कौशीमा ‘तीनकुने’

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — दिवंगत कथाकार रमेश विकलले निम्न वर्गीय महिलाको चरित्र चित्रण गर्दै लेखेका थिए, ‘एउटी अवकाशप्राप्त वेश्याको आत्महत्या’ । पुरातन समाजमा महिलालाई हेर्ने विभेदकारी दृष्टिकोण र पुरुषवादी मनोविज्ञान समेटिएको कथामा युवा रंगकर्मी सुलक्षण भारतीले पोषण पाण्डेको ‘भिनाजुको स्वेटर’ र बीएस राईको ‘चम्पा’ मिसाएर नाटकीय संरचनामा ढाले ।

राजधानीको टेकुस्थित कौशी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको नाटक 'तीनकुने' को एक दृश्य ।तस्बिर : केशव थापा/कान्तिपुर

फरक समाज, समय र परिस्थिति भए पनि उस्तै कथाव्यथा र लैंगिक मनोविज्ञान पाइने यी तीन कथा संयोजन ‘तीनकुने’ यतिबेला राजधानीको टेकुस्थित कौशी थिएटरमा मञ्चन भइरहेको छ ।

नाटकमा सबैका आआफ्नै कथा छन् । पुरातन समाज र चिन्तनसित जोडिएका दुःखका पृष्ठभूमि छन् । तिनलाई भुल्नकै लागि सबैले विभिन्न बाटो रोज्छन् । अप्ठ्यारो परिस्थितिसँग जुधेर आत्मसम्मानको खोजी गर्छन् । त्यस क्रममा मानिस कसरी हार्नुपर्ने अवस्था पैदा हुन्छ र यसमा समाज कति जिम्मेवार हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि उठाएको छ नाटकले । समाजको चेपुवा पारेका मानिसका कथा भन्दै नाटकले अनेकौं सामाजिक यथार्थलाई प्रस्तुत गर्दै जान्छ ।

मानिसभित्र प्रवेश गरेर उसको मनोवैज्ञानिक पक्षलाई समेत सूक्ष्म रूपमा केलाउने प्रयास गरेको छ नाटकले । महिला पात्रहरू चम्पा (रेनु योगी) र रिता (सृजना अधिकारी) लाई केन्द्रमा राखेर नाटकले नारीमाथि समाजले राख्ने विभेदकारी दृष्टिकोण, उनीहरूको कामको पुरातन विश्लेषणजस्ता सन्दर्भमार्फत नाटकले महिलाको आत्मसम्मानको सवाललाई बलियोसित उजागर गरेको छ । समान गल्तीमा पनि फरकफरक दण्डको व्यवस्था अहिले पनि समाजमा छँदै छ ।

यस्तो परिपाटीप्रति नाटकले व्यंग्य गर्छ । सतिस (सुलक्षण भारती) को घरबाट सुरु भएको नाटकको कथा उनकै घरको पतिपत्नीबीचको ससाना कुराहरूको झगडा, सतिशको व्यस्त लेखकीय जीवन, गर्भवती पत्नी र उनलाई पतिको साथको आशा, दिदीलाई साथ दिन आएकी बहिनी बबिता (रोशनी कार्की) र भिनाजुबीचको घनिष्टताले सतिसकी गर्भवती पत्नीलाई परेको मानसिक प्रभावलाई मनोवैज्ञानिक ढंगमा प्रस्तुत गरिएको छ । गर्भावस्थामा एउटी महिलाको शारीरिक परिवर्तनसँगै मानसिक रूपमा केकस्ता परिवर्तन आउँछन् र त्यस्तो अवस्थामा पतिको साथले कति भूमिका खेल्छ भन्ने पक्षलाई समेत देखाउन खोजेको छ नाटकमा ।

नाटकले चम्पा पात्रमार्फत समाजमा महिला भएर जिउन कति कठिन छ र समाजको अनेकौं लाञ्छना कसरी सहनुपर्छ भन्ने पनि देखाएका छन् । यौनजन्य हिंसामा पुरुषको दोष भए पनि महिला नै कसरी लाञ्छनाको सिकार बन्नुपर्छ भन्ने पाटो पनि नाटक छ । भट्टीमा काम गर्न बस्दा चम्पामाथि साहुनीको पतिले जबरजस्ती गर्दा उनलाई नै दोषी ठहराएर साहुनीले निकालिदिएको दृश्य अर्थपूर्ण लाग्छ । पुरुषलाई शरीर सुम्पेर निःस्वार्थ सेवा गरेको सम्झने कथित वेश्या पात्र रिताको कथा पनि नाटकमा उत्तिकै भावुक लाग्छ । उनी जीवनदेखि असन्तुष्ट रहेको पुरुषलाई आफ्नो शरीर दिएर तृप्त पार्न चाहन्छिन् । उनी भन्छिन्, ‘मेरा पेसामा संकोच किन ? मत सबैलाई शान्ति र सन्तुष्टि दिइरहेको छु ।’ उनी आफ्नो पेसालाई समाजले सम्मान गर्नुपर्ने भन्दै आत्मसम्मानको खोजी क्रममा आफैंलाई अन्त्य गर्छिन् । ‘अहिले पनि समाजमा महिलालाई आत्मसम्मानका साथ जिउन कठिन छ,’ निर्देशक भारतीले भने ।

समाजमा सबैले जस्तोसुकै कर्म गरेर बसे पनि अन्ततः उनीहरू आत्मसम्मानकै खोजीमा हुने कथाकार राईले बताए । उनको कथा ‘चम्पा’ भने ‘हिउँमाझी’ संग्रहबाट लिइएको हो । साउन १२ गतेसम्म नियमित मञ्चन हुने नाटकमा सुलक्षण भारती, सृजना अधिकारी, रेनु योगी, रोशनी कार्की, सविता थापा, सरिता भुजेल, प्रकाश गुरागाईं, निसान खत्री, जयराम ढकाल, सौजन लिम्बू, हीरा हमाल, अरुण पौडेल, प्रकाश बाँस्तोलालगायत कलाकारको अभिनय छ । नाटकमा मञ्च तथा प्रकाश परिकल्पना भारतीले नै गरेका छन् ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ ११:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

युवामा चित्र कोर्ने हुटहुटी

मधु शाही

(बाँके) — पानी रङमा चोबेर ब्रसलाई क्यानभासमा हल्का चलाउँदै थिए, कमल खत्री । क्यानभासमा चलिरहेको ब्रस उनको हातबाट फुत्त झर्‍यो । खत्रीले ब्रस टिपे । ब्रसमा लागेको फोहोर पखाल्दै पुनः क्यानभास रंगाउन थाले । क्यानभासमा अपुरो घरले पूर्णता पाउँदै थियो ।

‘१२ कक्षा मात्रै पूरा गर्न पाएको हुन्थे भने चित्रकलामा हात बसिक्थ्यो,’ भर्खर चित्र बनाउन सिक्दै गरेका खत्रीले भने ।

फुर्सदको समयलाई सदुपयोग गर्दै कोहलपुरका केही युवाहरू खुला क्षेत्रमा चित्र कोर्ने, कलासम्बन्धी विचार राख्ने, कार्यशाला गर्नेजस्ता गतिविधिमा सक्रिय देखिन थालेका छन् । हाम्रो पूर्णिमा साहित्य प्रतिष्ठानको कला विभागले यस्तो गतिविधिको परिपाटी मिलाएको हो । उनीहरू स्वअध्ययनबाटै क्यानभासमा कला पोख्ने गर्छन् ।

कलाप्रतिको मोह र गतिविधि एकआपसमा साट्ने गर्छन् । १८ वर्षे खत्री शनिबार कोहलपुरको चप्परगौडीमा भइरहेको छैटौं चित्रकला शृंखलामा सहभागी थिए । यसैबेला खत्रीले आफू काठमाडौंमा सिर्जना फाइन आर्ट्स कलेज पढ्न गएका दिन सम्झन थाले । उक्त कलेजमा कक्षा ११ मा भर्ना भएका खत्रीले आर्थिक अभावकै कारण कला अध्ययनलाई निरन्तरता दिन सकेनन् ।

अपुरो सपना बोकेर आफ्नै जन्म थलो फर्किएका उनी यतिबेला भने आफूलाई छ महिनादेखि चित्रकलाको स्वअध्ययनमा ल्यान्डस्केप तयार पार्नमा व्यस्त छन् । ‘कला पढ्ने रहर थियो, यहाँ त्यस्तो कलेज नै छैन । काठमाडौंमा टिक्न महँगीले दिएन,’ उनले भने, ‘सायद यहीं आर्ट कलेज हुन्थ्यो भने पढ्न पाउँथें कि ।’ खत्रीजस्ता यहाँका थुप्रै कलामा रुचि राख्ने युवा कलासम्बन्धी शैक्षिक अभावले भौंतारिएका छन् ।

कोहलपुर ५ का अश्विन कोइरालाको चाहना ललित कला पढ्ने थियो । भर्खरै एसईई पास उनले प्राविधिक विषय रोज्न बाध्य भए । ललितकला पढ्ने चाहना हुँदाहुँदै पनि परिवारले काठमाडौंमा नपठाएपछि कोहलपुरमै खुम्चिनुपरेको बताए । कोइरालाको सानैदेखि आर्टमा लगाव थियो ।

पोखरामा एनएस क्लबले गरेको देशव्यापी स्कुलस्तरीय चित्रकला प्रतियोगितामा उनी प्रथम भएका थिए । कलेजस्तरीयमा नेपालगन्जका सागर क्षत्री प्रथम भएका थिए । औपचारिक शिक्षाको अभावमा कलामा आत्मबल हराउँदै जाने अश्विनको ठम्याइ छ । उनले इन्टरनेटका माध्यमबाट कलाको औपचारिक ज्ञान लिंदै आएका रहेछन् । विश्व प्रसिद्ध कलाकारको संघर्षपूर्ण जीवनी पढेर प्रेरित हुन्छन् । पत्रपत्रिकामा पाका कलाकार किरण मानन्धरको जीवनी पढ्दा उनी निकै भावुक भएको सुनाउँछन् ।

‘उहाँलाई मैले भेट्न पाएको छैन,’ अश्विनले भने, ‘चित्रचाहिँ पोखरामा देखेको थिएँ । चित्र सिक्न उहाँले घरमा गरेको संघर्ष अहिले त हामीले सोच्न पनि सकिन्नँ ।’ पाका कलाकारको जीवनीबाट पाठ सिक्दै उनी कलामा झन् दत्तचित्त भएर लागिपरेका छन् । नेपालगन्ज बस्ने सागर क्षत्रीको चित्रमा तलाउ र वरिपरिको हरियाली झल्किन्छ ।

ल्यान्डस्केपमा आँखाले देखेका दृश्यमा परिकल्पना गरेर क्यानभासमा उतार्न उनलाई मन पर्दो रहेछ । असारे झरीले हरियाली भएको बन र तलाउको परिदृश्य क्यानभासमा उतार्दै उनले भने, ‘हरियो रङले अहिलेको मौसम संकेत गर्छ । त्यसैले आकृतिभन्दा रङमा बढी ब्रस चलाएको छु ।’

कला सिक्ने तीव्र चाहना र घर छोडेर काठमाडौं बस्नुपर्ने बाध्यतालाई सुरज सुवेदीले गहिरोसँग भोगेका छन् । कला सिकेर जागिर पाइँदैन भन्ने सामाजिक मान्यता चिर्दै काठमाडौं गएका उनी ललितकला फाइन आर्ट कलेजमा दुःख–सुख गरेर पढे । स्नातकोत्तर पूरा गरेपछि उनी घर फर्किए । काठमाडौं छोड्नु उनको रहर थिएन । आफ्नै थलोमा कला शिक्षाको अभावले भौंतारिएका युवा पुस्तालाई शिक्षा दिन उनी घर फर्किएका हुन् ।

प्रकाशित : असार २९, २०७६ १०:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्