देखाएमा १ हजारमै सिफारिस



प्रकाशित : आश्विन ३, २०७६ ०८:५८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT