मल र सिँचाइ अभावले पोहोरभन्दा कम रोपाइँ- अर्थ / वाणिज्य - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

मल र सिँचाइ अभावले पोहोरभन्दा कम रोपाइँ

गत वर्ष असार १० सम्म देशभर २७ प्रतिशत रोपाइँ भएकामा यो वर्षको सोही अवधिमा १७ प्रतिशत मात्रै
राजु चौधरी

काठमाडौँ — कृषि तथा पशुपन्छी विकासमन्त्री महिन्द्रराय यादव, कृषि विभाग, मातहतका कर्मचारीहरू बुधबार १९ औं राष्ट्रिय धान दिवस मनाउन व्यस्त भइरहँदा सुर्खेत वीरेन्द्रनगर–१० का किसान सन्तबहादुर केसी रासायनिक मल खोज्नमा व्यक्त थिए । विभिन्न सहकारी, कृषि सामग्री कम्पनीको गोदाम धाउँदा–धाउँदै निराश बनेका उनले स्थानीय एग्रोभेटमा युरिया मल बिक्री भइरहेको खबर पाएर बजार झरेका थिए । तर, मूल्य अचाक्ली महँगो । ८ कट्ठामा खेती गर्दै आएका उनले गत वर्ष असार १५ सम्ममा रोपाइँ सकिसकेका थिए । सिँचाइ र मल अभावले यस वर्ष उनको धान खेत बाँझै छ ।

धान रोप्न तयारी अवस्थामा राखिएको सुर्खेत उपत्यकाको घस्रा फाँट । तस्बिर : कान्तिपुर

‘सहकारी र कृषि सामग्र्री कम्पनीमा मल छैन । एग्रोभेटमा युरिया मल छ तर किलोकै ६० रुपैयाँ पर्छ,’ उनले भने, ‘मल अभाव भइरहँदा खोलामा पानी पनि भएन । यसपालि रोपाइँ नगर्दै धान दिवस आयो ।’ हाल सरकारी अनुदानको डीएपी मलको मूल्य प्रतिकिलो ४५ रुपैयाँ र युरिया १५ रुपैयाँ पर्छ । तर, अभावको मौका छोपेर व्यवसायीहरूले चर्को मूल्य असुलिरहेका छन् ।

सल्यान शारदा नगरपालिका–१ शीतलपाटीका किसान नवीन बडेलले पनि मलबिनै रोपाइँ गरिरहेको बताए । ‘यहाँका माननीय, प्रमुख जिल्ला अधिकारीलगायत सबैलाई फोन गरेका थियौं । कृषि सामग्री कम्पनीमा पनि गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘पछिल्लो समय आउन त आयो तर थोरै मात्र । सबैलाई पुगेन । किसान निराश छन् । यस्तै अवस्था रहे उत्पादन फेरि घट्ने देखिन्छ ।’

सरकारले यो वर्ष धान दिवसको नारा ‘धान बालीमा जैविक विविधताको उपयोग, आयात प्रतिस्थापनमा सहयोग’ तय गरेको थियो । सोहीअनुसार बुधबार तामझामका साथ दिवस मनाइरहँदा धेरैजसो किसानले मलबिनै रोपाइँ गरे । कतिपय स्थानमा सिँचाइ अभावका कारण रोपाइँ नै सुरु भएको छैन । यसको पुष्टि सरकारी तथ्यांकले पनि गर्छ । बाली विकास तथा जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रका अनुसार गत वर्षको तुलनामा यो वर्ष असार १० सम्म धान रोपाइँ १० प्रतिशतले घटेको छ । गत आर्थिक वर्ष ०७८/७९ को असार १० सम्म देशभर २७ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको थियो । यस वर्षको सोही अवधिमा १७ प्रतिशत धान खेतमा मात्रै रोपाइँ हुन सकेको छ । हालसम्म प्रदेश १ मा ८.८५ प्रतिशत, वाग्मतीमा २५ प्रतिशत, गण्डकीमा १३.६ प्रतिशत, लुम्बिनीमा ८.६४ प्रतिशत, कर्णालीमा ४० प्रतिशत र सुदूरपश्चिममा २१ प्रतिशत रोपाइँ सकिएको केन्द्रले जनाएको छ ।

प्रदेश २ मा रोपाइँ नै सुरु हुन सकेको छैन । कृषि विभागका महानिर्देशक रेवतीरमण पौडेलले असार १४ सम्मको तथ्यांकअनुसार प्रदेश १ मा १७.९ प्रतिशत र वाग्मतीमा ३१ प्रतिशत रोपाइँ भइसकेको जनाए । सबै प्रदेशमा पत्राचार गरिएको र १/२ दिनमै यकिन तथ्यांक आउने उनले बताए । ‘सिँचाइ अभावले पश्चिमतिर धेरै खेतमा रोपाइँ भएको छैन । समयमै बीउ पनि तयार भएन,’ उनले भने, ‘मनसुन सक्रिय हुँदै छ । अब तीव्र गतिमा रोपाइँ हुन्छ ।’

मुलुकमा सबैभन्दा बढी मध्य, पूर्वी क्षेत्र र तराईमा बढी धान खेती हुन्छ । यो वर्ष अहिलेसम्म तराईमै रोपाइँ कम भएको छ । यसको प्रमुख कारण सिँचाइ अभाव हो । मनसुन पूर्वी क्षेत्रमा सक्रिय भए पनि पश्चिमी क्षेत्रमा अझै सक्रिय भइसकेको छैन । तराईको करिब २५–३३ प्रतिशत जमिनमा मात्रै सिँचाइ सुविधा छ । मुलुकको खेती प्रणाली मनसुनमै आधारित हुँदा रोपाइँ गर्न मनसुन कुर्नुपर्ने बाध्यता किसानलाई छ । महानिर्देशक पौडेल रासायनिक मलको असहजताका बाबजुद यति रोपाइँ हुनुलाई सकारात्मक नै मान्छन् ।

‘मल आउने क्रममा छ, अहिले बजारमा पर्याप्त छैन,’ उनले भने, ‘त्यसको बाबजुद पनि रोपाइँको अनुपात राम्रो छ ।’ मुलुकभर १४ लाख ७७ हजार हेक्टरमा धान रोपाइँ हुन्छ । नेपाललाई वार्षिक आवश्यक धान ६५ लाख ५१ हजार टन हो । तर, गत वर्ष ५६ लाख टन मात्रै उत्पादन हुन सकेको थियो । मध्य असारसम्म रोपाइँको अनुपात हेर्दा यो वर्ष उत्पादनमा ह्रास आउनेमा किसानहरूले चिन्ता व्यक्त गर्न थालेका छन् । त्यसैले धेरैजसो किसानले मलबिनै रोपाइँ गरिरहेको कृषक समूह महासंघ नेपालका अध्यक्ष नवराज बस्नेतले बताए । ‘यही अवस्था रहिरहे उत्पादन बढ्दैन, यो धानको आयात बढ्ने संकेत हो,’ उनले भने ।

भन्सार विभागको तथ्यांक हेर्दा गत आव ०७७/७८ मा २० अर्ब ५५ करोड रुपैयाँको धान, २७ अर्ब ६२ करोड रुपैयाँको चामल र २ अर्ब ६१ करोड रुपैयाँको कनिका आयात भएको थियो । चालु आवको ११ महिनामा १६ अर्ब ७९ करोड रुपैयाँको धान, २७ अर्ब १२ करोड रुपैयाँको चामल र १ अर्ब ३८ करोड रुपैयाँको कनिका आयात भइसकेको छ । किसानहरूले समयमै मल नपाए आयातको आकार बढ्दै जाने अध्यक्ष बस्नेतले बताए ।

डीएपी अभाव छैन, युरिया आउँदै छ : कृषि मन्त्रालय

सरकारले भारतबाट जीटुजी मोडलमा आगामी ५ वर्षका लागि रासायनिक मल खरिद गर्न गत फागुनमै एमओयू गरिसकेको छ । तर, हालसम्म मल खरिद गर्न सकेको छैन । नेपालमा रोपाइँ हुने क्षेत्रफलका आधारमा वार्षिक करिब साढे ७ लाखदेखि ८ लाख टनसम्म मल आवश्यक पर्छ । जसमध्ये साढे ५ लाख टन आयात गर्न सके किसानले अभाव महसुस गर्नुपर्दैन । धान बालीका लागि करिब १ लाख ५० हजार टन मल चाहिन्छ । तर, यो वर्ष उक्त परिमाणमा मल नआउँदा किसानले चरम अभाव झेल्नु परिरहेको हो । कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयका प्रवक्ता प्रकाशकुमार सञ्जेलले डीएपी मल करिब ५० हजार टन मौज्दात रहेको दाबी गरे । युरिया पनि आउने क्रममा रहेको उनको भनाइ छ ।

‘रोपाइँका बेला डीएपी चाहिने हो, अहिले ५० हजार टन आइसक्यो, वितरण भइरहेको छ । थप आउने क्रममा पनि छ,’ उनले भने, ‘धान रोपेको २१ दिनपछि युरिया चाहिन्छ, युरिया पनि आउने क्रममा छ ।’ भारतबाट युरिया मल फास्ट ट्र्याकबाट १५ हजार टन र कृषि सामग्री कम्पनीले ग्लोबल टेन्डरमार्फत ३० हजार टन आउने क्रममा रहेको उनले जानकारी दिए । ‘अहिलेको धान बालीलाई १ लाख ३० हजार टन आवश्यक हो । मल आउने क्रममा छ । साउन पहिलो सातासम्म युरिया पनि आउँछ,’ उनले भने ।

रोपाइँको हकमा गत वर्षकै हाराहारीमा हुने उनले बताए । ‘तराईमा धान रोपाइँ सुरु हुँदै छ, प्रदेशमा पत्राचार गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘अब रोपाइँको पूरा विवरण आउँछ, रोपाइँ गत वर्षकै हाराहारीमा हुन्छ, घट्दैन ।’

प्रकाशित : असार १६, २०७९ ०७:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाली रैथाने बीउमा भारतीय आकर्षण

ठाकुरसिंह थारू

नेपालगन्ज — सीमावर्ती क्षेत्रका नेपाली किसान महँगो मूल्यमा उपलब्ध हुने भारतीय विकासे (हाइब्रिड) धानको बीउप्रति आकर्षण भएका बेला सीमापारिका किसानको रोजाइमा भने यहाँका रैथाने धान पर्ने गरेको पाइएको छ । नेपाली बीउ सस्तोमा पाइने र बाली वैज्ञानिकले प्रमाणित गरेकाले भारतीयको रोजाइमा परेको विज्ञहरू बताउँछन् ।

बाँकेको खजुरास्थित कृषि अनुसन्धान निर्देशनालय (नार्क) ले रैथाने धानको मूल बीउ उत्पादन गरी सहकारी र विभिन्न बीउबिजन कम्पनीलाई उपलब्ध गराउँदै आएको छ । सहकारी र कम्पनीले मूल बीउबाट उत्पादन गरेको बीउ भारतीयमाझ लोकप्रिय बन्दै आएको हो । नार्कले राधा–४, राम धान, साँवा मन्सुरी, सुक्खा–३, राधा–१४, बहुगुणी–२ लगायत रैथाने धानको मूल बीउ उत्पादन गरी प्रतिकिलो ७५ रुपैयाँमा बिक्री गर्दै आएको छ । तर, सहकारी र बीउ उत्पादक कम्पनीले मूल बीउबाट धेरै उत्पादन गरी प्रतिकिलो ६० देखि सय रुपैयाँसम्म बिक्री गर्दै आएका छन् । ‘हामीले मूल बीउ कम्पनी र सहकारीलाई दिन्छौं । उनीहरूले मूल बीउबाट धेरै उत्पादन गरेर हामीसँग प्रमाणित गराउँछन्,’ नार्कका बाली वैज्ञानिक रामदास चौधरीले भने, ‘खासगरी किसानले गुणस्तरीय, सस्तो मूल्यमा र रैथाने बीउ पाऊन् भन्ने हाम्रो उद्देश्य हो । कम्पनीका आफ्नै मूल्य हुन्छन् ।’

नेपाली किसानहरूले धेरै उत्पादन हुने भन्दै नेपालमा खेती गर्न सिफारिस नगरिएका भारतीय धानको बीउ किनेर ल्याउने गरेका छन् । प्रमाणित नगरिएका बीउ लगाउँदा नउम्रिने र फसल नलाग्ने समस्या बाँकेका किसानहरूले झेल्दै आएका छन् । भारतीय धानको मूल्य प्रतिकिलो ५ सयदेखि ८ सय रुपैयाँसम्म पर्ने गरेको छ । नार्कले प्रमाणित गरेका धान सुक्खा र कम पानीमा पनि राम्रो उत्पादन दिने र सस्तोमै पाइने भएकाले पनि भारतीय किसान बीउ किन्न नेपाली बजार आउने गरेका हुन् । बीउ खोज्दै सीमापारिका किसानहरू आउने गरेका खजुरा उढरापुरका हरिराम बर्माले बताए । ‘हामी हाइब्रिड धान खोज्दै भारत जान्छौं तर त्यहाँका किसानहरू बीउ किन्न यता आउने गरेका छन्,’ उनले भने, ‘नेपाली बीउप्रति भारतीय किसान निकै विश्वास गर्छन् ।’

नार्कले यस वर्ष राधा–४, राम धान, साँवा मन्सुली, सुक्खा धान–३, राधा–१४ र बहुगुणी–२ धानको बीउ प्रतिकिलो क्रमशः २००, ९०, ६०, २०, ५० र ४० रुपैयाँका दरले २५ क्विन्टल बिक्री गरेको जनाएको छ । हाइब्रिड धान रोपेको जग्गामा हिउँदे बालीको उत्पादन राम्रो नभएपछि भारतीय किसान राधा–४ धानतर्फ आकर्षण भएको जानकारी पाएको एक कृषि प्राविधकले बताए । तर, त्यसबारे जानकारी नभएका कारण नेपाली किसानले भने हाइब्रिड धान लगाउन छोडेका छन् ।

भारतबाट अवैध रूपमा ल्याएर किसानले बीउ प्रयोग गर्ने परम्परालाई तोड्न क्षेत्रीय कृषि अनुसन्धान केन्द्र खजुराले लुम्बिनी, कर्णाली र सुदूरपश्चिम प्रदेशको वातावरण अनुकूल हुने गरी धानको बीउ उत्पादन गर्दै आएको छ । कृषि वैज्ञानिक तथा प्राविधिकहरूले कर्णाली तथा सुदूरपश्चिमका किसानका लागि राधा–४, जानकी, मन्सुली, सावित्री र मकवानपुर जातका धानको मूल बीउ सिफारिस गरेका छन् । केन्द्रले किसानलाई सिफारिस गरी बिक्री गरिरहेको धानको बीउको उमार शक्ति ८२–९२ प्रतिशतसम्म रहेको दाबी गरेको छ । बाँकेमा ३५ हजार ५ सय हेक्टर जग्गामा धान खेती हुने गरेको छ ।

प्रकाशित : असार १६, २०७९ ०७:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×