विकास निर्माणको दुरवस्था : जथाभावी पूर्वाधार निर्माणले असुरक्षित बन्दै पुल- अर्थ / वाणिज्य - कान्तिपुर समाचार

विकास निर्माणको दुरवस्था : जथाभावी पूर्वाधार निर्माणले असुरक्षित बन्दै पुल

विमल खतिवडा

काठमाडौँ — विकासको एउटा सूचक हो, सडक । त्यसमा सँगसँगै आउँछ पुल पनि । तर क्षमताभन्दा धेरै पुल बनाउँदा कतिपय स्थानमा बर्खाका बेला बढी क्षति पनि हुने गरेको पाइएको छ । 

यही वर्षको बर्खा सुरु भएयता बाढीपहिरोले मात्र २३ वटा पुल भत्किसकेका छन् । अझै पानी पर्ने क्रम रोकिएको छैन । बाढीपहिरोबाट एक अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको सडक विभागको आकलन छ । बर्खामा पुलमा बढी क्षति देखिन थालेपछि भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात मन्त्रालयले गत असारमा विभागअन्तर्गत पुल महाशाखाका प्रमुख दीपक श्रेष्ठको संयोजकत्वमा छानबिन गर्नर् कार्यदल गठन गरेको थियो ।

कार्यदलले प्रारम्भिक प्रतिवेदन तयार पारी मन्त्रालयमा बुझाएको छ । निर्माण गर्ने पुलको संख्या बर्सेनि बढाउँदै लगिएको र पूर्वतयारीबिनै ठेक्का गर्दा क्षति बढी हुने गरेको पाइएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । निर्माणाधीन पुलको राम्रो सुरक्षा बर्खामा गर्न नसक्दा पनि बढी क्षति भएको पाइएको मन्त्रालयका सहसचिव एवं प्रवक्ता केशवकुमार शर्माले जानकारी दिए ।

‘अब बनाउने पुलमा सावधानी अपनाउनुपर्ने, बर्खाअघि नै पुलका लट्ठा तान्ने काम सक्नुपर्ने प्रतिवेदनको सुझाव छ,’ उनले भने, ‘पुलमा लगाइएका टेकाको डिजाइनमा विशेष ध्यान दिनुपर्नेबारे पनि त्यहाँ उल्लेख छ ।’ कसरी क्षतिग्रस्त पुल सुधार गर्न सकिन्छ, थप मानवीय र भौतिक क्षति बढ्न नदिन के गर्न सकिन्छ भन्ने नै आफूहरूको चिन्ताको विषय रहेको शर्माले बताए । पुल्चोक इन्जिनियरिङ क्याम्पसबाट पुलहरूबारे अध्ययन गराउने र क्षति कम हुन नदिन के गर्न सकिन्छ भन्ने प्रतिवेदन तयार पार्न पनि कार्यदलले सिफारिस गरेको छ । कार्यदलले यसबारे अझै विस्तृत अध्ययन गरेर प्रतिवेदन बुझाउने उनले बताए । विभागले अहिले देशभर निर्मित तीन हजार पुल हेर्दै आएको छ । रणनीतिक सडकतर्फ २२ सय र स्थानीय सडकमा आठ सय पुल पर्छन् । अहिले नयाँ निर्माणतर्फ एक हजार र डिजाइन गर्नुपर्ने पाँच सय पुल छन् ।

‘यी सबैको अध्ययन र डिजाइन हुँदै छ, केही बन्दै छन्,’ उनले भने, ‘क्षमताले धान्नै नसक्ने गरी पुलको माग छ, धेरै संख्या हुँदा राम्रोसँग डिजाइन गर्न समस्या हुन्छ ।’ तिनको सुपरभिजन गर्न पनि नसकिने शर्माले बताए । पुल निर्माणसँग सम्बद्ध विषयमा विभागसँग पर्याप्त दक्ष जनशक्तिसमेत छैनन् । ‘अब पुलको डिजाइन, निर्माण र सुपरभिजन गर्दा ‘चेकलिस्ट’ बनाउने सुझाव पनि प्रतिवेदनमा छ,’ उनले भने, ‘जिम्मेवारी बाँडफाँट गरेर काम अघि बढाउन प्रतिवेदनले भनेको छ ।’ थोरै जनशक्तिका कारण पुलको काम गर्न समस्या भएको भन्दै जनशक्ति थप्न पनि सुझाइएको छ ।

जलवायु परिवर्तनका कारण पनि पुलमा क्षति बढी भएको जनाइएको छ । ‘अप्रत्याशित रूपमा नदी–खोलामा ठूला बाढी आइदिँदा पनि पुल भत्किने गरेको पाइएको छ,’ शर्माले भने, ‘ठुल्ठूला पहिरोका कारण खोलाले धार परिवर्तन गर्ने र जथाभावी सडक निर्माण गर्दा र त्यसले खोला थुनिँदा पनि पुलमा समस्या आउने गरेको पाइएको छ ।’ तसर्थ सडक बनाउने निकाय सबैले विभागसँग अनिवार्य अनुमति लिएर मात्र काम गर्नुपर्ने शर्माले बताए । धेरैजसो निर्माणाधीन पुलमा बढी क्षति भएको सडक विभागका महानिर्देशक अर्जुनजंग थापाले जानकारी दिए । ‘नयाँ बन्दै गरेका पुलको क्षति हामीले निकालेका छैनौं,’ उनले भने, ‘जुन पुल हामीलाई हस्तान्तरण भएकै छैनन् ।’

कुन जिल्लाका कति पुलमा क्षति ?

मनाङ – २

सिन्धुली – १

जुम्ला – २

बर्दिया – २

उदयपुर – १

तनहुँ – १

चितवन – १

धादिङ – १

सर्लाही – १

कपिलवस्तु – १

दाङ – १

अछाम – १

रुकुम – १

प्यूठान – २

सिन्धुपाल्चोक – ५

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७८ ०७:५१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उठाइयो इन्द्रजात्राको यःसिं

कोरोनाले गत वर्ष रोकिएको जात्रा यस वर्ष स्वास्थ्य सुरक्षाका मापदण्ड पूरा गरेर मनाइँदै
दामोदर न्यौपाने

काठमाडौँ — काठमाडौंको मुख्य पर्व इन्द्रजात्रा सुरु भएको छ । शनिबार बिहान ६ः५१ बजेको साइतमा वसन्तपुरको हनुमानढोका दरबार छेउको कालभैरव छेउमा इन्द्रध्वज उठाएपछि इन्द्रजात्रा सुरु भएको हो । भाद्र शुक्ल द्वादशी तिथिमा ३३ फिट अग्लो काठको लिङ्गो (यः सि) ठड्याएपछि इन्द्रजात्रा सुरु भएको मानिन्छ । लिंगो ठड्याएको भोलिपल्ट जीवित देवी कुमारीको रथयात्रा गराइन्छ । त्यस दिन राष्ट्रप्रमुखले कुमारीको दर्शन गर्ने चलन छ । 


परापूर्वकालदेखि चल्दै आएको यो पर्व गत वर्ष कोरोनाको कारण रोकिएको थियो । रथयात्रालगायत बाहिरी जात्रा रोकिए पनि पूजाआजा भने भएको थियो । यो वर्ष भने स्वास्थ्य सुरक्षाका सबै मापदण्ड पूरा गरेर पर्व मनाउन लागिएको इन्द्रजात्रा व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गौतम शाक्यले जानकारी दिए । ‘जति सक्दो भीड कम गर्ने उपाय अपनाएका छौं,’ उनले भने । भीड कम गर्न जात्राका टोली पनि घटाइएको उनले जानकारी दिए ।

जात्रामा गुठी र खलका गरी २९ वटा बाजा समूह सहभागी हुन्छन । बाजा बजाउने एउटा टोलीमा ६० जना सम्म हुन्छन् । यो टोलीलाई घटाएको जात्रा व्यवस्थापन समितिका सदस्य गणपतिलाल श्रेष्ठले जानकारी दिए । ‘यो पटक धिमे बजाउने दुई जना र भुस्याहा बजाउन एक जना मात्र सहभागी गराउने भएका छौं,’ श्रेष्ठले भने, ‘गत वर्ष ६० जनासम्म टोली हुन्थे । यो वर्ष घटाउन आग्रह गरेका छौं ।’

महामारीका कारण यो वर्ष रथ तान्ने समय पनि परिवर्तन गरिएको छ । गत वर्ष अपराह्न चार बजे तानेर राति अबेलासम्म टोलमा डुलाइन्थ्यो । यो वर्ष भने तीन बजे नै तान्न सुरु गरेर ६ वजे फिर्ता गरिसक्ने गरी योजना छ । भीड कम गराउन कुमारी, गणेश र भैरवको रथ फरकफरक समयमा गुडाइने भएको छ । ‘१५/१५ मिनेटको फरकमा रथ गुडाइनेछ,’ श्रेष्ठले भने, ‘रथमा पनि धेरै मान्छे राखिने छैन ।’

इन्द्रलाई वर्षा र सहकालको देवता मानिन्छ । आठ दिनसम्म विभिन्न बाजा बजाएर नाच, गान, रथयात्रा गरी यो पर्व मनाइन्छ । कुमारी पूजाको समयमा कुमारीको दायाँबायाँ जीवित गणेश र भैरव राखिन्छ । सप्ताहव्यापी रूपमा गरिने पूजाविधि फरक फरक हुन्छ । भाद्र शुक्ल एकादशीको दिन निमन्त्रणा पुजा हुन्छ । यो दिन बिहान कुमारी, गणेश र भैरवमा सप्ताहव्यापी कार्यक्रमका लागि सरकारले निम्ता चढाउने परम्परा छ । पञ्चबुद्धको मूलपूरोहितले बौद्ध धर्म विधिअनुसार कुमारीलाई सगुन, शृंगार सामान र पोशाक चढाउँछन् । जीवित देवता गणेश र भैरवलाई पनि यही दिन निमन्त्रणा चढाउने परम्परा छ । कुमारी घरमा जीवित देवी कुमारी बस्दै आएकी छन् भने राखिएको छ भने गणेश र भैरवचाहिं आफ्नै घरमा बस्दै आएका छन् ।

कुमारीको रथ चलाउने पनि आफ्नै विधि छ । यसको अगुवाइ पञ्चबुद्धका पुरोहित, सेनाको बाजा, प्रहरीको बाजा र पञ्चैबाजाले गरिन्छ । कुमारीको रथ पछाडि शार्दूल जंगको पल्टन हुन्छ । बाजागाजासहित सहरका परिक्रमा हुन्छ । रथ वसन्तपुरमा आएप्छि देवीको पूजा गरी समय् बजि चढाउने र प्रसाद खाने चलन छ । पूर्णिमा तीथीमा हुने कार्यक्रमलाई थःने याः भनिन्छ । यो दिन माथिल्लो टोलमा रथयात्रा गरिन्छ ।

तल्लो टोल र माथिल्लो टोलमा रथयात्रा सकिएपछि आश्विन प्रतिपदा तिथिमा गाई दान पूजा हुन्छ । कुमारी घरअगाडिको डबलीमा तीनवटा मउडापमा कर्माचार्य र ब्राह्मणबाट गाई दान गर्ने चलान छ । गाई दान सकिएपछि भोलिपल्ट गणचक्र पूजा हुन्छ । सप्ताहव्यापी कार्यक्रमको समापनको दिनमा हुने रथयात्रा हो नानिचा । प्याफल, नरदेवी, किलागल, भेडासीं, इन्द्रचोक, मखन हुँदै वसन्तपुरस्थित गद्दी बैठकअगाडि रथ विसर्जन हुन्छ । यही दिन वसन्तपुरमा ठड्याइएको यः सिं पनि ढालिन्छ र विधिवत् रूपमा इन्द्रजात्रा सम्पन्न हुन्छ ।

इन्द्रजात्राको प्रारम्भ भने भाद्र शुक्ल द्वितीया तिथिमा साइत निकालेर काठ लिन गएपछि हुन्छ । यस वर्ष हनुमानढोका दरबारभित्रको नासलचोकमा मानन्धर समुदायले विधिवत पूजा गरेर भदौ २३ गते बुधबार बिहान १०ः५२ को साइतमा काठ लिन वनयात्रा गरेका थिए । इन्द्रजात्रामा मात्र नभई उपत्यकाका मुख्य जात्रामा यःसिं ठड्याउने चलन छ । पाहाचार्य, बिस्केटलगायत जात्रामा पनि यः सिं ठड्याउने चलन छ । ‘अग्लो ठाउमा यः सिं ठड्याएपछि अब जात्रा सुरु भएछ भनेर सबैले सर्वसाधारणले बुझ्छन्,’ संस्कृतिविद् यज्ञमान पति बज्राचार्य भन्छन्, ‘यः सिं ढालेपछि जात्रा सकिएछ भनेर बुझ्न ।

जात्राको सुरु र अन्त्य थाहा होस भनेर यः सिं ठड्याउने परम्परा सुरु भयो ।’ काठ लिन नालाको जंगलमा जाने चलन छ । जंगल मासिँदै गएको भन्दै नेपाली सेनालगायतले यो वर्ष वृक्षरोपणसमेत गरेको थियो ।

इन्द्रजात्राको व्यवस्थित रूपमा सुरुआत लिच्छविकालीन राजा गुणकामदेवको पालामा भएको मानिन्छ । मल्ल वंशका अन्तिम राजा जयप्रकाशले कुमारी राख्ने घर बनाएका थिए । यसअघि कुमारी आफ्नै घरमा बस्ने चलन थियो । कुमारीलाई तलेजु भवानीको प्रतीकसमेत मानिन्छ ।

प्रकाशित : आश्विन ३, २०७८ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×