पश्चिमका महिलाको सुखदु:खको साथी डेउडा- मनोरञ्जन - कान्तिपुर समाचार

पश्चिमका महिलाको सुखदु:खको साथी डेउडा

मेनुका ढुंगाना

अछाम — निर्मला जैसीलाई डेउडा दोहोरी खेल्न कसैले भेटदैन । मंगलसैन ६ की उनी गाउँघरमा हुने विवाह, व्रतबन्धमा प्राय: छुटदिनन् । नाचगान (रत्यौली) मा डेउडा कहाँ छुटनु !

‘डेउडामा मायाप्रेम, सुखदु:ख, हाँसो र पीडाको भाव समेटिएको हुन्छ,’ उनी भन्छिन्, ‘सुदूर र मध्यपश्चिमका विभिन्न जिल्लामा बिहे र व्रतबन्धमा अनिवार्य रूपमा डेउडा अनिवार्य रूपमा खेल्ने गरिन्छ । हामी महिलाको सुखदु:खको साथी हो यो ।’


सुख, राति छ जंगलको बाटो, सर्प चिल्ला कि
भाइको भाग बुवाको अंश, माग्या मिल्ला कि
एकै खर्क दुई बौरानी जेठी छुइ जान्या हो
छोरी भई जन्मनुभन्दा गर्भ तुइ जान्या हो...
छोरी भएकै कारण दु:ख पाएकाहरूले अझै पनि मेलापात, घाँसदाउरा, पानीपँधेरो, खेतबारी जाँदा यस्तै मार्मिक डेउडा गीत गाउने गर्छन् । महिनावारी हुँदा टाढाको छाउपडी गोठमा जानुपर्ने बाध्यता, पराईघर जाने भनेर जन्मेदेखि हरेक कुरामा गरिने भेदभाव, छोरीलाई काम मात्रै लगाउनुपर्छ भन्ने मान्यता बढी रहेका सुदूरपश्चिमका गाउँमा महिलाहरूको दु:ख बिसाउने मेलो हुने गरेको छ डेउडा । गोठालो जाँदा, महिनावारी भएर सबै छोरी एउटै गोठमा बस्नु परेका बेला डेउडा सहारा हुने गरेको छ ।


डेउडालाई कर्णाली प्रदेशको मुख्य पहिचानको रूपमा लिने गरिन्छ । ठाडी भाका, न्याउले, डेउडा दोहारीमा धेरैजसो सुखदुु:खका भाव व्यक्त गर्ने गरिन्छ ।
जूनभन्दा तेपाया राम्डा, तारा किरीकिटी
दूध भनी लायाको माया, किन छिरबिटी...
‘आकाशको तारा चन्द्रमाजति चम्किलो हुन्न,’ निर्मला अथ्र्याउँछिन्, ‘त्यस्तै सुरुमा माया दूधझैँ पवित्र हुने भए पनि पछि अनेक बाध्यताले गर्दा सम्बन्धले मूर्त रूप पाउन सक्दैन, छरपस्ट हुन्छ भन्ने भाव दिएको छ यो डेउडाले ।’


अछाम लगायत सुदूर पश्चिमका प्राय: जिल्लाका धेरैजसो पुरुष धन कमाउन भारत जाने गर्छन् । सबैले एकनाले कमाउन सक्दैनन् । कोहीकोही घरपरिवार छोडेर उतै भासिन बाध्य पनि हुन्छन् । डेउडा गीतमा त्यस्ता सन्दर्भ पनि आउने गरेको निर्मला सुनाउँछिन् ।


आउने क्वै नाइँ जाने क्वै नाइँ,
क्या कराउँछै काग
परदेशी हँु, परदेशै छु, परदेश मेरा भाग...
डेउडा पश्चिम नेपालको चिनारीको महत्त्वपूर्ण अंग भए पनि प्रविधिको विकाससँगै पारम्परिक हिसाबको भाकाप्रति युवा पुस्तामा रुचि घटै गएको मंगलसैन(७ का कित्थे दमाईं बताउँछन् । ‘अहिले गाउँघरमा हुने बिहे, व्रतबन्धमा खेलिने रत्यौली पनि हराउने अवस्थामा पुगेको छ,’ उनी भन्छन्, ‘यो पुस्ता रहुन्जेल मात्र यो संस्कृति रहनेछ । त्यसपछि यसको परिचय नै भेट्टाउन मुस्किल हुन्छ कि जस्तो लाग्छ । अहिलेका छोराछोरीले डेउडाको बारेमा चासो लिँदैनन् । यस्ता गीतहरू रेडियोमा बज्दा बेन्ड बदलिहाल्छन् । यो दु:खद पक्ष हो ।’

‘डेउडा र देउडा फरक हो’
डेउडा र देउडालाई एउटै मान्छन् अचेलका धेरै संगीतकर्मी । ‘तर यी दुइटै शब्दले फरकफरक अर्थ दिन्छन्,’ सुदूरपश्चिमका पुराना डेउडा गायक सुरत रावत ‘डोटेली कान्छा’ भन्छन्, ‘डेउडा भनेको माया, प्रेम, सुखदु:ख, पीडालाई गीतको माध्यमबाट बाहिर ल्याउने कला हो । देउडा भनेको भगवान्सम्बन्धी गीत हो, सांगीतिक उपासना हो ।’ उनले देउडाको उदाहरण दिँदै गाए :
शिवकी पार्वती राम्री, रामचन्द्रकी सीता
देश भन्दो घरबारी होइजा,
कर्म भन्दो बिता...
डेउडामा आममानिसका सन्दर्भ आउने उनले सुनाए :
जेठ वैशाख गर्मी महिना, काफल खाई हेल्नु
गैली सेल बसीखेर, पिरती लाई हेल्नु...
‘पहिलो गीतमा भगवानो प्रसंग उक्काइएको छ । दोस्रो गीतमा जेठ(वैशाखमा गर्मी हुने भएकाले छाया परेको ठाउँमा बसेर पिरतीका कुरा गर्नु भनिएको छ,’ रावत भन्छन्, ‘पछिल्लो समयमा सुदूरपश्चिमका कलाकारहरूले नै यो संस्कृतिमा विकृति मिसाएका छन् । बोलचालका एकदुई शब्द मिसाएर गीत गाउँदैमा संस्कृतिको संरक्षण भएको मानिन्न । आफ्नो संस्कृति, रीतिरिवाज, चालचलनको बारेमा अध्ययन पनि हुनुपर्छ ।’


रावतका अनुसार, देउडा र डेउडा खेल्दा पोसाक र गरगहना छुट्टाछुट्टै हुने गरेका भए पनि अहिले त्यस्ता गरगहना पनि लोप हुँदै गएका छन् ।

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७५ १२:१५
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

इन्द्रायणीलाई खुसी पार्न सिद्धपोखरी झिलीमिली

सुनीता साखकर्मी

भक्तपुर — ‘यस पालि हावाले निकै दु:ख दियो,’ बाल्दै गरेको दियो निभेपछि उर्मिला हाकुदुवालले भनिन् ।जवाफमा उनकी साथी बोलिन्, ‘भजन गायो भने निभ्दैन कि ?’ अनि उनीहरूले विभिन्न देवदेवताका भजन गाउन थाले । संयोग पनि हुन सक्छ, तर हावा रोकियो । सिद्धपोखरीभरि क्रमश: दियोको झिलीमिली छायो ।

इन्द्रजात्राका अवसरमा सोमबार साँझ हाकुपटासीमा सजिएर ४९ वर्षीया उर्मिला भक्तपुरको सिद्धपोखरीमा बत्ती बाल्न पुगेकी थिइन् । देवी इन्द्रायणीलाई खुसी पार्न यसरी दियो बाल्ने चलन छ । अष्टमातृकामध्ये एक देवी मानिन्छ इन्द्रायणीलाई । भक्तपुर नगरका चारैतिर स्थापना भएका पीठमार्फत अष्टमातृकाले सुरक्षा दिइरहेको जनविश्वास छ । नगरको पश्चिममा भने इन्द्रायणी देवी छिन् ।


‘वर्षभरि नगरलाई सुरक्षा दिइरहेकी देवीलाई एक दिन नगरबाहिर ल्याई पूजा गरी सम्मान गर्ने चलन हो यो,’ उर्मिलाले नेपाली र अंग्रेजी मिसाउँदै भनिन्, ‘देवीलाई रिफ्रेसमेन्ट टाइपको अनुभूति गराउन खोजेको होला ।’


इन्द्रजात्राका अवसरमा भक्तपुरको सिद्धपोखरीमा सोमबार साँझ दीप प्रज्ज्वलन गर्दै विद्यार्थीहरू । तस्बिर : सुनीता


भक्तपुरको खौमा टोलस्थित पीठबाट इन्द्रायणी देवीलाई खटमा हाली आधा नगरको परिक्रमा गराउँदै सिद्धपोखरीमा ल्याउने चलन छ । उर्मिलाका अनुसार, सुरुमा दियो बाल्ने परम्परा थिएन । ‘इन्द्रायणीलाई खुसी पार्न झन्डै २० वर्षअघिदेखि मात्रै यो परम्परा सुरु भएको हो,’ उनले भनिन्, ‘दियो बाल्दा झिलीमिली हुनुका साथै प्रकृतिलाई पनि राम्रो हुन्छ । सोचाइ पनि पजेटिभ हुन्छ ।’


दियो झिलीमिली हुँदै गर्दा सिद्धपोखरी घुम्दै इन्द्रायणी पूजा गर्नेहरूको भीड ठूलो थियो । दाफा खल: र विभिन्न समूहले भजन प्रस्तुतिसमेत दिँदै थिए । मंगलबार सिद्धपोखरीमा पौडी खेल्न छुट हुन्छ । यहाँका श्रेष्ठ र मल्ल समुदायले यो चलन चलाउँदै आएका छन् ।


विद्यालय पोसाकमा रहेका एक हूल बालबालिका पनि सोमबार सिद्धपोखरीमा दियो बाल्दै थिए । सनसाइन नेसनल स्कुलकी शारदा देवकोटा अपराह्न साढे पाँच बजेदेखि नै आएर दियो बाल्ने काम गर्दै थिइन् । हजारौँको संख्यामा बलेका दियोमध्ये सयभन्दा बढी चाहिँ आफूले बालेको भनेर उनी गर्वसाथ साथीहरूलाई सुनाउँदै पनि थिइन् । उनको विद्यालयले नै उनीहरूलाई त्यहाँ पठाएको रहेछ ।


‘बिहान आएर दुई घण्टा सिद्धपोखरीवरिपरि सफा गर्‍यौं,’ शारदाले भनिन्, ‘अहिले दियो बाल्दै गर्दा खुसी लागेको छ । कल्चर पनि जोगिन्छ, रमाइलो पनि हुन्छ ।’ नेपालगन्ज घर भए पनि बच्चैदेखि भक्तपुरमा बसेकाले यहाँको संस्कृति आफ्नैजस्तो लाग्ने पनि उनले बताइन् ।


इन्द्रको स्त्रीशक्तिका रूपमा इन्द्रायणीलाई पूजा गरिने संस्कृतिविद् ओम धौभडेलले जनाए । भने, ‘कुनै पनि देवताको पुरुष र स्त्री दुवै स्वरूप मिलेपछि मात्रै शक्तिशाली हुने मान्यताअनुसार भक्तपुरमा इन्द्रको स्त्रीशक्तिका रूपमा इन्द्रायणीलाई पूजा गरिएको हो ।’


अचम्म के भने, भक्तपुरमा इन्द्रलाई कमजोर र इन्द्रायणीलाई समर्थवान् दैवी शक्तिका रूपमा पुजिन्छ । भक्तपुरमा चलिआएको मिथक काठमाडौंभन्दा फरक छ । भक्तपुरका नेवार समुदायले इन्द्रका छोरा जयन्तलाई छुटाउन आउँछन् र पछि इन्द्र आफंै पनि समातिन्छन् । त्यसपछि इन्द्रको ऐरावत हात्ती दुवैलाई छुटाउन आउँछ । इन्द्रसँगै स्वर्ग जाने इच्छाका कारण दुई युवतीले इन्द्रलाई सहयोग गरेको मिथक छ ।


‘त्यसैले भक्तपुरमा महिलालाई प्राथमिकता दिइएको हुन सक्छ,’ धौभडेलले अड्कल गरे ।


धौभडेलका अनुसार सिद्धपोखरीलाई इन्द्रदह पनि भनिन्छ । नेपाल संवत् २३९ मा लिच्छवि राजा इन्द्र देवले मानवनिर्मित दह बनाएकाले यसको नाम नै इन्द्रदह रहन गयो । नगरलाई सुरक्षा दिइरहेकी इन्द्रायणीको पीठ नजिकै रहेकाले इन्द्रायणीलाई घुमाउन इन्द्र दह लाने चलन सुरु भएको उनले बताए ।


‘भक्तपुरमा इन्द्रजात्राको सुरुवात लिच्छवि राजा आनन्द देवले गरेका हुन्,’ धौभडेलले भने, ‘भक्तपुरका मल्लकालीन २४ टोलहरूमा लिंगो उठाउने परम्परा रहेकोमा अहिले बर्सेनि १७ टोलमा लिंगो उठाउने गरिन्छ ।’


काठमाडौँका भित्री भागमा देवीनाच प्रस्तुत गर्ने क्रममा भैरव

चण्डी

बेताल

कंकाल ।


तस्बिर : इलिट जोशी

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७५ १२:१४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×