फौजी कीरा नियन्त्रणबारे दुई सरकारी संस्थाको अध्ययन बाझियो- अर्थ / वाणिज्य - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

फौजी कीरा नियन्त्रणबारे दुई सरकारी संस्थाको अध्ययन बाझियो

सर्लाहीको गोडैटा नगरपालिकामा तीन वर्ष अनुसन्धान गरेका कुशवाहको अनुसन्धान बेलायतको म्यागजिन नेचर जर्नल साइन्टिफिक रिपोर्ट्समा प्रकाशित
राजु चौधरी

काठमाडौँ — नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषदन्तर्गतको राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्रका एक बाली प्रजनकले फौजीकीरा नियन्त्रण गर्ने प्रविधि पहिचान गरेको दाबी गरेका छन् । ३ वर्ष लगाएर अनुसन्धान गरी ग्रिजका माध्यमबाट फौजीकीरा नियन्त्रण गर्न सकिने केन्द्रका अनुसन्धानकर्ता उज्ज्वलकुमार सिंह कुशवाहको दाबी छ ।

सर्लाहीको गोडैटा नगरपालिका–५ मा करिब ३ वर्ष अनुसन्धान गरेका कुशवाहको अनुसन्धान मे ५, २०२२ मा बेलायतको म्यागाजिन नेचर जर्नल साइन्टिफिक रिपोर्ट्सको अनलाइन संस्करणमा प्रकाशन भएको छ ।

‘सन् २०१९ देखि २०२१ सम्म अध्ययन गरें । सर्लाही र खुमलटार आफ्नै कार्यकक्षमा पनि परीक्षण गरें । दुवै परीक्षणले ग्रिजमा छुनेबित्तिकै फौजीकीरा भाग्ने देखायो । फौजीकीरा लागेको एउटा बोटमा ०.१५ देखि ०.२० एमजी ग्रिज लगाउँदा ७ दिनमा परिवर्तन देखिन्छ, १४ दिनमा कीरा रहँदैन,’ उनले भने, ‘यो वैकल्पिक उपाय हो । एक कठ्ठा खेतका सय बोटमा ग्रिज लगाउँदा फौजीकीरा फिल्ड छाडेर भाग्छ ।’ तर, नार्ककै अर्को संस्था राष्ट्रिय किट विज्ञान अनुसन्धान केन्द्र प्रमुख प्रेमनिधि शर्माले भने ग्रिजको प्रयोगले नियन्त्रण हुन नसक्ने दाबी गरे । कीरासम्बन्धी अध्ययन किट विज्ञानले गर्ने भएकाले ब्रिडर (प्रजनक)ले भनेजस्तो ग्रिजबाट सम्भव नरहेको उनको भनाइ छ ।

‘ग्रिजबाट नियन्त्रण हुने सुन्दा अपत्यारिलो लाग्यो । खुमलटारमा मकैका गुभोमा ग्रिज लगाएर फौजीकीरा छाड्यौं । एक साता परीक्षण गर्दा कीराले झन् खाएको देखियो,’ प्रमुख शर्माले भने, ‘ल्याब र फिल्डमा परीक्षण गर्दा बोट नै कीराले खाएको देखियो । बाहिर आएको सूचना गलत देखियो ।’ किट विज्ञान अनुसन्धान केन्द्रले भर्जिनिया टेक अमेरिकाको सहयोगमा अनुसन्धान गरेको जनाएको छ । ग्रिजमार्फत फौजीकीरा नियन्त्रण गर्ने दाबी ब्रिडरले गरेकाले यसबारे किट विज्ञान जिम्मेवार नहुने शर्माको भनाइ छ । ‘किटसम्बन्धी अनुसन्धान किट विज्ञानले गर्छ । सम्बद्ध निकायले गर्नुपर्नेमा ब्रिडरले गरेको छ,’ शर्माले भने, ‘भर्जिनिया टेकका वैज्ञानिकसँग सहकार्य गरेर परीक्षण गर्दा त्यस्तो पुष्टि भएन । ग्रिजको कुरामा हामी जिम्मेवार छैनौं । यस विषयमा राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र प्रमुखलाई जानकारी गराइसकेका छौं ।’

राष्ट्रिय बाली तथा आनुवंशिक अनुसन्धान केन्द्र्र प्रमुख भानुभक्त पोखरेलले ग्रिज प्रविधिबाट फौजी नियन्त्रणबारे किट विज्ञानसँग छलफल भइरहेको बताए । किटले पनि परीक्षण गरिरहेकाले त्यसपछि निष्कर्ष निकाल्न सकिने उनको भनाइ छ । ‘बाली प्रजनक कुशवाहले ३ वर्ष अध्ययनअनुसन्धान गरेका रहेछन् । सर्लाहीमा अध्ययनअनुसन्धान गरेकै कारण एसियाकै जर्नलमा पनि प्रकाशित भयो,’ पोखरेलले भने, ‘यद्यपि यसबारे किटसँग पनि छलफल भइरहेको छ । मकैको ल्याबमा हेर्दै छौं, त्यसपछि निष्कर्ष निकाल्छौं ।’ ग्रिज प्रयोगबारे आफूलाई जानकारी नभएको प्लान्ट क्वारेन्टिन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्र प्रमुख सहदेवप्रसाद हुमागाईंले बताए । फौजी कीराका लागि विषादी नै प्रयोग भइरहेको उनको भनाइ छ ।

फौजीकीराको प्रकोप हरेक वर्ष देखिँदै आएको छ । फौजीको प्रकोप ४२ जिल्लाभन्दा बढीमा देखापरिसकेको कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको दाबी छ । फौजीकीरा रातमा मात्रै चल्छ । एक रातमा एक सय किमि उड्न सक्छ । यो कीरा गर्मी ठाउँमा बढी सक्रिय हुन्छ । करिब ८० प्रकारको घाँसबालीलाई यसले नोक्सानी पुर्‍याउँछ । सबैभन्दा बढी मकैलाई असर गर्छ । ग्रिज त्यसको विकल्प रहेको कुशवाहको दाबी छ । ‘विश्वमा बाली प्रजनक भए पनि अन्य क्षेत्रमा अध्ययनअनुसन्धान गर्न पाइन्छ । तर नार्कको हकमा जुन विषय हो, त्यही विषयमा मात्रै काम गर्न दिएको छ । फौजी नियन्त्रण गर्ने विधि पहिचान भएपछि केही विज्ञलाई समस्या भएको छ,’ कुशवाहले भने, ‘विरोध गर्नु नार्कका कर्मचारीको सामान्य चरित्र हो । अनुसन्धान गरेपछि यहाँका विज्ञलाई समस्या भयो ।’ नेचर म्यागाजिनले करिब १० महिना अध्ययन गरेर आफ्नो अनुसन्धान छापेकाले प्रविधि आउनु आफैंमा ठूलो कुरा रहेको उनको दाबी छ । ‘बाली प्रजनक भए पनि काम किट विज्ञानको गरें । करिब तीन वर्षको प्रयोगपछि सफल पनि भएँ । त्यसमा सन्तुष्ट छु,’ उनले भने ।

प्रकाशित : जेष्ठ ७, २०७९ ०७:३९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आयातमा इन्धनको हिस्सा करिब १५ प्रतिशत

डलरको मूल्य बढ्दा आयातको हिस्सा पनि उकालोमा
राजु चौधरी

काठमाडौँ — चालु आर्थिक वर्षको ९ महिनामा १४ खर्ब ६६ अर्ब ५५ करोडको सामान आयात हुँदा पेट्रोलियम पदार्थ मात्र २ खर्ब १८ अर्ब ३५ करोडको भित्रियो । यो कुल आयातको १४.८८ प्रतिशत हो । भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार आयात हुने वस्तुमध्ये पहिलो नम्बरमै पेट्रोलियम पदार्थ पर्छ । इन्धनकै कारण व्यापार घाटा उच्चदरले बढ्न थालेपछि सरकारले विद्युत् खपत बढाउने र खाना पकाउने ग्यासको विकल्प इन्डक्सन चुलोको प्रयोग बढाउने नीति लिइरहँदा इन्धन आयात भने हरेक वर्ष बढिरहेको छ । 



इन्धनको आयात बर्सेनि औसतमा १४ देखि १५ प्रतिशतले बढ्ने गरेको नेपाल आयल निगमका प्रवक्ता विनीतमणि उपाध्याय बताउँछन् । यसमध्ये सबैभन्दा बढी आयात खाना पकाउने ग्यास, डिजेल र पेट्रोलको हुन्छ । ‘ग्यासको खपत सहरसँगै गाउँमा पनि बढ्दो छ । गत वर्ष मासिक औसतमा ३२ हजारदेखि ३५ हजार टन आयात हुन्थ्यो । यस वर्ष मासिक ४० देखि ४२ हजार टनसम्म आइरहेको छ,’ उपाध्यायले भने, ‘ग्यासबाट मात्रै निगमलाई मासिक ३ अर्ब नोक्सानी भइरहेको छ । बिजुलीबाट चल्ने इन्डक्सन चुलोबाट नै खपत बढाउनुपर्छ ।’ डिजेल, पेट्रोलको आयात बढ्नुको कारण भने सवारी साधनको चाप, ढुवानी र विकास निर्माण रहेको उनले जनाए ।

पछिल्ला महिना कुल आयातमा पेट्रोलियम पदार्थको हिस्सा बढ्दै गएको राष्ट्र बैंकको वित्तीय विवरणले देखाउँछ । साउनमा कुल आयातमा पेट्रोलियम पदार्थको हिस्सा १०.८ प्रतिशत मात्रै थियो । क्रमिक रूपमा बढ्दै कात्तिक मसान्तसम्म १२, माघ मसान्तसम्म आउँदा १३.६ र फागुन मसान्तसम्म १४.१ प्रतिशत पुग्यो ।

इन्डक्सनको प्रयोग सहरी क्षेत्रमा मात्रै हुँदा ग्यासको आयात बढिरहेको उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयका पूर्वसहसचिव रवि सैंजूले बताए । यातायात प्रणाली व्यवस्थित नहुँदा निजी सवारीको संख्या बर्सेनि बढिरहेको उनको भनाइ छ । यी दुई कारणले इन्धनको आयात बर्सेनि बढिरहेको उनको धारणा छ । ‘सवारीसाधनको संख्या बढेसँगै इन्धन आयात पनि बर्सेनि बढेको छ । अहिलेको अवस्थामा सवारीसाधन बढेरै इन्धनको आयात बढ्यो,’ उनले भने, ‘ग्यासको खपत घटाउन इन्डक्सन चुलोको प्रयोग बढाउने विषय गफ मात्रै भयो । सर्वसाधारणलाई सुसूचित बनाउन नसक्दा यसको प्रयोग बढेन ।’ इन्डक्सन चुलोको प्रयोग बढाउन विद्युत्मा केही छुट दिनुपर्ने उनको भनाइ छ । अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढेकाले पनि पेट्रोलियम पदार्थको आयात उच्च देखिएको हो । भन्सार विभाग र निगमको पछिल्लो ५ वर्षको विवरणले पनि यही पुष्टि गर्छ । आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा १२ खर्ब ३४ अर्ब १० करोडको आयात हुँदा इन्धन खरिदमा मात्रै १ खर्ब ७० अर्ब १३ करोड रुपैयाँ खर्च भएको थियो । अर्थात् कुल आयातमा इन्धनको हिस्सा १३.६६ प्रतिशत थियो । ०७५/७६ मा १४ खर्ब १८ अर्ब ५३ करोडको वस्तु आयात हुँदा २ खर्ब १३ अर्ब ३५ करोडको इन्धन आएको थियो । यो कुल आयातमा इन्धनको हिस्सा १५.०४ प्रतिशत हो । ०७६/७७ मा भने कुल आयातमै कमी आएपछि इन्धनको हिस्सा पनि घटेको छ ।

११ खर्ब ९६ अर्ब ७९ करोडको आयात हुँदा १ खर्ब ६४ अर्ब १५ करोडको इन्धन आयात भएको छ । यो कुल आयातको १३.७१ प्रतिशत हो । त्यस बेला कोभिडका कारण सवारीसाधनलगायत औद्योगिक क्षेत्र ठप्प थिए, जसले गर्दा आयात पनि प्रभावित बनेको थियो । तर ०७७/७८ मा आइपुग्दा १ खर्ब ७५ अर्बको इन्धन आयात भयो । त्यस बेला कुल आयात १५ खर्ब ३९ अर्ब ८३ करोड थियो ।

०७८/७९ मा इन्धनको हिस्सा बढेर पुनः १४.८८ प्रतिशत पुगेको छ । कच्चापदार्थ र डलरका कारण मूल्य अस्वाभाविक रूपमा बढेपछि आयात उच्च दरले बढेको निगमले जनाएको छ । ९ महिनामा २ खर्ब १८ अर्ब ३५ करोडको आयात हुँदा परिमाणका हिसाबले भने वृद्धि सामान्य रहेको निगमका प्रवक्ता उपाध्यायले बताए । ‘गत एक वर्ष र अहिले ९ महिनाको तुलनामा परिमाण गत वर्ष नै बढी छ । तर रकम हेर्दा ९ महिनामा बढी आयात भएको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘यसले पनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा भएको मूल्यवृद्धिकै कारण पुष्टि हुन्छ । अर्को डलर पनि हो ।’

युक्रेनमाथि रुसको आक्रमणका कारण अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा इन्धनको मूल्य उच्चदरले बढेको छ । त्यसको असर पनि नेपाली बजारमा परिरहेको छ । सोमबार ब्रेन्ट कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल १ सय १० देखि १ सय ११ डलरसम्ममा कारोबार भइरहेको छ । पछिल्लो ५ महिनामा इन्डियन आयल कर्पोरेसनबाट प्राप्त गर्ने मूल्यसूची उच्चदरले बढेको उपाध्याय बताउँछन् । पेट्रोलमा प्रतिलिटर ४५, डिजेलमा प्रतिलिटर ६२, मट्टीतेलमा ४०, हवाई इन्धनमा ५७ र खाना पकाउने एलपी ग्यासमा २ सय ८० रुपैयाँ मूल्य बढेको उनको भनाइ छ । २०७८ साउनमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ५६ डलर आसपास रहेकामा चैत मसान्तसम्म आउँदा यो १०८ डलर आसपास रहन पुग्यो । यसले पनि मूल्य प्रभावित भएको हो ।

ई–सेवाको ‘५० लाखको कमाल, क्यासब्याक बबाल’ काठमाडौं (कास)- ई-सेवाले ‘५० लाखको कमाल, क्यासब्याक बबाल’ अफर सार्वजनिक गरेको छ । प्रयोगकर्ता ५० लाख पुगेको अवसरमा ई–सेवा प्रयोगकर्ताले बुधबार हरेक घण्टा ५ प्रतिशतको क्यासब्याक अफर प्राप्त गर्ने जनाएको हो । अफरअन्तर्गत बेलुकी ५ः५५ देखि ५ः५६ सम्म हरेक ग्राहकले हरेक मोबाइल टपअपमा ५५ रुपैयाँ क्यासब्याक प्राप्त गर्ने कम्पनीले जनाएको छ । अफरअन्तर्गत हरेक घण्टा विभिन्न सेवामा ५ प्रतिशत छुट, बिहान ७ बजेदेखि ८ बजेसम्म मनकामना टिकट खरिद, ८ बजेदेखि ९ बजेसम्म कुनै पनि कम्पनीको मोबाइलमा टपअप, ९ देखि १० बजेसम्म डाटा प्याक खरिद, १० देखि ११ बजेसम्म विभिन्न आईएसपीको इन्टरनेट शुल्क भुक्तानी, ११ देखि १२ बजेसम्म ई–लर्निङको शुल्क भुक्तानीमा ५ प्रतिशत क्यासब्याक प्राप्त गर्न सकिने कम्पनीले बताएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ ४, २०७९ ०६:१६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×