कहीँ नहुने जात्रा खोकनामा

कान्तिपुर संवाददाता

ललितपुर — गाईजात्रादेखि लगातार तीन दिन खोकनामा फरक दृश्य देखियो । कोही नेवारी परम्परागत बाजा खिँ (मादलजस्तै) बजाउँदै थिए, कोही नाच्दै । सेतो पोसाक लाएका केही मान्छे भने खँड्कुलोमा गाग्री, करुवा, कलशलगायतका सामग्री डोहोर्‍याउँदै थिए ।

एकै दिनमा सुरु हुने भएकाले धेरैले यसलाई गाईजात्रा नै माने । स्थानीयबासी भने यो जात्रालाई ‘धँज्या’ भन्छन् । परम्परागत कृषि प्रणालीसँग जोडिएको धँज्याकै दिनदेखि यहाँका किसानहरू आराम गर्छन् ।

‘धँज्याको अर्थ नै आराम गर्नु भन्ने लाग्छ,’ स्थानीय संस्कृतिका ज्ञाता अशोक महर्जनले भने, ‘असार र साउन महिनाभरि लगातार काम गरेपछि यही दिनदेखि किसानहरू आराम गर्न थाल्छन् । दसैंसम्म काम हुँदैन । दसैंको बेला ‘मुँज्या’ पर्व सुरु भएपछि फेरि कामको अर्को सिजन सुरु हुन्छ । किसानहरू धान–मकै भित्र्याउन र हिउँदेबाली लगाउनतिर लाग्छन् ।’

किराँत समुदायमा प्रचलित ‘उँधौली र उँभौली’ जस्तै खोकनामा पनि मुख्य गरी पर्वहरू ‘धँज्या र मुँज्या’ दुई पक्षमा बाँडिएको उनले बताए । यी दुवै पर्व खेतीपाती र कृषि प्रणालीमा आधारित छन् । ‘यहाँको संस्कृतिको भित्री पाटो नबुझ्नेहरूले धँज्यालाई गाईजात्रा मान्छन् । यहाँ आउँछन्, तस्बिर खिच्छन् र बाहिरिया चस्माले हेरेर यहाँको संस्कृति व्याख्या गर्छन्,’ नेपाल सांस्कृतिक पुनर्जागरण केन्द्रका केन्द्रीय सदस्यसमेत रहेका अशोकले गुनासो गरे, ‘खासमा यस्ता जात्रा खोकना र भक्तपुरको नगदेशबाहेक कहीँ पनि हुँदैन । गाईजात्रा त झन्डै चार सय वर्ष अगाडि प्रताप मल्लले चलाएका हुन् तर खोकनाको संस्कृति गोपाल वंशको पालादेखिकै देखिन्छ ।’

नेवार समुदायको पर्व ‘सापारु’ को दिन पारेर प्रताप मल्लले जात्राको घोषणा गरेको भएर मानिस झुक्किन पुगेको उनले दाबी गरे । त्यसअघि नै कृषि सभ्यता अनुरूप उपत्यकामा गाई पाल्ने गोपालहरूले ‘सापु’ पर्व चलाएका थिए । ‘‘सापारु’ को अर्थ गाईलाई मान्ने पहिलो दिन हुन्छ, यही दिनदेखि पर्व सुरु भएर पन्ध्रौं दिनमा गाईको पूजा गर्ने चलन खोकनामा छ ।

यो गोपाल वंशको पर्व हो,’ उनले भने, ‘त्यही भएर खोकनालाई नेवार परम्पराकै आदि थलो मानिन्छ । यहाँ पन्ध्रौं दिनमा हुने गाईको पूजा पनि अन्त कतै प्रचलनमा छैन ।’ खँड्कुलोमा भाँडाकुँडा राखेर डोहोर्‍याउने चलन पनि ‘मृतआत्मको स्वर्ग बास’ सँग नजोडिएको उनले बताए । ‘खोकनाका स्थानीयबासीमा यस्तो विश्वास नै छैन,’ उनले भने, ‘यो विशुद्ध कृषि सभ्यतासँग जोडिएको आराम गर्ने पर्व हो ।’

यसरी डोहोर्‍याउँदै लाने भाँडाकुँडाचाहिँ खोबहाल (इन्द्रायणी मन्दिर) मुनि रहेको नासद्यौमा लगेर पूजा गरी घरघरमा भित्र्याइन्छ । यही बेला विभिन्न नेवारी बाजागाजा बजाउँदै दाफा खलः (गीत गाउने समूह) गुँला पुजा गर्न खोबहाल आउँछन्, अहिले यो जारी नै छ । वडा अध्यक्ष रवीन्द्र महर्जनले पनि खोकनाको जात्रा र पर्व संस्कृति बाहिरी नेवार समुदायसित नमिल्ने बताए । उनका अनुसार ‘धँज्या’ पर्व पहिलेपहिले ९ दिनसम्म हुन्थ्यो । अहिले तीन दिनमा झरेको छ ।

यो बेला विभिन्न समूहले ख्यालः (नाटक) निकाल्ने परम्परा पनि थियो । अहिले यो हरायो । ‘खोकनाको मौलिकतामा माथि गम्भीर अध्ययन गर्नुपर्ने देखिन्छ,’ उनले भने, ‘संस्कृति र परम्पराको हिसाबले उपत्यकाकै पुरानो सभ्यता यहाँबाट सुरु भएको देखिन्छ । ऐतिहासिक दस्तावेजहरू पनि त्यस्तै बताउँछ । तर, बाहिरी संस्कृतिको प्रभावले मौलिक परम्परा गुम्दै गइरहेको छ ।’

वडाले पनि यसपटक संस्कृति संरक्षण र सर्म्वद्धनको योजनालाई प्राथमिकतामा राखेको उनले बताए । ‘हामीसँग रहेको नेपाल सम्वत् ६१० को दस्तावेजले सहकारीमूलक कृषि प्रणाली उतिबेलै खोकनामा सुरु भएको बताउँछ,’ अशोकले भने, ‘त्यस हिसाबले संसारमै पहिलोपटक सहकारी मोडल यहाँबाट सुरु भएको देखिन्छ । तर, खोकनाको संस्कृतिको खासै प्रचारप्रसार भएन ।’

मुँज्या पर्वचाहिँ घटस्थापनाको पाँचौं दिनदेखि सुरु हुन्छ । यसको अर्थ हुन्छ, मुख्य काम गर्ने । नौ दिन मुँज्या पर्व मनाएपछि यहाँका किसान खेतमा पस्छन्, धान र मकै भित्र्याउन । मुलुकभर दसैं मानिरहेको बेला खोकनामा भने न जमरा राखिन्छ न त टीका नै । ‘यहाँ दसैं नै मनाइँदैन,’ अशोकलेभने, ‘यो कुरा पनि बाहिरी दुनियाँलाई थाहा छैन ।’

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७६ ०८:२८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

क्यानभासमा वेगवान् घोडा

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — भित्ताभरि दौडिरहेका घोडा छन् । कुनै युद्धमैदानको दृश्यजस्तै । विभिन्न रंगका घोडाहरूको आफ्नै रफ्तार छ । कतै कुरुक्षेत्रको युद्ध, कतै फिल्म बाहुबलीको जस्तै देखिने दृश्य । परीकथामा आउने वायुपंखी घोडाहरू पनि देखिन्छन् । यी हुन् भारतीय कलाकार सारफुदिन अहम्मदले आफ्नो क्यानभासमा सजाएका घोडा आकृति । 

बबरमलस्थित नेपाल आर्ट काउन्सिलमा सजिएका उनका चित्रहरू हेर्दैगर्दा हाम्रै पाका चित्रकार शशी शाहको याद आउने छ । तर, सारफुदिनले चलाउने रंग, शैली र उद्देश्य भने फरक लाग्ने छ । बीके आर्ट ग्यालरीले आइतबारदेखि सारफुदिनको चित्रलाई ‘उनान्तिस’ शीर्षक दिएर प्रदर्शनीमा ल्याएको हो, जहाँ २९ वटै घोडा सिरिजका चित्रहरूको रसास्वादन गर्न सकिन्छ ।

सारफुदिनले कोरेका घोडाहरू अत्यन्तै तेजवान् र गतिशील देखिन्छन् । चित्र हेर्दै गर्दा नै शरीरमा एक किसिमको ऊर्जा पैदा हुने प्रदर्शनीमा भेटिएका चित्रकार बीके नरबहादुरले बताए । अर्धमूर्त शैलीमा कोरिएका घोडाका आकृतिहरूमा अत्यन्तै तेज गतिदेखि गति सीमित गर्दै गएको चालसमेत प्रस्ट देखिन्छ । मानव शक्तिलाई प्रतीकात्मक रूपमा घोडामा चित्रण गरिएको चित्रकार अहम्मदले भने । झन्डै तीन दशकको उनको कला क्षेत्रको अनुभवमा दुई दशक त उनले घोडा सिरिजकै क्यानभास कोरेर बिताएका छन् ।

सवारीसाधनको विकाससँगै पहिले मानिसको आउजाउदेखि हरेक कामकाजमा प्रयोग हुने घोडाको अस्तित्व घटदै गएकोले उनले घोडाको शक्ति एकपटक फेरि पुष्टि गर्न चाहेको बताए । उनका प्रत्येक चित्रका पृष्ठमूमिमा भने धार्मिक, सामाजिक र प्राकृतिक दृश्यहरू झल्किएका छन् । ‘मानव सभ्यताको प्रत्येक कालखण्डमा घोडामाथि गरिएको प्रयोगलाई देखाउन चाहेको हुँ,’ उनले भने, ‘यो एउटा शक्तिको प्रतीक हो ।’

कुनै समय सवारीसाधनको रूपमा मान्छेले प्रयोगमा ल्याएको घोडा पछि ठुल्ठूला लडाइँ र धार्मिक युद्धसम्म प्रयोगमा आए । घोडाका प्रयोग सँगसँगै मानव सभ्यताले पनि फडको मार्दै आयो । शक्तिको प्रतीक मानिने यही घोडालाई अहिले आधुनिक सवारीसाधनले विस्थापन गरेको छ । घोडाको तीव्र र धीमा चालमार्फत् चित्रकार सारफुदिनले यसलाई प्रकट गर्न खोजेका छन् ।

साथसाथै बाल्यकालमा आफ्नी हजुरआमाले लोक कथाहरू सुनाउँदा घोडाका अद्भुत रहस्यहरू दिमाग नाचेको भन्दै त्यसको समेत प्रभाव आफूमा रहेको उनले बताए । भगवान्का रथहरूदेखि मैदानमा उन्मक्त दौदिरहेका उनका घोडाहरूमा कतै खुसी, कतै आवेग, कतै रोमाञ्चक क्षणले भरिएका भावहरू पाइन्छन् । प्रत्येक क्यानभासहरूमा घोडाहरूको सिंगो रूप देखिँदैन । चलायमान हुँदै जाँदा घोडाका शरीरका अंगहरू हराउँदै गएका छन् । नेपालमा पनि घुम्दै जाँदा थुप्रै ठाउँमा देखिएका घोडाहरूलाई नै स्मरणमा राख्दै कला प्रस्तुत गरेको उनले बताए ।

समाजमा शक्तिका स्वरूपहरू कसरी परिवर्तन हुँदै जान्छन् भन्ने पक्ष पनि उनका चित्रहरूले दर्साउँछ । एक्रेलिक, चारकोल, वाटर कलर, पेन एन्ड इन्कका माध्यमबाट तयार गरिएका चित्रहरूमा कतै रातो, कतै नीलो, कतै सेतो र कतै पहेँलो रंग प्रयोग गरिएको छ । प्रदर्शनी आगामी बुधबारसम्म जारी रहने छ ।

प्रकाशित : भाद्र ३, २०७६ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्