गाईभैंसीसँगै बास

ज्योति कटुवाल

(वीरेन्द्रनगर, सुर्खेत) — पञ्चपुरी नगरपालिका–१ की वडासचिव गंगा रोकाया महिनावारी हुँदा पाँच दिनको बिदा लिएर वीरेन्द्रनगरस्थित घरमा आउँछिन् । उक्त समयमा डेरामा मात्र होइन, कार्यालयभित्र समेत जान पाउँदिनन् । ‘घरबेटीको डरले कोही पनि कार्यालय जाने आँट गर्दैनन्,’ उनले भनिन्, ‘त्यही भएर महिला कर्मचारी महिनावारी भएको बेला कार्यालय जाँदैनन् ।’

ZenTravel

छाउपडी प्रथा अन्त्य गर्ने दायित्व बोकेका सरकारी कर्मचारीकै अवस्था यस्तो छ भने सर्वसाधारण महिलाको हबिगत के होला ? पश्चिम सुर्खेत र दैलेखका ग्रामीण क्षेत्रका महिला वर्षौंदेखि यस्तै कष्टदायी जीवन बाँचिरहेका छन् । पञ्चपुरी–२ को तथ्यांक केलाउँदा कहालीलाग्दो रूप देख्न सकिन्छ । वडासचिव सिर्जना आचार्यका अनुसार त्यहाँका २ सय ११ महिलामध्ये ६८.२ प्रतिशत महिनावारी भएका बेला गाईभैंसीसँगै गोठमा सुत्छन् । २४.६ प्रतिशत छाउगोठमा र ५.३ प्रतिशत खुला आकाशमुनि बस्दै आएका छन् ।

Meroghar


पश्चिम सुर्खेतका पञ्चपुरी नगरपालिका र बराहाताल तथा चौकुने गाउँपालिकामा छाउपडी प्रथा मान्नेको संख्या धेरै छ । आफ्ना छाउगोठ नभएकाहरू गाईभैंसीसँगै सुत्छन् । पञ्चपुरी–५ की २० वर्षीया माया थापाले महिनावारीको पाँच दिन निकै त्रासदीपूर्ण हुने गरेको बताइन् । ‘घरदेखि टाढा एकान्तमा बस्नुपर्दा रातभरि निद्रा लाग्दैन,’ उनले भनिन्, ‘त्यसमाथि हिउँदमा चिसो र बर्खामा सर्पको डर हुन्छ ।’

विगतमा सरकारी तथा गैरसरकारी संघसंस्थाले छाउगोठ भत्काउने अभियानै चलाए तर फेरि गोठहरू बनाइएका छन् । छाउगोठ बनाउनु पनि स्थानीयका लागि शौचालय बनाउनुजस्तै प्रतिष्ठाको विषय छ । पञ्चपुरी–१ मा मात्रै करिब सात सयवटा छाउगोठ रहेको वडाध्यक्ष दानबहादुर थापा बताउँछन् । आफ्नै कार्यालयका कर्मचारीसमेत महिनावारी भएका बेला बिदामा बस्ने गरेको उनले स्विकारे । ‘वडाको आफ्नो घर छैन, भाडामा बस्नुपरेको छ,’ उनले भने, ‘भाडाको घर भएकाले घरबेटीको आदेश मान्नैपर्ने बाध्यता छ ।’ छाउपडी प्रथा उन्मूलनसम्बन्धी नीति बनाए पनि जनताको चेतनास्तर परिवर्तन नहुँदा योजनाहरू कागजमै सीमित हुने गरेको छ ।

दैलेखको चामुण्डाबिन्द्रासैनी नगरपालिका–६ की तुलसा शाहीको दुई वर्षअघि छाउगोठमा सुतेको बेला सर्पले डसेर मृत्यु भयो । सोही नगरपालिका–३ की लालसरा बिकको पनि गोठमै मृत्यु भयो । दुई दशकयता दैलेखमा मात्र १३ जना महिलाको छाउगोठमा मृत्यु भएको सुर्खेतको वातावरण सुधार समाजको तथ्यांकमा छ । ३२ हजार जनसंख्या रहेको पञ्चपुरीमा आधा संख्या महिलाको छ । त्यसको आधाभन्दा बढी संख्या महिनावारी हुने उमेरका छन् । यिनीहरूलाई छाउगोठबाट घरमा सार्न प्रभावकारी कार्यक्रम छैन । छाउपडीविरुद्ध शीर्षकमा कुनै पनि बजेट छैन ।

चौकुनेले गाउँपालिकाले छाउपडी प्रथा न्यूनीकरण शीर्षकमा एक लाख रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । गाउँपालिका कार्यालयकी अधिकृत आशा बुढाका अनुसार गाउँपालिकाका १ सय २५ वटा छाउगोठ रहेको पहिचान भएको छ । ‘बजेट छुट्याएर मात्र हुँदैन, मान्छेको मानसिकतामा परिवर्तन नल्याई यो प्रथा अन्त्य हुन सक्दैन,’ उनले भनिन् ।

दैलेखको आठबिसकोट नगरपालिकामा एक गैरसरकारी संस्थाले छाउपडी अन्त्यका लागि ४२ लाख रुपैयाँ खर्च गर्‍यो । करिब पाँच वर्षसम्म छाउपडी अन्त्य अभियान जोडतोडका साथ चल्यो तर अहिले उक्त नगरपालिकाका विभिन्न वडामा छाउगोठ छ्यापछ्याप्ती छन् । नगरपालिकाका सिंगासैन, सिंगौडी, तिलेपाटा, सात्तला, पिपलकोट र राकमकर्णालीमा धमाधम छाउगोठ निर्माण भएका छन् । प्रदेशको सामाजिक विकास मन्त्रालयले चालु आर्थिक वर्ष छाउपडी तथा बालविवाहमुक्त अभियानका लागि २० लाख रुपैयाँ छुट्याएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ ०९:२२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

हाम्रो आफ्नै बिटल्समेनिया

संगीत
हिमेश

जतिबेला इन्टरनेट थिएन, चौबीसै घण्टा बज्ने टीभी च्यानल पनि सुरु भएका थिएनन्, त्यतिबेला पनि काठमाडौंमा ‘द बिटल्स’ उत्तिकै लोकप्रिय थियो,  । यस ब्यान्डका फ्रन्टम्यान जोन लेनन मन पराउने धेरै थिए  ।

अहिले सोच्दा कसरी यस्तो सम्भव भयो भन्ने लाग्न सक्छ । त्यो समयमा पनि बिटल्सको लोकप्रियतालाई भाषा, राजनीति र भौगोलिक सीमाले रोक्न सकेन । सन् ६० र ७० को बीचमा यो ब्यान्ड सक्रिय रह्यो ।

ब्यान्डले पूरै विश्वमा तहल्का मच्चाइरहेका बेला हामी मात्र कसरी अलग हुन सक्थ्यौं र ? बिटल्सले पस्केका गीतमा पागलजस्तै हुनुलाई ‘बिटल्समेनिया’ नै भनिन्छ । एक प्रकारले पश्चिमेली संगीत मन पराउनेलाई यो ब्यान्डले मोहनी लगाएको थियो । उताको भाषामा ‘हिस्टेरिया’ भन्दा पनि ठीक हुन्छ कि ? लिभरपुलको यो अंग्रेजी रक ब्यान्ड अमेरिकामा जसरी लोकप्रिय भयो, त्यसका लागि छुट्टै शब्दावली नै बनाइएको छ र त्यो हो, ‘ब्रिटिस इन्भेसन इन यूएस’ ।

यसलाई भने अमेरिकामा बेलायतले गरेको आक्रमणभन्दा हुन्छ । लेननले ठीक भनेका थिए, ‘हामी जिसस क्राइस्टभन्दा पनि बढी लोकप्रिय छौं ।’ यो खुबै विवादास्पद भनाइ रह्यो । धेरैले यसलाई मन पराएनन् पनि । तर, यो साँचो भने थियो । बिटल्स जब खुबै सक्रिय थियो, त्यतिबेला उसको प्रसिद्धिलाई उछिन्न सक्ने अरू कोही थिएन । मान्छे यो ब्यान्डलाई हदको सीमा नाघेर माया गर्थे ।

लगभग चार दशकले छुन लागेको छ, लेननको मृत्युको । विशेषतः हाम्रोतिर बिटल्स र लेनन आफैँ पनि कति लोकप्रिय छन् भनी नाप्ने कुनै औजार छैन । तर, हामी आफैं महसुस गर्न सक्छौं । आफ्नै भोगाइले भन्छ, ‘म बिटल्स प्रशंसक हुँ’ भन्दा गर्व गर्नेको संख्यामा कमी छैन । सन् सत्तरीतिर काठमाडौंमा त्यस्तो पुस्ताका युवा पनि देखिन थालेको थियो, जसले हेयरस्टायल र लगाउने लुगा ब्यान्डका सदस्यकै जस्तो हुन्थ्यो । भनौं, काठमाडौंका सडकमा लेननजस्तै भएर निस्कने पनि केही थिए ।

यस्तै एक युवा हुन्— काठमाडौं पोस्टका पत्रकार कमल तुलाधर । दरबारमार्गमा हुर्के–बढेका तुलाधरले युवा उमेरमै विदेश जाने अवसर पाए । त्यहाँबाट फर्कंदा उनी बिटल्सका कडा फ्यान भइसकेका थिए । उनीसँग कुरा गर्नुपर्छ, पुराना दिन सम्झेर खुसी हुन्छन् । त्यतिबेला उनीजस्तै अरू पनि थिए । जतिबेला सन् नब्बेतिर काठमाडौंका घरघरमा क्यासेट प्लेयर थियो, टेलिभिजन बज्न सुरु भएको थियो, त्यतिबेला पनि बिटल्स र लेनन खुबै लोकप्रिय थिए ।

सन् १९८६ को विश्वकप फाइनल एनटीभीले ‘डिले’ प्रसारण गरेको थियो । त्यसअघि नेपाली दर्शकलाई टीभीमै तानेर राख्न एनटीभीले एकपछि अर्को अंग्रेजी गीत देखाएको थियो । अनुमान गर्न सकिन्छ, अंग्रेजी गीत लोकप्रिय भएर नै यस्तो काम भएको होला । त्यतिबेला काठमाडौंमा क्यासेट किन्नका लागि दुई प्रमुख स्थान थिए, एउटा न्युरोडको ‘टिक एन्ड टक’ । अर्को असन झ्वाबहालतिरको पीआरटी क्यासेट सेन्टर ।

त्यसमध्ये ‘टीक एन्ड टक’ त आफैँमा लिजेन्ड थियो, जसले ती दिनमा काठमाडौंवासीलाई अंग्रेजी गीत सुनाउने बानी बसाल्यो । विशालबजारको सबैभन्दा अगाडिको भागमा यो पसल थियो, जसको मुख ठ्याक्कै भूगोलपार्कसँग आमनेसामने थियो । यो ‘आइकन’ पसल थियो, जुन क्यासेट युगजस्तै हराइसकेको छ । ठीक त्यही बेला रेडियो नेपालमा ‘द म्युजिकल आवर’ भनेर कार्यक्रम चल्थ्यो । प्रत्येक शनिबार आउने त्यस कार्यक्रमका सञ्चालक थिए, उनै मीठो स्वरका धनी माइकल चन्द ।

पछि उनीसँग कुराकानी हुँदा भन्ने गर्थे, काठमाडौंको सभागृहमा समयसमय अंग्रेजी गीतका कार्यक्रम हुन्थ्यो । त्योबेला पनि काठमाडौंमा ब्यान्ड बनाएर गीत गाउने चलन सुरु भइसकेको थियो । यी ब्यान्डले प्रस्तुत गर्ने अधिकांश गीत बिटल्सकै थिए । अझ सके, लेननकै । त्यसको धेरैपछि एनटीभीमै भूषण दाहालले ‘सन्डे पप’ नामको कार्यक्रम चलाए । प्रत्येक आइतबार आउने त्यो कार्यक्रममा उनले एकपछि अर्को अंग्रेजी गीत पस्के, त्यसमा पनि बिटल्सका गीत पर्ने नै भयो ।

यो समय ‘एमटीभी’ को थियो र त्यतिबेलाको पुस्तालाई ‘एमटीभी जेनेरेसन’ पनि भनिन्थ्यो । ‘द म्युजिकल आवर’ र ‘सन्डे पप’ सुन्दा–हेर्दा के अनुभव हुन्थ्यो भने त्यतिबेला काठमाडौंमा ‘हेभिमेटल’ संगीत खुबै लोकप्रिय थियो । चन्द र दाहाल आफैँले पनि आफ्ना दर्शकलाई सोधेको सम्झन्छु, ‘किन काठमाडौंका पश्चिमेली संगीत पारखीलाई हेभिमेटल मन पर्छ ?’ मैले यही प्रश्न तिनै पीआरटी क्यासेट सेन्टरका दाइलाई सोधेको थिएँ । नाम थाहा भएन, ती दाइ पनि क्यासेट बेच्दाबेच्दै अंग्रेजी गीतका विज्ञ भइसकेका थिए । उनी भन्थे, ‘हाम्रोमा सबैभन्दा पहिला सुन्ने भन्ने नै हेभिमेलट हो । केही समय हेभिमेटल सुनेपछि उसको रुचिमा परिवर्तन हुन थाल्छ । यसरी हेभिमेटल सुनेको पुस्ताको अन्तिम गन्तब्य रक संगीत नै हो । ढिलो हुन सक्छ, अथवा चाँडै तिनले अन्त्यमा सुन्ने भनेकै बिटल्सजस्ता ब्यान्डको गीत हो ।’ जतिबेला यो पुस्ता बिटल्स सुन्थे, त्यतिबेला उनीहरूले भन्थे, ‘हो, वास्तविक गीत त यी पो हुन्, सरल शब्द, ठ्याक्कै बुझिने, कर्णप्रिय स्वर र लय दुवै ।

अहिले र्‍याप र आर एन्ड बीका गीत सुन्ने धेरै छन् । हुन सक्छ, हेभिमेटल गीत सुन्नेको पनि कमी भएको छैन । तर, यी पुस्ताका श्रोता पनि कुनै न कुनै दिन बिटल्सका गीतमा ठोक्किनेछन् र हुनेछन्, यो ब्यान्डका सदावहार प्रशंसक । फेरि त्यही ‘सन्डे पप’ मै फर्कने हो भने त्यसमा एउटा प्रश्न सोधिन्थ्यो र त्यसको उत्तर दिनेले केही पुरस्कार पाउने गर्थे । यस क्रममा सोधिएको पहिलो प्रश्न थियो, ‘बिटल्सले रेकर्ड गरेको पहिलो गीत कुन हो ?’
चिठ्ठीको माध्यमबाट यसको हजारौं उत्तर आए र त्यो गीत थियो, ‘लभी मी डु’ । भनिरहनु पर्दैन, त्यतिबेला ‘गुगल’ थिएन । तर, यो ब्यान्ड मन पराउनेलाई यसको ठीक उत्तर पनि त थाहा थियो । काठमान्डुमा बिटल्स र लेनन कति लोकप्रिय थिए भन्ने एउटा राम्रो उदाहरण यो पनि हुन सक्छ । लगभग २० वर्षअगाडि नेपाल भाषामा ‘नेवाः बिटल्स’ नाममा एल्बम निस्केको थियो । यसमा ब्यान्डकै गीत नेपाल भाषामा गाइएको छ । यो एल्बम झन्डै १० हजारभन्दा बढी बिक्री भएको थियो भनिन्छ, त्यो पनि केही दिनमै ।

त्यो एल्बमको कभरमा लेननसँगै ब्यान्डका चार सदस्य काठमाडौं हनुमानढोकाको कुमारी घरअगाडि हिँडिरहेको देखाइएको छ । खासमा यो ब्यान्डको चर्चित एल्बम एबी रोडको कभरकै नक्कल हो । त्यसमा पनि ब्यान्डका सदस्य यसरी नै जेब्रा क्रसिङमा लहरै बाटो काटिरहेका हुन्छन् । त्यो ‘नेवाः बिटल्स’ नेपाल भाषाको संगीत क्षेत्रमा सबैभन्दा बढी बिक्री भएको एल्बममा पर्छ । अब भनिरहनु पर्दैन, बिटल्स मन परेर त यो एल्बम पनि किन्ने धेरै भए । हुन पनि, हाम्रो आफ्नै बिटल्समेनिया पनि गज्जब छ । र, लेननलाई हार्दिक श्रद्धाञ्जली पनि ।
twitter : @himeshratna

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ ०९:२०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×