पुराना फिल्मलाई नयाँ ज्यान

फूलमान वल

काठमाडौँ — ७० वर्षअघि तत्कालीन भारतीय प्रधानमन्त्री जवाहरलाल नेहरू नेपाल आएका थिए । टुँडिखेलमा उनको नागरिक अभिनन्दन गरिएको थियो । त्यहाँ उभिएर उनको भाषण सुन्नेहरू केही मात्र जीवित होलान् । 

बेलायती महारानी एलिजावेथ द्वितीय पञ्चायतकालमा दुई पटक नेपाल आइन् । विसं २०१७ मा राजा महेन्द्र र २०४३ मा वीरेन्द्रसित बग्गी चढ्दै उनले काठमाडौं घुमिन् । यी दुवै पलको साक्षी बन्ने पनि थोरै नै होलान् ।

नेपाली भाषामा निर्मित पहिलो फिल्म ‘आमा’ २०२२ मा काठमाडौं उपत्यकाभित्र प्रदर्शनमा आयो । राजा महेन्द्रले नै भारतको देहरादूनबाट हिरासिंह खत्री झिकाएर फिल्म निर्देशन गर्न लगाए । यो फिल्म हेरेको अनुभव बताउने सक्ने दर्शक यतिबेला सहरमा कति होलान् ?

यी तीनवटै ऐतिहासिक क्षणको प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने सौभाग्य नमिले पनि चिन्ता गर्नु पर्दैन । लामो समय ढुसी परेर थन्किएका फिल्मी टेप डिजिटाइजेसन भएर नयाँ स्वरूपमा आएको छ । पञ्चायतकालमा बनेका १० फिल्मसँगै विभिन्न ऐतिहासिक क्षणमा कैद महत्त्वपूर्ण भिडियो सामग्रीलाई चलचित्र विकास बोर्डले डिजिटल माध्यममा ढालेर नयाँ ज्यान दिएको हो । अब कुनै फिल्म महोत्सव या हलमा गएर तपाईं ती पुराना क्षणको साक्षी बन्न सक्नुहुनेछ ।

झन्डै तीन करोडमा अघिल्लो वर्ष थालिएको डिजिटाइजेसन कार्य अन्तिम चरणमा पुगेकोहो । बोर्डले ०२२ मा बनेको ‘आमा’ देखि ०४० मा रिलिज ‘के घर के डेरा’ सम्म डिजिटाइजेसन गरेको छ । यी दुई फिल्मसँगै ‘हिजो आज भोलि’, ‘परिवर्तन’, ‘मनको बाँध’, ‘जीवन रेखा’, ‘कुमारी’, ‘सिन्दूर’, ‘बदलिँदो आकाश’ र ‘शान्तिद्वीप’ को सम्पूर्ण काम सकेको बोर्डका कार्यकारी अध्यक्ष केशव भट्टराईले जनाए ।

यी दसवटा कथानक फिल्मबाहेक राजा महेन्द्र र वीरेन्द्रका विदेश भ्रमण, राज्यारोहण, विभिन्न मुलुकका राष्ट्रप्रमुख नेपाल आउँदाको क्षणलगायतका भिडियो सामग्री डिजिटल माध्यममा रूपान्तरण गरिएका छन् । यी सबै सामग्री तत्कालीन शाही नेपाल चलचित्र संस्थानले निर्माण गरेको थियो । बोर्डले वार्षिक उत्सव पारेर असार १६ डिजिटाइजेसन भइसकेका फिल्मका केही दृश्य देखाउँदै छ ।

‘अब नयाँ प्राण पाएका फिल्मको महोत्सव गर्ने योजना बनाइरहेका छौं’, अध्यक्ष भट्टराईले भने, ‘कमर्सियल सोका लागि पनि फिल्म उपलब्ध हुनेछन् ।’ कमर्सियल हलबाट आउने आम्दानी भने चलचित्रकर्मी कल्याण कोषमा जम्मा गर्ने बोर्डको योजना छ । पुराना फिल्म डिजिटाइजेसन प्रक्रिया भने सहज नभएको अग्रज छायांकार एवं निर्देशक मञ्जुकुमार श्रेष्ठको अनुभव छ ।

मुम्बईबाट डिजिटाइजेसन प्रविधि झिकाएर बोर्डमै जडान गरी वर्ष दिनअघि यो प्रक्रिया थालिएको थियो । बितेका ६ महिनादेखि यही कार्यमा व्यस्त श्रेष्ठले धेरैजसो भिडियो टेप ढुसी परेर ध्वनि नै उडेको अवस्थामा भेटिएको बताए । टेप प्रायः टुक्रिएका थिए । ‘प्रायः फिल्म आफैंले खिचेकाले टुक्राटाक्री जोड्न सजिलो भयो,’ उनले भने, ‘ध्वनि उडेका ठाउँमा पनि पुनः स्वरांकन गरेर पहिलेकै अवस्थामा फर्काउने काम भइरहेको छ ।’

स्वरांकन र डिजिटाइजेसनका लागि वरिष्ठ ध्वनि विज्ञ प्रदीपकुमार उपाध्यायले पनि योगदान गरेका छन् । उनीलगायतकै टोलीले ध्वनिमा काम गरेको हो । ‘अस्तित्व नै मेटिन लागेका पुराना कृति नयाँ प्रविधिमा ढालेका छौं,’ उनले भने, ‘मुलुककै लागि यो ठूलो उपलब्धि हो ।’ फिल्म ‘विश्वास’ मा भने टोलीले ज्यान भर्न सकेन ।

यी सबै फिल्मको टेप चलचित्र विकास कम्पनीको बालाजुस्थित ल्याबमा भण्डारण गरिएको थियो । निश्चित तापक्रममा राख्नुपर्नेमा लापरबाही भएका कारण ‘विश्वास’ को रिल डिजिटाइजेसन गर्न नसकिने गरी बिग्रिएको बोर्ड अध्यक्ष भट्टराईले बताए । ‘झन्डै दुई सयवटा फिल्मको टेप त्यही ल्याबमा छन्,’ उनले भने, ‘त्यहाँ सुरक्षित नहुने अवस्था देखेपछि बोर्डमै मगाएका छौं । यस वर्ष पनि केही फिल्म डिजिटाइजेसनको प्रक्रियामा जानेछन् ।’

प्रकाशित : असार १२, २०७६ ०९:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

राष्ट्रिय नाटक महोत्सव : कर्णाली बोकेर राजधानी

फूलमान वल

काठमाडौँ — केही महिनाअघि मात्रै कर्णालीका रंगकर्मीहरूले राजधानीमा ‘गर्भ छिटा’ नाटकमा सुदूरपश्चिमको लोककथा पस्केको थियो । सोमबार राजधानीमा फेरि कर्णाली थिएटर ‘कलापुञ्ज’ का कलाकर्मीहरूले नयाँ लोककथा प्रस्तुत गरे । 

सम्पत्तिको लोभमा बर्बाद भएको एउटा परिवारको कथा बोकेको खस भाषाको नाटक ‘पम्पाफूल’ मञ्चनसँगै सर्वनाम थिएटरमा राष्ट्रिय नाट्क महोत्सव–२०६७ सुरु भएको छ । रंगमञ्चमार्फत कर्णालीको लोककथा प्रवर्द्धनमा लागिपरेको कलापुञ्जका कलाकारले ‘पम्पाफूल’ को लोककथा मुगुको स्कुलमा भेटेका थिए । गाउँको आधारभूत स्कुलहरूमा लोककथा वाचन शृंखला चलाउँदै गर्दा भेटिएको ‘पम्पाफूल’ को कथाले लोभ, मोह र बदलाको भावले विनाश मात्रै निम्त्याउँछ भन्ने सन्देश दिन्छ ।

दाइजोसहित ज्वाइँको घरमा पुर्‍याउँदै गर्दा बाटोमा पर्ने खोलाको दहमा देखिएको जुनलाई ‘पम्पाफूल’ भनेर झुक्याउँदै आफ्नै दाइले बहिनीलाई हत्या गर्छ । सम्पत्ति हत्याउँछ । लोभमै फसेर घरबाट उसले स्वास्नी र आमाबुबा पनि निकाल्छ । जब उमेर घर्किंदै गएपछि जीवनमा एक्लो महसुस हुन्छ, पश्चतापमा जलेर ऊ आफैं बहिनी मारिएको दहमा हाम फाल्छ ।

कथा ‘युनिभर्सल’ भए पनि स्थानीयपनको आभास दिन निर्देशक हीरा बिजुलीले डेउडा गीत, नृत्य र भेषभूषामार्फत कोसिस गरेका छन् । पुरानो पुरुषप्रधान समाजमा नारीमाथि गरिने हिंसाको पाटो पनि नाटकले खोतल्छ । छोरीलाई गरगहना र सम्पत्तिले झपक्क पारिराख्नुपर्छ भन्ने पुरातन मान्यता पनि कथानकभित्र भेटिन्छ ।

मुगुमा नाटकघर बनाउने सपनासहित काम गरिरहेका कलापुञ्जका कलाकारहरूको नाट्य प्रयासलाई सकारात्मक मान्न सकिन्छ । उनीहरूलाई प्रोत्साहनको खाँचो छ । तर, नाटकको गति भने एकदम धीमा महसुस हुन्छ । कथावाचनको शैली सिर्जनशील र चुस्त हुन सकेको छैन । दृश्य निर्माण छरितो बनाउने प्रशस्त ठाउँहरू छन् ।

संगीत र ध्वनिमा खासै काम हुन सकेको छैन । बेलाबेला निर्देशक हीरा स्वयंले आफ्नै स्वरमा गरेको पार्श्व वाचनले पनि नाटकलाई गति प्रदान गर्न सघाएको छैन । दर्शकले बुझिसक्दा पनि चरित्र स्टेजमा अल्मलिरहन्छन् । यो निर्देशकीय कमजोरी हो । ‘गर्भ छिटा’ मा अब्बल काम गरेका हीरा यसपटक मिहिनेतमा चुकेका छन् । मुख्य गरी नाटकको कथ्य संरचना, बनोट र यसको बहावमा निर्देशक अल्मलिएका छन् ।

वस्तुहरूसितको माइम (नक्कल) मा पनि कलाकार चुकेका छन् । गिलासभरि दुध लिएर आएका कलाकारले त्यही गिलास हल्लाउँदै संवाद गर्छन् र पछि त्यही गिलासलाई दुध भएको मान्दै पिलाउँछन् । खोलाबाट ढुंगा उचालेर हानेको दृश्यमा पनि माइमको तालमेल मिल्दैन । लास उठाउने बेला कलाकारहरूले पानीसित कुनै पनि प्रतिक्रिया देखाउँदैनन् ।

डेउडा गीतमार्फत गरिएको कथावाचन भने प्रशंसनीय लाग्छ, यद्यपि नाटकको बीचतिर निर्देशक हीरासहितको कोरसले प्रस्तुत गरेको डेउडा नृत्य लामो लाग्छ । यस्ता थुप्रै आधारभूत कमजोरी रहेको भए पनि कर्णालीबाट काठमाडौंमा नाटक आइपुग्नुलाई सकारात्मक मान्नुपर्छ । कलाकारलेआआफ्नो ठाउँबाट मिहिनेत गरेकै छन् ।

बैदेवी बूढा, विष्णुमाया परियार, देवेन्द्र कार्की, राज मल्ल, रामु विक, निशाखड्का, जन्मलक्ष्मी हमाल, सुशीला रावल, खामु विक, गणेश खड्का, गोविन्द सुनार, दीपेन्द्र नेपालीलगायतको अभिनय छ नाटकमा । मञ्चन सकेपछि निर्देशक हीराले सरकारी तवरबाट आयोजित महोत्सवमा आफूहरूले पहिलोपटक भाग लिएको बताए ।

आफूहरू रंगमञ्चमार्फत नयाँ पुस्तामा कर्णालीको स्थानीय लोक सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरणमा लागि परेको बताउँदै यही क्रममा ‘चम्पाफूल’ तयार भएको पनि उनले बताए । नेपाली भाषाको मुहान मानिने खस भाषामा निकै कम नाटक लेखिन्छन्, मञ्चन गरिन्छन् । पछिल्लो समय खस भाषाको नाटक मञ्चनलाई निरन्तरता दिइरहेको हीरा बिजुलीको समूहको अभियानलाई भने प्रशंसनीय मान्नुपर्छ । संस्कृतिविद् तुलसी दिवस र संगीत नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति रायनले उद्घाटन गरेको महोत्सव एक साता जारी रहने छ ।

प्रकाशित : असार ३, २०७६ ०९:००
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्