फलफूल कि बुद्ध? 

लक्ष्मी लम्साल

बेइजिङ — यस वर्षको जुनमा हनान प्रान्तको शाङ्छ्यु नामको गाउँमा लु चन नामक युवाले अचम्मको काँक्रा फलाए । काँक्रो असाधारण आकृतिको थियो । काँक्रो हेर्नमा निकै मायालु र लोभलाग्दो थियो । लु चनले भने, ‘यो काँक्रो आम काँक्रोभन्दा २० गुणा महँगोमा बिक्री भयो ।’

धेरै ग्राहकले किन्न रूचि देखाए पनि यो ठूलो परिमाणमा उत्पादन भएको थिएन । लु चनले आफ्नो ग्रिन हाउसमा यस्तो खालको काँक्रो उत्पादन गरेपछि चिनियाँ सञ्चारमाध्यमहरूमा वाहवाही कमाएको छ । जन्मजात हृदय आकारको फलेको काँक्रो थिएन यो । यसलाई साँचो लगाएर चाहेको आकारमा ढालिएको थियो ।

यति मात्रै हैन, चिनियाँ सब्जी बजारमा बेलामा बेलामा यस्ता बुद्ध वा अन्य विषयवस्तु अंकित फलफूलहरू देख्न सकिन्छ । यसको कारण धार्मिक विश्वास र कृषिप्रतिको अभिरूचि पनि हो ।

चीनको श्रव्यदृश्य इतिहासमा सर्वाधिक लोकप्रिय बौद्धधार्मिक धारावाहिक शृंखला छ, ‘सियौची’ अर्थात् पश्चिमको यात्रा । प्राचीन भारतबाट बुद्धसूत्र ल्याउने क्रममा भिक्षु र उनका चेलाहरूको यात्राको क्रममा एउटा फल देखेपछिको एउटा किस्सा यसमा जोडिएको छ । उनीहरूले फल देखेपछि खाने इच्छा राख्छन् ।

तर छुनेबित्तिकै त्यो फल बिलाउँछ, जमिनमा खस्नेबित्तिकै कहाँ हो कहाँ, हराउँछ । ती यात्रीले यो फल खान मरिहत्ते गर्नुका पछाडि यसमा निहीत एउटा मान्यता थियो, जुन फल खाएपछि चिरायु हुन सकिन्थ्यो । त्यो फलबारेमा निकै ठूलो विश्वास पनि छ । त्यो फलफूलको बास्ना सुँघ्न मात्रै पाइयो भनेपनि ३६० वर्ष बाँच्न सकिन्छ र एउटा मात्रै खान पाइयो भने ४७ हजार वर्ष बाँच्न सकिन्छ ।

चिनियाँ मिङ राजवंशकाल (१३६८–१६४४) मा वु छङ अन नामक लेखकले पश्चिमको यात्रा लेखेपछि चीनको कान्सु प्रान्तमा पाइने रनशङक्वोलाई मानिसले त्यस्तो फल ठानेका थिए । त्यसमा फ्याट कम, प्रोटिन धेरै, सुगर कम, भिटामिन धेरै भएकाले स्वास्थ्यका लागि राम्रो हुन्छ ।

किम्वदन्तीअनुसार त्यो दुर्लभ फल बच्चाको आकृतिजस्तो हुन्छ । यसको विशेषता हो, सुनसँग छोइयो भने भुइँमा खस्छ, काठसँग छोइयो भने बिग्रिन्छ, पानीमा मिसियो भने पग्लिन्छ । आगोसँग छोइयो भने अँगार हुन्छ । माटोमा पर्‍यो भने हराउँछ ।

चिनियाँ इतिहासको प्रभाव पनि हो, वर्तमान युगमा चिनियाँहरूले त्यसको पिछा गर्ने गर्दछन् । बेइजिङकी स्थानीय बासिन्दा चाङ चिङ भन्छिन्, ‘चिनियाँहरू इतिहास वा किम्वदन्तीमा विश्वास गरेर के कुरामा सौभाग्य प्राप्त हुन्छ, त्यस्तै कुराको सिर्जना गर्न खोज्ने यो एउटा प्रमाण पनि हो ।’

सम्भवतः यस्तै प्रभावमा परेर चिनियाँ बजारमा अनेक अनौठा चिजबिजहरू देखिन्छन् । अन्य कतिपय फलहरू पनि चिनियाँले मानवीय वा शुभाकृतिमा ढालेर उत्पादन गरेको देख्न सकिन्छ । बेइजिङमा भर्खरै आएकी बारा, निजगढकी रोशिना अधिकारीले एउटा सुपर मार्केटमा बुद्ध स्वरूपमा नास्पाती देखेपछि अचम्म मानिन् । त्यसको मूल्य एउटाको १० आरएमबी अर्थात् नेपाली १६० रुपैयाँ जति पर्दथ्यो । चिनियाँको यो खालको फलफूल उत्पादन शैलीले धेरै विदेशीलाई यसैगरी आश्चर्यचकित पार्ने गर्छ ।

यस्ता फलफूल उत्पादन गर्नका लागि पहिला त चाहेको स्वरूपको साँचो वा निर्दिष्ट सामग्री हुनु जरूरी छ । नास्पातीको सवालमा १ इन्च जतिको होउन्जेलसम्म नास्पातीलाई हुर्कन दिनुपर्छ । तत्पश्चात् ती नास्पाती आकृतिमा ढाल्नका लागि योग्य हुन्छन् । नास्पातीको सिजनमा बजारमा यस्ता फलफूलहरू त देख्न सकिन्छ नै । तर अन्य फलफूलमा पनि यस्ता शुभचिह्न कुँदिएको भेट्न सकिन्छ ।

बेइजिङको छिमेकी हपै प्रान्तमा र अन्य प्रान्तबाट पनि यस्ता फलफूलहरू राजधानी भित्रिन्छन् मानिसले यस्ता फलफूल खाने वा किन्ने कारण रमाइलोका लागि नै हो । प्रत्येक गेडैपिच्छे साँचो जडान गर्नुपर्ने भएकाले धेरै उत्पादन गर्नु किसानका लागि पनि मुस्किल त हो नै ।

धेरै अगाडि बुद्ध आकृतिका १० हजार वटा नास्पाती बेलायत निर्यात गरेको खबर चिनियाँ अनलाइनमा पढ्न सकिन्छ । यस प्रकारका नास्पाती बेलायतमा ५ पाउन्डमा बेचिन्छन्, चिनियाँमा मूल्य ५० युआन जति हुन आउछ । चिनियाहरूका जीवनमा वसन्त चाड र त्यससँग सम्बन्धित खाद्य परिकारको ठूलो भूमिका हुन्छ । त्यस अवधिमा कतिपय स्याउमा पनि लिपि देखिन्छ । त्यो लिपिमा शुभकामना लेखिएको हुनालेग्राहकलाई पनि त्यस्तो स्याउ घरमा लैजाने इच्छा हुन्छ । सुख, शान्ति, समृद्धिजस्ता शुभेच्छा शब्द स्याउमा कोरिएका हुन्छन् ।

हपै प्रान्तकी बासिन्दा यूए रोङले पनि यस्ता स्वरूपका फलफूलहरू चाखेकी छन् । उनले भनिन्, ‘स्वाद उस्तै हो तर भावना फरक छ । फल सानो हुँदाखेरि एउटा धातु वा प्लास्टिकको संरचनाभित्र हुलिदिने, बढ्दै गएपछि सम्बन्धित वस्तुको आकार अनुरूप बढ्दै जान्छ । धेरै आम्दानी गर्नका लागि किसानयस्तो गर्छन् ।’

केही उट्पट्याङ्ग किसानले खरबुजा वा ठूला फलफूलमा युवतीको आकृति निकालेर पनि उत्पादन गर्न सक्छन् । खेलवाडको रूपमा त्यस्तो दृश्य बनाएका भए पनि अपवादका रूपमा कतिपय फलफूलचाहिँ प्राकृतिक रूपमै अश्लील शैलीमा फलेका हुन्छन् । फलफूललाई आकार दिने गतिविधिले कृषक जीवनमा केही असर पर्ला/नपर्ला अनुसन्धानको पाटो हुन सक्छ । तत्कालका लागि खेतीकृषिप्रतिको आकर्षण बढाउन वा उत्पादनको बजार बढाउन उपयोगी हुन सक्छ । चीनमा त्यस्ता अनलाइन पनि छन्, जसले यस्ता फलफूलहरू विदेश निर्यात गर्नका लागि अर्डरहरू लिने गर्दछन् ।

प्रकाशित : असार ६, २०७६ ०८:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रंगमञ्चमा महिला : देखिँदै हराउँदै

सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — रंगमञ्चमा झन्डै डेढ दशक अगाडि उदाएकी सरस्वती चौधरी बितेका ३/४ वर्षदेखि टाढा भइन् । तत्कालीन आरोहण गुरुकुलमा रंगकर्मी सुनील पोखरेलको निर्देशन तथा संस्कृतिविद् सत्यमोहन जोशीको लेखन रहेको नाटक ‘बाघभैरव’ बाट उनले रंगमञ्च यात्रा सुरु गरिन् ।

४ वर्षअघि नाटक ‘हेड्डा ग्याब्लर’ मा देखिएकी उनी विवाह र सन्तानपछि रंगमञ्चमा देखिन छोडे पनि अहिले भने शंकर लामिछानेको कथा तथा प्रवीण खतिवडाको नाट्य रूपान्तरण र निर्देशन रहेको नाटक ‘मिमांश’ बाट मण्डलाको रंगमञ्चमा उदाउने तयारीमा छिन् ।
रंगमञ्चमा टिक्न चाहेर पनि टाढिरहेका महिला रंगकर्मीहरूमा सरस्वती एक्ला छैनन् ।

लामै समय क्रियाशील रहेर दर्शकमा राम्रै छाप छाड्न सफल भए पनि अहिले टाढिएका महिला रंगकर्मीहरू धेरै छन् । कुनै समय जोसिला महिला रंगकर्मी मानिने समुना केसी, प्रमिला कटुवाल, मञ्जु देवकोटा, पूजा ढकाललगायतका कथाकार अहिले नाट्य दुनियाँबाट टाढा छन् ।

पछिल्लो समयमा रंगमञ्च व्यावसायिकतातिर लम्किरहेको भए पनि महिला रंगकर्मीलाई निरन्तरता दिइरहन भने गाह्रै रहेको रंगकर्मीहरू स्विकार्छन् । झन्डै डेढ दशक उमेर नेपाली रंगमञ्चलाई सुम्पेकी र अहिले पनि उत्तिकै सक्रिय रहेकी पशुपति राई महिलालाई अन्य क्षेत्रजस्तै रंगमञ्चमा पनि सहज नभएको बताउँछिन् ।

‘हाम्रो यहाँ सानो बजार छ । आर्थिक रूपमा भर्खरै हिँडन सुरु गरेको रंगमञ्चमा त्यसै पनि महिलालाई हेर्ने नजर नै फरक छ र विवाहपछि घरको भार पनि महिलामाथि नै थुप्रिन्छ । यसले गर्दा महिला प्रतिभा पछि परिरहन्छन्,’ उनी भन्छिन्, ‘फेरि रंगमञ्चमा आजको भोलि नै केही प्रगति भइहाल्ने भन्ने हुँदैन । ठूलो सपना लिएर निरन्तर लाग्न कठिन नै छ ।’

रंगमञ्चमा आउन चाहे पनि घरमा परिवार र बच्चाको हेरचाह गर्दागर्दै आफू पछि परिरहेको पत्तो नै नहुने चौधरीले अनुभव सुनाइन् । ‘पछि आउने इच्छा भएर फर्कन खोज्दा आमाको हिसाबले प्राकृतिक रूपमै शारीरिक परिवर्तन भइसकेको हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘त्यसमाथि यसले काम गर्न सक्ला र ? समय दिन भ्याउँछ र ? भन्ने प्रश्नहरूको जवाफ खेप्नुपर्ने हुन्छ ।’

पछिल्लो समय नेपाली रंगमञ्चमा महिलाहरू निकै सक्रिय रहे पनि केही कठिनाइ भने भोग्नुपर्ने अवस्थामै रहेको रंगकर्मी दयाहाङ राईको टिप्पणी छ । रंगमञ्चबाटै उदाएर नेपाली फिल्म क्षेत्रमा स्थापित बनेका राई भन्छन्, ‘समस्याकै बाबजुद अहिले कतिपय महिला रंगकर्मी साथीहरू नाटक रिहर्सलका लागि नानी बोकेरै आउनुहुन्छ । यो उहाँहरूको आँट र साहस हो ।’

उनका अनुसार पितृसत्तात्मक सोच भएको हाम्रो समाजमा जुनसुकै क्षेत्रमा महिलालाई नै गाह्रै नै छ । घरायसी कामको जिम्मेवारीमा अझै पनि महिलामाथि नै अपेक्षा गरिन्छ । ‘घरव्यवहारलाई महिलाको मात्र नसम्झेर पुरुष साथी र परिवारले साथ दिएमा र महिला स्वयंले पनि इच्छाशक्ति देखाएमा परिस्थिति बदलिन सक्छ,’ उनको धारणा छ ।

राईलाई सही थप्दै अर्का रंगकर्मी केदार श्रेष्ठ भन्छन्, ‘सबैतिर पुरुषवादी सोचको हाबी छ । रंगमञ्चमा पनि त्यसको प्रभाव छ । महिलालाई पुरुषले मात्र होइन, महिलाले महिलालाई पनि डोमिनेसन गरिरहेको हुन्छ ।’ साठीको दशकबाट नै विद्रोही महिला पात्रका नाटकहरू आउनु र लेखन तथा निर्देशनमा महिलाहरू आउनु भने सुखद पक्ष रहेको उनी बताउँछन् ।

हुन त नाटकमा निरन्तर रूपमा लागिरहेका महिला रंगकर्मी पनि छन् । लुनिभा तुलाधार, जसले निरन्तर रूपमा रंगमञ्चमा २ दशक बिताइसकेकी छन् । तर महिला भएकै कारण रंगमञ्चमा कठिनाइ भोग्नुपर्ने भने उनी पनि स्विकार्छिन् । ‘परिवारमा छोरी मान्छे सुरक्षित छैनन् भन्ने पुरातन मान्यता एकदमै हाबी छ,’ उनी भन्छिन्, ‘रंगमञ्चमा कलाकार भएपछि कहिले कसैको श्रीमती, कहिले कसैको प्रेमिकाको भूमिका निभाएर सँगै छोएर बस्नुपर्ने, अंगालो हाल्नुपर्ने, चुम्बन गर्नुपर्ने हुन्छ । यी सबै कुरा पचाउन हाम्रो समाज अझै पूर्ण रूपले तयार छैन ।’ उनका अनुसार रंगमञ्चको स्पेसले पनि महिला रंगकर्मीहरूलाई कठिन भएको बताउँछिन् । रिहर्सलको समयमा जुनसुकै समय र दिनमा पनि तयार हुनुपर्ने वातावरणलेयसमा नै लागिरहन नसक्ने पनि उनले बताइन् ।

रंगमञ्चमा सबैजना एकै परिवारका सदस्यजस्तै हुन्छन् । सबैसँग दाजुभाइ दिदीबहिनीको जस्तै सम्बन्ध रहन्छ । यसले पारिवारिक वातावरण र एकअर्कामा सहयोगी भावनाको विकास गराए पनि कहिलेकाहीँ अप्ठ्यारो पार्ने रंगकर्मी आकांक्षा कार्की बताउँछिन् । ‘सबैजना आफ्नै जस्ता हुन्छन् । चित्त नबुझेको कुरा पनि रिसाउला कि भन्ने डरले भन्न सकिँदैन,’ उनी भन्छिन् ।

रंगमञ्चमा पेसागत कुरामा पनि बढी नै व्यक्तिगत विचार हाबी हुनाले पनि महिला रंगकर्मीहरूलाई गाह्रो हुने उनले उल्लेख गरिन् । रंगमञ्चमा टिकिरहन भने मिहिनेत र लगाव दुवै हुनुपर्ने महिला रंगकर्मीहरू नै सुझाउँछन् । आफू कसरी र कतिसम्म कुनै क्षेत्रमा टिक्ने भन्ने कुरा स्वयं महिलामा नै भर पर्ने रंगकर्मी सिर्जना सुब्बाको धारणा छ । एक दशकभन्दा बढी समयदेखि रंगमञ्चमा सक्रिय उनी भन्छिन्, ‘महिलाहरू विवाहपछि प्राकृतिक रूपमै केही पछि त पर्छन् नै, तर समयसँगै म कता हिँड्ने, कसरी सक्षम र सजक हुने, समस्यासँग कसरी लडेर अगाडि बढ्ने भन्ने विवेक महिलाहरू आफैंमा हुनुपर्छ ।’

नाटकबाटै फिल्मलगायत अन्य विधातिर गएर नाम र दाम पाएका थुप्रै रंगकर्मीहरू पनि छन् । यो पनि आफ्नो कला प्रस्तुत गर्ने अर्को माध्यम रहेको रंगकर्मीहरू स्विकार्छन् । रंगमञ्चमा आएपछि कलाकारितालाई बाहिर ल्याउने अनेक विकल्पहरूबारे कलाकारले स्वयंले सोच्नुपर्ने गकर्मी सरिता गिरी बताउँछिन् । ‘नाटक विधामा मात्र लाग्छु, यसैबाट जीवन चलाउँछु भन्ने अवस्था अहिले छैन,’ फिल्मतिर बरोबर देखिरहने गिरी भन्छिन्, ‘टिकिरहनकै लागि पनि फिल्म एउटा सशक्त अवसर बनेको छ ।’

मानिसमा रहेको ठूला महत्त्वाकांक्षाले पनि रंगमञ्चमा टिकिरहन सहज नभएको रंगकर्मी तथा नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रतिष्ठानको नाट्य विभागकी प्रमुख निशा शर्मा बताउँछिन् । ‘मानिसलाई आजको भोलि नै नतिजा चाहिन्छ । थोरै समयको कामले नाम र दाम दुवै एकैचोटि चाहने परिपाटीले पनि महिला रंगकर्मीहरू पछाडि परेका छन्’, उनी भन्छिन्, ‘परिवारमा सम्झौता, सपनाको लिमिटेसन, कामप्रतिको सम्मान गर्ने हो भने निरन्तर अघि बढ्न सकिन्छ ।’

पछिल्लो समयमा मीटू अभियानले नेपाली रंगमञ्चमा पनि ठूलै बहस नै चल्यो । तर यसकै पछि लागेर महिला कलाकार रंगमञ्चबाटै टाढिनुपर्ने वातावरण नरहेको रंगकर्मीहरूको विचार छ । यसले त झनै पूरै रंगमञ्चलाई सचेत बनाएको धारणा रंगकर्मी सोमनाथ खनाल बताउँछन् । ‘रंगमञ्चमा यस्ता बहस भइरहनुपर्छ,’ उनी भन्छन्, ‘यसले सजगताका साथ अघि बढ्न झन् सहयोग पुर्‍याउँछ ।’ यस्ता बहसले महिला रंगकर्मीहरूलाई रंगमञ्चमा उभिन नयाँ स्पेसपाएको रंगकर्मीहरू राई र श्रेष्ठ दुवैको दाबी छ ।’

प्रकाशित : असार ६, २०७६ ०८:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT