पेट्रोलमा ११ महिनामा ७८ रुपैयाँ वृद्धि- अर्थ / वाणिज्य - कान्तिपुर समाचार

पेट्रोलमा ११ महिनामा ७८ रुपैयाँ वृद्धि

इन्धन करसहित भारतमा मूल्य घट्यो, नेपालमा बढ्यो
राजु चौधरी

काठमाडौँ — भारतले कर (एक्साइज ड्युटी) कम गरेर इन्धनमा मूल्य घटाएको भोलिपल्टै नेपालमा पेट्रोल, डिजेल र मट्टीतेलमा प्रतिलिटर
१० रुपैयाँ बढाइएको छ । अब पेट्रोलको मूल्य प्रतिलिटर १८० रुपैयाँ, डिजेल र मट्टीतेलको मूल्य १६३ रुपैयाँ पर्ने भएको
छ । खाना पकाउने एलपी ग्यासमा प्रतिसिलिन्डर २ सय बढाएर १८ सय रुपैयाँ पुर्‍याइएको छ । इन्धनमा यो मूल्य अहिलेसम्मकै उच्च हो ।

गत वर्ष असार अन्तिमतिर पेट्रोल प्रतिलिटर १०२, डिजेल र मट्टीतेल ८८, ग्यास प्रतिसिलिन्डर १ हजार ३ सय ७५ रुपैयाँमा पाइन्थ्यो ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढेपछि भारत सरकारले कर कटौती गर्दै शनिबार पेट्रोल प्रतिलिटर ९ रुपैयाँ ५० पैसा र डिजेल ७ रुपैयाँले सस्तो बनाएको छ । ग्यासमा पनि प्रतिसिलिन्डिर २ सय रुपैयाँ छुट दिइएको छ । भारतमा मार्च २२ पछि लगातार इन्धनको मूल्यवृद्धि हुँदै आएको छ । नेपालमा भने इन्धनमा १० रुपैयाँका दरले मूल्यवृद्धि गरेको एक सातामै उही दरमा फेरि भाउ बढाइएको छ । सरकारले स्थानीय निर्वाचन सकिएको भोलिपल्टै (वैशाख ३१) इन्धनको मूल्य बढाएको थियो ।

इन्डियन आयल कर्पोरेसन्स (आईओसी) ले पठाएको नयाँ मूल्यसूचीअनुसार इन्धनको मूल्य अचाक्ली बढेको जनाउँदै नेपाल आयल निगमले आइतबार राति १२ बजेदेखि लागू हुने गरी नयाँ मूल्य कायम गरेको हो । ‘मूल्य बढेकै कारण निगम टाट पल्टिने अवस्थामा पुग्यो । आईओसीबाट इन्धन खरिद गरेबापत मासिक भुक्तानी गर्नुपर्नेमा २० अर्ब ६० करोड मात्रै भुक्तानी गरेका छौं, यही अवस्था रहे आपूर्ति प्रणालीमै समस्या आउने देखियो,’ निगमका सहप्रवक्ता पुष्कार कार्कीले भने, ‘संस्था बचाउन बाध्य भएर मूल्य समायोजन गरेका छौं ।’

बजार मूल्य अचाक्ली बढिरहँदा सरकारले कर घटाउन कुनै चासो दिएको छैन । निगमको विवरणअनुसार आईओसीबाट प्रतिलिटर १ सय १७ रुपैयाँ १८ पैसामा खरिद गरेको पेट्रोलमा प्रतिलिटर ६३ रुपैयाँ २३ पैसा कर/शुल्क लाग्छ । त्यस्तै, १ सय ३४ रुपैयाँ ५४ पैसामा खरिद गरिएको डिजेलमा ४५ रुपैयाँ ९१ पैसा कर लाग्दै आएको छ ।

त्यसमा ढुवानी भाडा, निगमको प्रशासनिक खर्च, बिमा खर्च, निगमको प्राविधिक नोक्सानी, विक्रेता कमिसन जोडेर उपभोक्तालाई थप भार थोपरिदिएको छ । यी शीर्षकमा उठाइने शुल्क परिमार्जन गर्नुपर्ने आवाज उठ्दै आएको छ ।

उपभोक्ता अधिकार अनुसन्धान मञ्चका अध्यक्ष माधव तिमिल्सिनाले इन्धनको मूल्यवृद्धिले चौतर्फी महँगी बढिरहेको बताए । ‘त्यतातिर ध्यान नदिएको सरकारले इन्धनको मूल्य बढाएर थप मूल्यवृद्धिको चलखेल गरेको छ,’ उनले भने, ‘करको दायरा पुनरावलोकन गरेर भए पनि उपभोक्तालाई राहत दिनुपर्छ ।’ खाद्य किराना संघका अध्यक्ष देवेन्द्रभक्त श्रेष्ठका अनुसार इन्धनको मूल्यवृद्धिले बजार चक्रमा नै असर पार्छ । ‘यसअघि प्रतिलिटर १० रुपैयाँ वृद्धि गर्दा ढुवानी भाडा बढाउन सुरु भइसकेको थियो । अब फेरि बढ्ने देखियो,’ उनले भने, ‘इन्धनको मूल्यवृद्धिले समग्र वस्तुमा असर गर्ने देखियो ।’

संघका अनुसार ढुवानी र सार्वजनिक यातायातको भाडा बढेसँगै खाद्यको मूल्य अकासिन्छ । त्यसको प्रत्यक्ष असर सर्वसाधारणलाई नै पर्छ । ‘सरकारले धेरै सोचेर मूल्य समायोजन गर्नुपर्थ्यो,’ उनले भने, ‘तर, उपभोक्तालाई मार हुने गरी मूल्य बढाइयो ।’ निगमका सहप्रवक्ता कार्कीका अनुसार आगामी बजेटमार्फत पेट्रोल, डिजेल र मट्टीतेलमा प्रतिलिटर १० रुपैयाँ र ग्यासमा प्रतिलिटर सय रुपैयाँ कर घटाउन प्रस्ताव गरिएको छ । ‘सरकारले बजेटमार्फत सम्बोधन गरिदिए निगमसँगै सर्वसाधारणलाई पनि राहत हुन्थ्यो,’ कार्कीले भने, ‘तत्काल राहत दिन करको दायरा घटाउन अति आवश्यक देखियो । पछि मूल्य घटेका बेला करको दर बढाउन सकिन्छ ।’

रुस र युक्रेनबीच जारी युद्धका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य बढेको छ । आइतबार प्रतिब्यारेल १ सय १२ डलरमा कारोबार भएको छ । कच्चा पदार्थको मूल्यसँगै डलरको मूल्य पनि बढेको छ । तिनै कारणले इन्धनको मूल्य बढेको जनाइएको छ । निगमका सहप्रवक्ता कार्कीका अनुसार मूल्य समायोजन हुँदा प्रतिलिटर पेट्रोलमा १४ रुपैयाँ ६४ पैसा, डिजेलमा २६ रुपैयाँ ८२ पैसा र ग्यासमा प्रतिसिलिन्डर ८ सय ७९ रुपैयाँ ७५ पैसा घाटा छ ।

मट्टीतेलमा भने प्रतिलिटर २२ रुपैयाँ ११ पैसा, हवाई इन्धन आन्तरिकतर्फ १३ रुपैयाँ र हवाई इन्धन अन्तर्राष्ट्रियतर्फ ५९ रुपैयाँ नाफा छ । सबैभन्दा बढी खपत पेट्रोल, डिजेल र ग्यासको हुन्छ । निगमका प्रवक्ता विनितमणि उपाध्यायका अनुसार इन्धनको आयात बर्सेनि औसत १४ देखि १५ प्रतिशतले बढ्दो क्रममा छ । ‘सबैभन्दा बढी आयात खाना पकाउने ग्यास, डिजेल र पेट्रोलको हुन्छ,’ उपाध्यायले भने, ‘ग्यास आयात बढ्दो छ । ग्यासबाट मात्रै निगमलाई मासिक करिब ३ अर्ब नोक्सानी भइरहेको छ ।’

प्रकाशित : जेष्ठ ९, २०७९ ०६:००
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फौजी कीरा नियन्त्रणबारे दुई सरकारी संस्थाको अध्ययन बाझियो

सर्लाहीको गोडैटा नगरपालिकामा तीन वर्ष अनुसन्धान गरेका कुशवाहको अनुसन्धान बेलायतको म्यागजिन नेचर जर्नल साइन्टिफिक रिपोर्ट्समा प्रकाशित
राजु चौधरी

काठमाडौँ — नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषदन्तर्गतको राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्रका एक बाली प्रजनकले फौजीकीरा नियन्त्रण गर्ने प्रविधि पहिचान गरेको दाबी गरेका छन् । ३ वर्ष लगाएर अनुसन्धान गरी ग्रिजका माध्यमबाट फौजीकीरा नियन्त्रण गर्न सकिने केन्द्रका अनुसन्धानकर्ता उज्ज्वलकुमार सिंह कुशवाहको दाबी छ ।

सर्लाहीको गोडैटा नगरपालिका–५ मा करिब ३ वर्ष अनुसन्धान गरेका कुशवाहको अनुसन्धान मे ५, २०२२ मा बेलायतको म्यागाजिन नेचर जर्नल साइन्टिफिक रिपोर्ट्सको अनलाइन संस्करणमा प्रकाशन भएको छ ।

‘सन् २०१९ देखि २०२१ सम्म अध्ययन गरें । सर्लाही र खुमलटार आफ्नै कार्यकक्षमा पनि परीक्षण गरें । दुवै परीक्षणले ग्रिजमा छुनेबित्तिकै फौजीकीरा भाग्ने देखायो । फौजीकीरा लागेको एउटा बोटमा ०.१५ देखि ०.२० एमजी ग्रिज लगाउँदा ७ दिनमा परिवर्तन देखिन्छ, १४ दिनमा कीरा रहँदैन,’ उनले भने, ‘यो वैकल्पिक उपाय हो । एक कठ्ठा खेतका सय बोटमा ग्रिज लगाउँदा फौजीकीरा फिल्ड छाडेर भाग्छ ।’ तर, नार्ककै अर्को संस्था राष्ट्रिय किट विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र प्रमुख प्रेमनिधि शर्माले भने ग्रिजको प्रयोगले नियन्त्रण हुन नसक्ने दाबी गरे । कीरासम्बन्धी अध्ययन किट विज्ञानले गर्ने भएकाले ब्रिडर (प्रजनक)ले भनेजस्तो ग्रिजबाट सम्भव नरहेको उनको भनाइ छ ।

‘ग्रिजबाट नियन्त्रण हुने सुन्दा अपत्यारिलो लाग्यो । खुमलटारमा मकैका गुभोमा ग्रिज लगाएर फौजीकीरा छाड्यौं । एक साता परीक्षण गर्दा कीराले झन् खाएको देखियो,’ प्रमुख शर्माले भने, ‘ल्याब र फिल्डमा परीक्षण गर्दा बोट नै कीराले खाएको देखियो । बाहिर आएको सूचना गलत देखियो ।’ किट विज्ञान अनुसन्धान केन्द्रले भर्जिनिया टेक अमेरिकाको सहयोगमा अनुसन्धान गरेको जनाएको छ । ग्रिजमार्फत फौजीकीरा नियन्त्रण गर्ने दाबी ब्रिडरले गरेकाले यसबारे किट विज्ञान जिम्मेवार नहुने शर्माको भनाइ छ । ‘किटसम्बन्धी अनुसन्धान किट विज्ञानले गर्छ । सम्बद्ध निकायले गर्नुपर्नेमा ब्रिडरले गरेको छ,’ शर्माले भने, ‘भर्जिनिया टेकका वैज्ञानिकसँग सहकार्य गरेर परीक्षण गर्दा त्यस्तो पुष्टि भएन । ग्रिजको कुरामा हामी जिम्मेवार छैनौं । यस विषयमा राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र प्रमुखलाई जानकारी गराइसकेका छौं ।’

राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र्र प्रमुख भानुभक्त पोखरेलले ग्रिज प्रविधिबाट फौजी नियन्त्रणबारे किट विज्ञानसँग छलफल भइरहेको बताए । किटले पनि परीक्षण गरिरहेकाले त्यसपछि निष्कर्ष निकाल्न सकिने उनको भनाइ छ । ‘बाली प्रजनक कुशवाहले ३ वर्ष अध्ययनअनुसन्धान गरेका रहेछन् । सर्लाहीमा अध्ययनअनुसन्धान गरेकै कारण एसियाकै जर्नलमा पनि प्रकाशित भयो,’ पोखरेलले भने, ‘यद्यपि यसबारे किटसँग पनि छलफल भइरहेको छ । मकैको ल्याबमा हेर्दै छौं, त्यसपछि निष्कर्ष निकाल्छौं ।’ ग्रिज प्रयोगबारे आफूलाई जानकारी नभएको प्लान्ट क्वारेन्टिन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्र प्रमुख सहदेवप्रसाद हुमागाईंले बताए । फौजी कीराका लागि विषादी नै प्रयोग भइरहेको उनको भनाइ छ ।

फौजीकीराको प्रकोप हरेक वर्ष देखिँदै आएको छ । फौजीको प्रकोप ४२ जिल्लाभन्दा बढीमा देखापरिसकेको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको दाबी छ । फौजीकीरा रातमा मात्रै चल्छ । एक रातमा एक सय किमि उड्न सक्छ । यो कीरा गर्मी ठाउँमा बढी सक्रिय हुन्छ । करिब ८० प्रकारको घाँसबालीलाई यसले नोक्सानी पुर्‍याउँछ । सबैभन्दा बढी मकैलाई असर गर्छ । ग्रिज त्यसको विकल्प रहेको कुशवाहको दाबी छ । ‘विश्वमा बाली प्रजनक भए पनि अन्य क्षेत्रमा अध्ययनअनुसन्धान गर्न पाइन्छ । तर नार्कको हकमा जुन विषय हो, त्यही विषयमा मात्रै काम गर्न दिएको छ । फौजी नियन्त्रण गर्ने विधि पहिचान भएपछि केही विज्ञलाई समस्या भएको छ,’ कुशवाहले भने, ‘विरोध गर्नु नार्कका कर्मचारीको सामान्य चरित्र हो । अनुसन्धान गरेपछि यहाँका विज्ञलाई समस्या भयो ।’ नेचर म्यागाजिनले करिब १० महिना अध्ययन गरेर आफ्नो अनुसन्धान छापेकाले प्रविधि आउनु आफैंमा ठूलो कुरा रहेको उनको दाबी छ । ‘बाली प्रजनक भए पनि काम किट विज्ञानको गरें । करिब तीन वर्षको प्रयोगपछि सफल पनि भएँ । त्यसमा सन्तुष्ट छु,’ उनले भने ।

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७९ ०७:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×