समकालीन कलामा युवा

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — साधारण जीवनशैलीमा देखिने एक अधबैंसे पुरुष रिक्साभरि घरायसी सामान लिएर निकै निराश मुद्रामा गन्तव्यतिर लम्किरहेका छन् । उनको वरिपरि कुकुर छन् । छेउमै आधुनिक जीवनशैलीमा देखिएकी चिटिक्क युवती ।

युवा चित्रकार सुरेश बस्नेतले आफूवरिपरि देखेको दृश्यलाई एक्रेलिक माध्यमबाट यसरी कलामा उतारेका छन् । त्यस्तै अर्का चित्रकार दीपक थामीको कलाकृतिमा पनि अहिलेकै समसामयिक परिवेश छन् । उनको चित्रमा नेवार समुदायकी एउटी बूढीआमाको काखैमा परेवा उडिरहेको देखिन्छ भने त्यस्तै दृश्य बूढाबाको आकृति कोरिएको क्यानभासमा पनि छ । उनले वाटर कलर र मिक्स मिडिया माध्यमबाट चित्रकला तयार पारेका हुन् ।

पाटनढोकास्थित क्लासिक ग्यालरीमा शुक्रबारदेखि जारी ‘बिइङ टुगेदर २०१९’ शीर्षक प्रदर्शनीमा पाँच जना युवा चित्रकारका ३५ वटा कलाकृतिमा समकालीन समाजको चित्रण पाइन्छ । भदौ २४ गतेसम्म जारी रहने प्रदर्शनीमाचित्रकारले कसैले संस्कृति, कसैले समाज र कसैले भूगोललाई नियालिरहेका छन् ।

यतिबेला आफूले भोगेको र देखेको समाजलाई यसरी कलामा व्यक्त गर्ने यी पाँच स्रष्टा मात्र छैनन् । चित्रकलामा समकालीन समाजको अवस्थिति र समस्या अभिव्यक्त गर्ने युवाको जमात अहिले हात्तै बढेको छ । विभिन्न ठाउँमा हुने प्रदर्शनीमा पनि परम्परागत चित्रभन्दा समसामयिक नै बढी देखिन्छन् । कला र व्यापारको दृष्टिकोणबाट पनि परपम्परागतभन्दा आधुनिक शैलीका समसामयिक चित्रहरू नै फस्टाइरहेको कलाकार बताउँछन् ।

‘बिइङ टुगेदर’ प्रदर्शनीमा वनविनाशले वातावरणमा पारेको प्रभाव र आधुनिकताले संस्कृतिमा पार्न सक्ने चुनौतीका विषयमा आफ्नो विचार पोखेका युवा चित्रकार लियो झन्कार ‘कला भनेकै भावना व्यक्त गरिने माध्यम भएकाले समकालीन कलामा शब्दबिनै भावना व्यक्त गर्न सजिलो हुने’ बताउँछन् । नयाँ पुस्ताको विचार पोख्ने गतिलो माध्यम नै समकालीन कला भएको उनको दाबी छ ।

उनको कुरालाई सही थप्दै चित्रकार थामीले पनि समकालीन कलामा युवाको अनुभव र विचार प्रत्यक्ष रूपमा प्रकट हुँदै आएको तर्क गर्छन् । ‘परम्परागत शैलीका चित्रका आफ्नै नीति, नियम र मौलिकता छन्,’ उनी भन्छन्, ‘यस हिसाबले यो नियन्त्रणमुखी देखिन्छ । स्वतन्त्र रूपमा आफ्नै विचार अभिव्यक्त गर्न मुस्किल छ ।’ मिथिला, थाङका होस् या पौभा कलाकृति, यी चित्रमा परम्परागत आर्टको फर्म र स्टाइल पछ्याउनुपर्ने भएकाले पनि यो सिर्जनाभन्दा पनि बढी सांस्कारिक बन्न पुगेको हो ।

समयअनुसार नयाँनयाँ कुरा सिक्ने जोस र सिर्जना बोक्ने युवा यसरी बाँधिन चाहँदैनन् । चित्रकार सरिता डंगोलकै भनाइमा पनि ‘उनीहरूको सिर्जनशील क्षमता र भावलाई परम्परागत कलाभन्दा समकालीन कलाले नै समेट्न सक्छ ।’ त्यस्तै सांस्कृतिक सम्पदाको मिथकीय कुरालाई आधार बनाएर सम्पदाहरूकै कलालाई उतारिरहेका अमन महर्जन पनि कलामा नयाँ विचार, प्रविधि र शैलीलाई भित्र्याउन समकालीन कला नै काफी रहेको धारणा राख्छन् ।

कलामा मानिसको सम्बन्ध, देश र देशभित्र रहेका आदिवासी जनजातिको पहिचान कलामा खोज्ने अर्का कलाकार मनीषलाल श्रेष्ठको चित्र सिरिजमा पनि समकालीन समाजकै झल्को पाइन्छ । ‘समाज आधुनिकतातिर ढल्किरहेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘कला पनि समाज र समयअनुसार निरन्तर अघि बढिरहेको हुनाले परम्पराभन्दा केही माथि उठेर नयाँ प्रयोग भइरहेको छ ।’

उनका अनुसार जति पनि सामयिक घटना क्रम छन्, ती सबै कलामा आइरहेका छन् । सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, राजनीतिक यी सबै विषयवस्तु कलामै प्रतिबिम्बित भएर आएका छन् । पछिल्लो समय युवाको क्यानभासमा बलात्कार, हत्यालगायत महिला हिंसाका अनेक पक्ष सल्बलाउन थालेका छन् । यी सबै पक्ष समकालीन कलाका विषयवस्तु भएकाले कलामार्फत् समाज रूपान्तरणको प्रक्रिया पनि अघि बढिरहेको उनीहरूको तर्क छ ।

महिला र पुरुषको सम्बन्धलाई परिवारमा सकरात्मक रूपमा लैजान र दिगो सम्बन्ध विस्तारमा खेल्नुपर्ने भूमिकालाई कलाबाटै बुझाउन खोज्ने डंगोल पनि समकालीन कलामा जुन समयमा आफू बाँचिरहेको र जे आफूले अनुभव गरेको ठ्याक्कै व्यक्त गर्न सकिने बताउँछिन् ।

सांस्कृतिक सम्पदामाथि भइरहेको अतिक्रमणलाई अर्का कलाकार इशान परियारले पनि समकालीन चित्रमै देखाएका छन् । नेपालको अहिलेको सन्दर्भलाई परम्परागत चित्रमा देखाउन नसकिने उनको तर्क छ । निश्चित परिधिमा रहने परम्परागत चित्रमा आफ्नो धारणाभन्दा पनि पुरानो पद्धति र विचारलाई ख्याल गर्नुपर्ने उनी बताउँछन् । ‘समकालीन कलामा विचार र अभिव्यक्ति मन खोलेर राख्दै कला तयार पार्ने स्वतन्त्रता हुन्छ,’ उनी भन्छन् ।

परम्परागत कलामा शास्त्र र धर्मलाई जोड्नुपर्ने भएकाले धेरै मिहिनेत गर्नुपर्ने कलाकार तथा कला समीक्षक रमेश खनाल बताउँछन् । ‘समकालीन कलामा जस्तो यसमा विचार सम्प्रेषणको पाटो हुँदैन,’ उनी थप्छन्, ‘पुर्ख्यौली रूपमै यही कला गरिरहेको भए पनि यसमा मौलिक कलाको भित्री इच्छा र समर्पित भाव चाहिन्छ ।’ समकालीन कलामा भन्दा परम्परागत चित्रमा माध्यम पनि कठिन नै रहेको उनको भनाइ छ ।

परम्परागत कला हाम्रो पुर्खाको मौलिक कला भएको बताउँछन्, नेपाल ललितकला प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति केके कर्माचार्य । ‘अहिले नयाँ विषयवस्तु, रङ, साधन र प्रविधिको अध्ययनसँगै युवा कलाकार आधुनिक समयतिर लागेका छन्,’ उनी भन्छन्, ‘पुरानो विधिका कला बनाउने मानिसको अभाव र पुरानो प्रविधिबाट बनाइने स्टोन कलर लोप हुँदै गएकाले पनि नयाँतिर युवा लागेका हुन् ।’

उनका अनुसार परम्परागत कला बनाउन सैद्धान्तिक रूपमा पनि कठिन छ । धार्मिक अभिव्यक्ति दिनेखालका कलाकृति पनि कलाभन्दा धार्मिक महत्त्वले हिसाबले बढी बिक्री हुने उनी बताउँछन् । ‘परम्परागत कलामा हाम्रो आफ्नोपन छ,’ उनी भन्छन्, ‘यसको भिन्न अस्तित्व छ ।’

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७६ ०८:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जम्मु–कश्मीर विवाद : रोकिए फिल्म सुटिङ

कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — विशेष राज्यको मान्यता दिने धारा ३७० लाई प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी सरकारले खारेज गरिदिएपछि केन्द्र शासित बनेका भारतका जम्मु–कश्मीरमा यतिबेला बलिउड फिल्मको सुटिङ रोकिएको छ ।

जबकि मोदीले राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गर्ने क्रममा जम्मु–कश्मीरमा फिल्म सुटिङका लागि बाटो खुला रहेको भन्दै फिल्मकर्मीलाई अपिल गरेका थिए । भनेका थिए, ‘जम्मु–कश्मीर र लद्दाखले संसारकै सर्वश्रेष्ठ पर्यटकीय गन्तव्य बन्ने क्षमता राख्छन् ।

कुनैबेला यस्तो पनि थियो, हर कुनै फिल्मले कश्मीरमा सुटिङ गर्थे ।’ त्यसो त उक्त हिमाली क्षेत्रलाई धर्तीको स्वर्ग भनेर पनि भन्ने गरिन्छ । मोदीले अवस्था सामान्य रहेको जिकिर गर्दै कश्मीरमा पुनः छायांकनका लागि फिल्मकर्मीलाई अपिल गरे पनि अवस्था ठीक विपरीत देखिएको छ । जम्मु–कश्मीरमा सुटिङ राखेका कतिपय फिल्मसमेत पछिल्लो राजनीतिक घटनाक्रमका कारण काम स्थगित गर्नुपर्ने अवस्था आएको छ ।

ठूलो संख्यामा हुने सुटिङ युनिटलाई उक्त क्षेत्रमा लैजान निर्माता, निर्देशक तयार देखिएका छैनन् । निर्माता मुकेश भट्ट सरकारले भनेजस्तो जम्मु–कश्मीरमा सहज अवस्था बनिनसकेको भन्दै सुरक्षाको ग्यारेन्टी नहुँदासम्म सुटिङका लागि कलाकार, प्राविधिकको टोली बोकेर त्यहाँ जान नसक्ने जिकिर गर्छन् । भन्छन्, ‘कोही पनि निर्मातालाई शतप्रतिशत सुरक्षित महसुस नगर्दासम्म जोखिम मोल्न चाहँदैनन् किनकि युनिट सदस्यको जिम्मेवारी भनेको निर्माताका काँधमा रहेको हुन्छ ।’

पछिल्लो अवस्था नआएको भए भट्टको यसै महिना ‘सडक २’ को छायांकन उक्त क्षेत्रमा हुनेवाला थियो । अहिले भट्टले फिल्मको उक्त क्षेत्रको सुटिङ स्थगित गरिदिएका छन् । ‘सबै कलाकारले त्यहीअनुसार समय मिलाइसकेका थिए । अब जम्मु–कश्मीरको विकल्पमा अन्यत्रै सुटिङ नगरी सुखै छैन । त्यहाँ जान सकिँदैन’ निर्माता भट्टले बीबीसी हिन्दीसँग दुखेसो पोखेका छन् ।

झन्डै दुई दशकदेखि जम्मु–कश्मीर र लद्दाखमा सुटिङ हुने फिल्मको लाइन प्रोड्युसर रही काम गरिसकेका मोहमद अब्दुल्लाह पनि पछिल्लो परिवर्तित अवस्थापछि सुटिङका लागि वातावरण बिग्रिएको स्वीकार गर्दै भन्छन्, ‘धेरै बलिउड फिल्म, केही दक्षिण भारतीय फिल्म र विज्ञापनहरूले धमाधम पूर्वनिर्धारित सुटिङ रद्द गरिरहेका छन् ।’

पर्यटनमै निर्भर उक्त क्षेत्रलाई यतिबेला बाहिरी दुनियाँसँगको सम्पर्कबाटै विच्छेद गरिएको छ । इन्टरनेटदेखि फोनलाइन काटिएका छन् भने सञ्चार माध्यमले समेत सम्पर्क कायम गर्न पाइरहेका छैनन् । अब्दुल्लाहका अनुसार पनि सन् २००५ पछि बलिउडका अधिकांश फिल्मको छायांकन जम्मु–कश्मीरमा हुन थालेको हो ।

त्यसअघि बलिउडले उक्त क्षेत्रमा सुरक्षाको कारण देखाउँदै सुटिङ गर्न हच्किने गर्थे तर पछिल्ला सात वर्षमा बलिउड फिल्म ‘रकस्टार’, ‘हाइवे’, ‘रेस ३’, ‘फितुर’, ‘हैदर’, ‘उरी’, ‘कलंक’, ‘मनमर्जियाँ’, ‘भाग मिल्खा भाग’, ‘स्टुडेन्ट अफ द इयर’, ‘राजी’, ‘जब तक है जान’, ‘बजरंगी भाइजान’, ‘ट्युबलाइट’ जस्ता ठूला फिल्मका छायांकन कश्मीर क्षेत्रमा निर्बाध भएका थिए । लद्दाखमा सुटिङ निश्चित गरिसकेको धर्मा प्रोडक्सनले पनि यतिबेला आफ्नो फिल्म ‘शेरशाह’ को छायांकनलाई उक्त क्षेत्रमा नगर्ने भएको छ ।

नेसनल अवार्ड जितेको खबर पाएनन्
बाहिरी दुनियाँबाट सम्पर्क विच्छेदको असर कश्मीरका एक बाल कलाकारलाई परेको छ । गत शुक्रबार घोषणा भएको नेसनल अवार्डमा उर्दू भाषाको उत्कृष्ट फिल्मको अवार्ड ‘हामिद’ ले जितेको थियो भने यसै फिल्मका मुख्य अभिनेता आठ वर्षीय तल्हा अरशद रेशीले पनि उत्कृष्ट बालकलाकारको अवार्ड जितेका थिए तर अहिलेसम्म पनि अरशदलाई उनको जितको खबर पुग्न नसकेको फिल्मका निर्देशक एजाज खानले बताएका छन् ।

भने, ‘म शुक्रबारदेखि नै अरशदसँग सम्पर्क बनाउने कोसिसमा छु तर सबै फोन लाइन ठप्प भएकाले सम्पर्क सम्भव भइरहेको छैन । उनलाई नेसनल अवार्ड जितेको खबर भन्न नसक्नु दुःखद कुरा हो ।’ अमीन भट्टको नाटक ‘फोन नम्बर ७८६’ मा आधारित ‘हामिद’ सीमा क्षेत्रको एक बच्चाको कहानीमा आधारित छ । जहाँ बच्चाआफ्नो हराइरहेको बुबाको खोजीका लागि पहल गरिदिन अल्लाहसँग फोन सम्पर्क गर्न खोजिरहेको हुन्छ ।

– एजेन्सी

प्रकाशित : श्रावण २७, २०७६ ०८:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्