धमाधम दसैंहा गीत

ठाकुरसिंह थारू

बर्दिया — कुनै समय यस्तो थियो, दसैं आउन झन्डै एक महिना बाँकी छँदै थारू गाउँलाई रौनकले छोप्थ्यो । शरद यामको खुसी गीतबाट व्यक्त हुन्थ्यो । कृषिकर्मबाट फुर्सदिला बन्दै गइरहेको बस्तीमा माया र प्रेमका भाकाहरू सुनिन्थ्यो–

बर्दियाको मिर्चैयामा दसैंहा गीतमा नाच्दै थारू युवायुवती । तस्बिर : ठाकुरसिंह/कान्तिपुर

ए हो मदराके झलारमा मोर दिल बझ्गिल,
फूलहस सुन्दर मोरे गोरी दिल बैठगील...

गीतले भन्छ– मादलमाथि राखिएको कपडाको झलराले दिल बुझ्यो, फूलजस्तो सुन्दर मायालुसँग दिल बस्यो...। अहिले यस्ता गीतहरू गुन्जिन्छन् बस्तीमा । तर, पहिलेको जस्तो रौनक छैन । पहिले–पहिले भदौको हरेरी पूजापछि एक दिन बिराएर यहाँ हुरडुङ्गा नाच हुन्थ्यो । यही क्रममा गीत गाउने क्रम पनि सुरु हुन्थ्यो ।

यस्ता गीतलाई ‘दसैंहा’ भनिन्थ्यो । मादल बजाउने (मिरडँगिया) र नाच्ने (नाचनिया) बीच पैँया लगाएको दृश्य हराउन थालेपछि यहाँका केही युवा म्युजिक भिडियोमार्फत् यसको संरक्षणमा जुटेका छन् । दसैं नजिकिँदै जाँदा परम्परागत यस्ता गीतका म्युजिक भिडियो छायांकन धमाधम चलिरहेको छ ।

थारू मोडेल राजकुमार थारूले निजी लगानीमा दसैंहाको म्युजिक भिडियो ‘बैथक्कु’ बनाएका छन् । बर्दियाको ठाकुरबाबा नगरपालिका मिर्चैया गाउँमा बिहीबार छायांकन गर्दा हेर्नेको भीड लागेको थियो । स्थानीयले पम्परागत दसैंहा गीत आफ्नै घर आँगनमा हेर्न पाएमा खुसी मनाए । ‘हाम्रा पुर्खाले बचाएको दसैंहा गीत अचेल मुस्किलले सुन्न पाइन्छ,’ स्थानीय लौटी चौधरीले भने, ‘पहिले एक दिन बिराएर नाचगान हुन्थ्यो । अहिले भिडियो बनाउने बहानामा भए पनि हेर्न पाइयो ।’

मोडेल राजकुमारले थारू संस्कृतिको संरक्षण र नयाँ पुस्तामा प्रवर्द्धनकै लागि नयाँ फर्मबाट गीतको मूल्य स्थापित गर्न खोजेको बताए । ‘मेला, पर्व या जात्राको पुरानो फर्मबाट मात्रै अब लोक गीतहरू सुरक्षित हुन सक्दैनन्,’ उनले भने, ‘नयाँ पुस्तालाई उनीहरूकै रुचाएको शैलीबाट प्रस्तुत गर्न सकियो भने लोप हुन थालेका सबै सिर्जना बचाउन सकिन्छ ।’ उनका अनुसार दसैंको अष्टमी र नवमीका दिन अचेल मुस्किलले नाच हुन्छ । त्यसैले पुर्खाले जोगाएर यहाँसम्म ल्याई पुर्‍याएको संस्कृतिको संरक्षणमा सहयोग पुर्‍याउन म्युजिक भिडियो बनाएको उनले बताए ।

यसअघि पनि दसैंसँग सम्बन्धित थुप्रै म्युजिक भिडियो सार्वजनिक भइसकेका छन् । बजार, मिडिया र अन्य माध्यमबाट लादिने फरक संस्कृति र कलाका कारण धरापमा पर्दै गइरहेको थारू समुदायको संस्कृति प्रवर्द्धनकै लागि युवाहरू जुटेका हुन् । थारूका अनुसार चाडपर्वका बेलामा केही हदसम्म परम्परागत गीत गुन्जिन्छन् ।

चाडपर्वअगावै थारू गाउँमा रौनक र खुसीको माहोल छाउनु उक्त समुदायको अर्को विशेषता हो । यति बेला गाउँमा दसैंको चर्चा सुरु भइसकेको छ । गाउँमा नभए पनि सार्वजनिक कार्यक्रममा युवकयुवतीहरू हुरडुङवा, सखिया र छोक्रा नाच गरेर परम्परा जोगाउने प्रयासमा छन् । परम्परा र मौलिक गीत, नृत्य र बाद्यवादन बिर्सिन थालेका केही थारू युवाले पुराना पिँढीबाट सिक्न थालेका छन् । दसैंका सबैजसो गीत रामायण र देवीदेउटासँग सम्बधित रहेको जानकारहरू बताउँछन् ।

पुराना पुस्ताले थारू संस्कृति र मौलिक गीतलाई २१ औ शताब्दीसम्म ल्याइपुर्‍याएका छन् । वर्षापछि धानलगायतका बाली हरियाली भएपछि थारू गाउँमा हरेरी पूजा हुन्छ । त्यस दिनदेखि थारू गाउँमा मादल बज्थ्यो । बालीनालीमा कीरा नलगोस् भनेर गरिने हरेरी पूजाले दसैं आउन थालेको संकेत गर्छ । त्यही दिनदेखि थारू समुदायले नाचगान गरी दसैंको अगमनलाई स्वागत गर्ने चलन छ ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ ०९:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राष्ट्रिय चलचित्र कन्फरेन्स– ‘भित्री सुन्दरता खोजिनुपर्छ’

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — नेपाली समाजमा पितृसत्तात्मक सोच हाबी छ । फिल्मलाई पनि समाजको दर्पण भनिँदै गर्दा यो क्षेत्र पनि महिलाप्रति खासै उदार नरहेको टिप्पणी उठिरहन्छ । नेपाली फिल्ममा महिलाको ‘स्पेस’ कस्तो छ त ? शनिबार यसै विषयमा महिला फिल्मकर्मीबीच बहस चल्यो ।

ह्युमन राइटस् फिल्म सेन्टरले राजधानीमा आयोजना गरेको राष्ट्रिय चलचित्र कन्फरेन्सको अन्तिम दिनको एक सत्रमा वक्ताका रूपमा उपस्थित अभिनेत्री सुरक्षा पन्तले सौन्दर्यताको प्रचलित मान्यतामा नै परिवर्तन आउनुपर्नेमा जोड दिइन् ।

‘हाम्रो समाजले महिलालाई बुझेको नै छैन,’ फिल्म ‘अझै पनि’ मार्फत् चार वर्षअघि अभिनेत्रीका रूपमा डेब्यु गरेकी पन्तले भनिन्, ‘शारीरिक बनावटका आधारमा सुन्दरताको वर्णन गरिन्छ । हामी यही रेडिमेड कुरामा अल्झिरहेका छौं । शारीरिक बनावटभन्दा पर गएर सुन्दरता खोज्न जरुरी छ ।’

पन्तले प्रेमकथामा बन्ने फिल्महरू ‘ओभर रेटेड टेलिङ’ हुने गरेको तर्क गर्दै थपिन्, ‘यथार्थभन्दा धेरै टाढा रहेर फिल्म बनाइन्छ । चरित्र पनि प्रायः एकैखाले मात्रै हुने गरेको छ ।’ ‘धनपति’ खेलिसकेपछि उनले आफूलाई एकै खालका ‘स्टेरियोटाइप’ का भूमिकामा मात्रै खेल्न प्रस्ताव आउने गरेको प्रसंग उल्लेख गर्दै क्षमतावान् कलाकार छन् भने चरित्रमा विविधता खोजी गर्नुपर्छ । दीपा बस्नेतले फिल्म ‘अन्तराल’ बाट निर्देशनमा डेब्यु गर्दैगर्दा अवस्था सहज थिएन । उनले काखे बच्चालाई नै च्यापेर फिल्मकर्ममा होमिएकी थिइन् ।

छलफल सत्रमा यही पृष्ठभूमि सुनाउँदै बस्नेतले महिलालाई नै प्रश्न तेर्स्याइन्, ‘हामी महिलाहरू नै आफ्नो स्पेस किन खोज्दैनौं ? पुरुषकै अघि गएर किन रुने ? हामी महिलाहरू नै आफ्नो अस्तित्व स्वीकार गर्न सकिरहेका छैनौं । हामी बोल्छौं मात्र तर व्यवहारमा लागू गर्न किन सकिरहेका छैनौं ?’ सम्झना उप्रेती रौनियारले ‘मेगा’ र ‘फागु’ जस्ता महिलाप्रधान फिल्म निर्देशन गरिसकेकी छन् ।

उनले फिल्म निर्माणमा पुरुषको तुलनामा महिलाहरू कम नभएको जिकिर गर्छिन् । भन्छिन्, ‘तथ्यांक नै हेर्ने हो भने पनि तीन सय जना पुरुष निर्देशक रहेको यस क्षेत्रमा एक दर्जन मात्रै महिला निर्देशक छन् । तर व्यावसायिक दृष्टिकोणले पनि नेपालको सर्वाधिक कमाइ गर्ने फिल्म ‘छक्कापन्जा’ महिला निर्देशक (दीपाश्री निरौला) ले नै बनाएको हो ।

तुलनात्मक रूपमै पनि धेरै पुरुष निर्देशकका फिल्म असफल छन् ।’ रौनियारले नारीप्रधान फिल्म बनिरहेको अवस्थामा नेपाली फिल्ममा महिलाले स्पेस बनाउँदै गइरहेको दाबी गर्छिन् ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ ०९:०८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्