घन्किए नौमती

माधव अर्याल

पाल्पा — टुँडिखेलभरि नौमती बाजा भिरेका व्यक्ति थिए । कोही बाजामा सुर ताल मिलाउँदै थिए भने कतिपयले बाजा मिलाउँदै थिए । केही नरसिंहा जोडन व्यस्त थिए । कतिपय पोसाक मिल्यो कि मिलेन हेर्दै थिए । फरक पोसाकमा सजिएर धेरैले नौमती भिरेका थिए ।

परम्परागत वाद्यवादकका रूपमा आएका उनीहरू शुक्रबार टुँडिखेलमा दिनभरिजसो रहे । बेलुकी अबेर मात्र पहिलो, दोस्रो हुने समूहबारे नतिजा आएकाले उनीहरूलाई दिनभर टुँडिखेलमा नै टहलिए ।

तयारी मञ्चमा पालैपालो १० समूह प्रवेश गरेर आफ्ना ताल, सुर, गीत र नाच देखाएका थिए । नौमती घन्काएर नाच्दा सबैलाई जुरुकजुरुक बनायो । ‘नौमती घन्किएपछि उठेर ननाची मनले मानेन,’ तानसेन, टक्सारका लीला अर्यालले भने, ‘आफ्नो गाउँकै समूहले बजाएर प्रतिस्पर्धामा भाग लिएका थिए ।’

उनी मात्र होइन, चापपानीका युवराज ढकाल, बौघागुम्हाका वडाध्यक्ष टुकप्रसाद भट्टराई पसिना आउन्जेल नाचे । तानसेन नगरपालिका टुरिज्म एक्सन कमिटीले राखेको नौमती बाजा प्रतियोगितामा धेरैले नौमती बाजा देख्न पाए । फरक डिजाइनका नरसिंहा, ढोलक र थरीथरीका दमाहा पनि देख्न पाए ।

ढोलक पनि अलग्गै थिए । धेरैले नौमती बाजा नदेखेकाले पनि यो देख्ने अवसर भएको कमिटीका संयोजक सागरमान महर्जनले बताए । ‘धेरैले बाजा देख्दा र ताल सुन्दा अचम्म मानेको देखियो,’ उनले भने, ‘पहिलोपटक प्रतिस्पर्धा आयोजना गरेकाले आगामी वर्ष सुधार गरेर लग्नुपर्छ भन्ने केही कुरा मनन भएको छ ।’

पछिल्लो पुस्तामा नौमती बाजाप्रतिको आकर्षण घटदै गएको छ । यही बेला परम्परागत नौमती बाजा संरक्षणका लागि खुला प्रतिस्पर्धा राखिएको हो । नौमती बाजा बजाउने मानिसको समेत अभाव भइरहेको छ । यस्तो प्रतियोगितालाई संस्कृति संरक्षण अभियानका रूपमा लिइएको संस्कृति विज्ञ निर्मल श्रेष्ठले बताए । ‘संस्कृति संरक्षणका लागि राम्रो काम हो,’ उनले भने, ‘बजेटको सही सदुपयोग हुनुपर्छ ।’

उहिले दमाई जातिले मात्र नौमती बाजा बजाउँथे । नौमती बजाउन अहिले अन्य जातिले पनि सिकेका छन् । नौमती नौवटा बाजाको सामूहिक बाजा हो । जतासुकै देख्न पाइने पन्चे बाजाको ठूलो रूप पनि यसलाई भनिन्छ । जसमा चारवटा अरू बाजा थपिएको हुन्छ । यसअन्तर्गत दमाहा, झझ्याली, टयाम्को, ढोलक, सहनाई, कर्नाल, नरसिंहा बाजा हुन्छन् । सहनाई र दमाहाका थप दुई प्रकार थपिएको हुन्छ ।

सहनाई र नरसिंहा फुकेर, ठूलो दमाहा, सानो दमाहा, ढोलक र ट्याम्को ठोकेर तथा झ्याम्टा र मुजुरा एक आपसमा जुधाएर नौमती बाजा बजाइन्छ । नौ जना बाजा बजाउने लोक कलाकारले सुर र ताल मिलाएर एकै पटक बजाउने गरेकाले यो वाद्य समूहलाई नौमती बाजा भनिएको रैनादेवी छहराका केशव दर्नालले बताए । ‘अहिले दमाईबाहेक अन्य जातिले पनि बजाउन सिकेका छन्,’ उनले भने, ‘यसबाट हाम्रो परम्परा पनि जोगिएको छ ।’

तानसेन नगरपालिकाको पहलमा थालिएको यस्तो प्रतियोगिता प्रदेश हुँदै राष्ट्रिय स्तरको गर्ने सोच रहेको तानसेन नगरपालिकाका अधिकृत विष्णु पौडेलले बताए । नौमती बाजाको संरक्षणका लागि उक्त बाजालाई संगीतका रूपमा प्रयोग गरी लोकभाकालाई साथ दिइने गर्छ । नौमती बाजालाई पछिल्लो समय विभिन्न भाकामा बजाउने चलन पनि छ ।

नौमती बाजामध्ये सहनाई बजाउन भने विशेष कला चाहिन्छ । सुरुवात र अन्त्य गर्ने कलाको ज्ञान हुनुपर्छ । प्रतियोगितामा तानसेन नगरपालिका–५, सेतीपोखरीस्थित सेतीपोखरी–धरमपानी नौमती बाजा समूह प्रथम भयो । उसले ५० हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाएको छ ।

तानसेन नगरपालिका–७, काजीपौवास्थित लालुपाते नौमती बाजा समूह दोस्रो भयो । उसले २० हजार नगद पायो । तेस्रो हुने तानसेन नगरपालिका–११, बन्दीपोखरास्थित चण्डीका टोल विकास संस्थाले १० हजार रुपैयाँ पुरस्कार पाएको छ । सफल समूहलाई तानसेन नगरपालिकाका प्रमुख अशोककुमार शाहीले पुरस्कार तथा प्रमाणपत्र वितरण गरे ।

‘यस्ता प्रतियोगिताले नौमती बाजा र संस्कृति संरक्षणमा सहयोग पुग्ने विश्वास लिएका छौं,’ उनले भने, ‘यसबाट नयाँ पुस्ताले केही सिक्ने अवसर पनि मिलेको छ ।’ संस्कृतिका जानकार मदन देउरालीले स्थानीय लोकबाजा र परम्परागत संस्कृति संरक्षणमा प्रतियोगिताले सहयोग गर्ने बताए । विजयी समूहले भगवती जात्रामा बाजा बजाउनुपर्ने छ ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:१६
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

छायामा बाल साहित्य

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — बजारमा दिनुहँ नेपाली साहित्यका कृति बढिरहेका छन् । पुस्तक लोकार्पण, अन्तरक्रिया परिचर्चाजस्ता कार्यक्रमहरू पनि भइरहेकै छन् । अत्यधिक बिक्रीदेखि अग्रिम लेखकस्वसम्मको चर्चा पनि मिडियाहरूमा बरोबर भइरहेका छन् ।

भविष्यको कर्णाधार मानिने बाल साहित्यमा भने खासै गुणात्मक काम नभइरहेको दाबी गर्छिन् साहित्यकार अन्विका गिरी । केही दिनअघिमात्रै उनले बाल साहित्यका दुई कृति बजारमा ल्याएकी थिइन् ।

उनका अनुसार ‘बाल साहित्य’ का पुस्तकहरू बजारमा पाइने भएता पनि बालमस्तिष्कलाई नै केन्द्रित गरेर आउने पुस्तक भने थोरै छन् । प्रायः नेपाली बाल साहित्यमा बाल विकासभन्दा पनि परम्परागत संस्कार सिकाउने पक्षका पुस्तक धेरै छन् । उनलाई लाग्छ– ‘यस्तो अवस्थामा बाल साहित्यको धारलाई केही परिवर्तन गर्नुपर्छ ।’ सांग्रिला बुक्सले छापेको उनको ‘आमाले सक्नुहुन्छ’ बाल कथा संग्रहमा यस्तै फरक धारको वकालत गरेकी छन् उनले ।

परिवारमा बुबा मात्र नभएर आमाले पनि उत्तिकै जिम्मेवारी बहन गर्न सक्छिन् भन्ने भाव बुझाउने ७ वटा कथा छन् कृतिमा । ‘आमाले सक्नुहुन्छ’, ‘आमाको बचत’, ‘आमाले हिसाब जान्नुभो’, ‘आमाले बराबरी गर्नर्भुो’, ‘आमाको दोकान खुल्यो’ जस्ता रोचक शीर्षक छन् ।

त्यस्तै उनको अर्को पुस्तक ‘सानीका ज्ञानी कुरा’ मा बालयौन दुर्व्यवहारलाई बुझाउन कविताकै शैलीमा लेखेर सचित्र वर्णन गरिएका छन् ।

यसमा बाल संसारलाई नै समेटिएर साथीभाइ, आफन्तहरूको चिनारी, बदमास मान्छेहरू कस्ता हुन्छन्, तिनीहरूले यौन दुर्व्यवहार कसरी गर्न सक्छन् र यदि गरेमा सबैभन्दा पहिले आमालाई नै भन्नुपर्छ भन्ने सन्देश सरल र सरस ढंगबाट प्रस्तुतगरिएका छन् ।

प्रौढहरू केन्द्रित थुप्रै पुस्तक छ्याप्छ्याप्ती बजारमा पाइए पनि बाल साहित्यका सामग्री एकदमै न्यून पाइनु दुःखद रहेको लेखक गिरीले सुनाइन् । ‘बाल साहित्य नै छायामा छ,’ उनले भनिन्, ‘बाल साहित्य लेखनमा केही स्रष्टा सक्रिय देखिए पनि कतै चर्चा छैन ।’

बाल साहित्यबाट नै लेखन थालेकी उनले करिब ढेड दशकअघि ‘हाम्रो कुरा पनि सुन्नुस्’ सचित्र बालकथा प्रकाशन गरेकी थिइन् । त्यतिखेर बाल साहित्यप्रति त्यति चर्चा र प्रतिक्रिया नै नभएपछि उनले प्रौढ साहित्य लेखनतिर हात हालिन् र ‘कम्युनिस्ट’
कथासंग्रह निकालिन् ।

प्रत्येक घरमा बालबालिका छन् । उनका अनुसार उनीहरूको बालसुलभता, मनोविज्ञान र उत्सुकतालाई पूरा गर्ने खालका नेपाली पुस्तक भने बजारमा पाउनै मुस्किल छ । ‘आजका बालबालिका भोलिका कर्णधार हुन् । उनीहरूलाई परिवार र समाजसँग समायोजन गर्दै लैजान स्कुलमा दिइने ज्ञान मात्रले पुग्दैन,’ उनकोमत छ ।

एउटै समुदाय वा बुबालाई मात्र आयआर्जन गरेर ल्याउने, आमालाई घरको भान्साकोठामा मात्र सीमित गरी लेखिएका बाल साहित्यका पुस्तकभन्दा केही लैंगिक समानता देखाउने र अहिले समाजमा घटिरहेका बालयौन हिंसाका घटनासमेत उल्लेख गरिएका उनका पुस्तक बालबालिकाका लागि निकै उपयोगी हुने उनले दाबी गरिन् ।

बढ्दो कामकाजी संस्कृतिले गर्दा निकै व्यस्त देखिने अभिभावकसँग बालबालिकाका लागि समय नै छैन । धेरैले बालबालिकालाई मोबाइल तथा टेलिभिजनतिर लगाएर आफूलाईपन्छाउन खोज्छन् । ‘यसले गर्दा आमाबाबु र सन्तानबीच हुनुपर्ने निकटता नै घट्दै जान्छ,’ उनले भनिन्, ‘अभिभावकले आफ्नो बच्चालाई धेरैभन्दा धेरै समय दिनुपर्छ । पुस्तकहरू पढेरै सुनाउनुपर्छ । उनीहरूमा पढ्ने परम्परा बसालिदिनुपर्छ ।’

पुस्तक भनेको स्कुलका पाठ्यक्रमअनुसारका सामग्री मात्रै हुन् र उनीहरूको परीक्षामा आउने अंक गणना मात्रै सफलता हो भन्ने सोच प्रत्येक अभिभावकले बदल्नुपर्ने उनको धारणा छ । ‘बाहिरी ज्ञानगुनका कुरा पनि बालबालिकालाई दिनुपर्छ,’ उनले भनिन् ।

बदलिँदो सामाजिक संरचनादेखि बालमनोविज्ञानलाई ध्यानमा राख्दै पढेका सामग्री आफ्नै लागि हुन् भनी उनीहरूको विश्वास जित्ने गरी बालसाहित्यलाई अघि बढाउन कठिन हुने गिरीले सुनाइन् । उनले भनिन्, ‘प्रत्येक शब्द र अक्षरहरूमा बालापनको महसुस गराउनुपर्छ । यो निकै कठिन कार्य हो ।’

अग्रजले समेत बेवास्त गरिएको बालसाहित्य उठाउन सबै लाग्नुपर्ने उनको मत छ ।गिरीका बालबालिका केन्द्रित पाँचवटा पुस्तकसँगै कथा संग्रह ‘कम्युनिस्ट’, उपन्यास ‘मान्छेको रङ’ लगायत गरी आठवटा कृति प्रकाशित भइसकेका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ८, २०७६ ०८:१५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्