धान उत्पादन ८ % घट्ने, कुल गार्हस्थ उत्पादनमै प्रभाव पर्ने

कृषितर्फको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा धानको मात्रै १३ देखि १७ प्रतिशत योगदान
राजु चौधरी

मनसुनमा ढिलाइ, धानको नक्कली बीउ, फौजी किराको प्रकोपलगायत कारणले यस वर्ष धान उत्पादन करिब ८ प्रतिशत घट्ने अनुमान गरिएको छ । सिजनमा मल अभाव हुनु र सिँचाइ असुविधाले पनि उत्पादन घट्ने आकलन गरिएको हो ।कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको तथ्यांकअनुसार वर्षे धानको कुल रोपाइँ हुने क्षेत्रफल १३ लाख ७१ हजार ७ सय ६ हेक्टर हो ।

दस दिन ढिलो सुरु मनसुनले रोपाइँ १३ लाख ८ सय ३० हेक्टर मात्रै भएको छ । नेपालमा धानको उत्पादकत्व प्रतिहेक्टर ३.७ टन छ । ७० हजार ८ सय ७६ हेक्टरमा रोपाइँ नहुँदा २ लाख ६२ हजार २ सय ४१ टन उत्पादनमा कमी आउने मन्त्रालयका वरिष्ठ तथ्यांक अधिकृत रामकृष्ण रेग्मीले बताए । ‘रोपाइँमा भएको कमीसँगै प्रकोपले पनि केही असर गरेको देखिन्छ,’ उनले भने ।


नेपालको धान खेती मनसुनमा आधारित छ । गत वर्ष मनसुनले साथ दिँदा उत्पादन राम्रो भएको थियो । ५६ लाख १० हजार टन धान उत्पादन भयो । उक्त परिमाणमा उत्पादन हुँदा मागको करिब ५ लाख टन अपुग थियो । अहिले रोपाइँको क्षेत्रफल घट्दा उत्पादनसँगै आयात पनि बढ्ने आकलन गरिएको छ । सरकारकै तथ्यांकअनुसार चामल खरिदमा अर्बौं रुपैयाँ बाहिरिएको छ ।

यस वर्ष उत्पादनमै कमी हुँदा आयात थप बढ्ने जानकारहरू बताउँछन् । ‘गत वर्ष चैते धानसहित १४ लाख ९१ हजार ७ सय ४४ हेक्टरमा खेती भएको थियो । चैते धान १ लाख २० हजार हेक्टरमा हुन्छ, बाँकी वर्षे धानको क्षेत्रफल हो,’ मन्त्रालयका एक अधिकारीले भने, ‘गत वर्षको तुलनामा रोपाइँ पनि करिब ५ प्रतिशतले घटेको छ । यसले उत्पादनमा करिब ७/८ प्रतिशत घट्ने अनुमान गरिएको छ ।’


नेपालको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा कृषि क्षेत्रको योगदान करिब २७ प्रतिशत हो । कृषितर्फको कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा धानको मात्रै १३ देखि १७ प्रतिशत योगदान रहेको रेग्मीले बताए । अर्थविद् केशव आचार्यले धानको उत्पादन घट्दा समग्र जीडीपीलाई आधा प्रतिशत विन्दुले घटाउने बताए । यसले अप्रत्यक्ष रूपमा अर्थतन्त्रमा संकुचन ल्याउने उनले बताए ।

यसबाट किसान मारमा पर्ने उनले बताए । ‘किसानका लागि वर्षभरिको जीवन हो, धान बिक्री गरेर गैरकृषि वस्तु किन्छन् । घर खर्च धान्छन्,’ अर्थविद् आचार्यले भने, ‘जीडीपीमा आधा प्रतिशत कम योगदान भए पनि ३० औं लाख किसानलाई मार पर्ने देखियो ।’ किसानलाई मर्का हुन नदिन उत्पादन घट्दा धानको मूल्य सोही अनुपातमा बढ्नुपर्ने बताए । ‘यीबाहेक चामलको आयात पनि बढाउँछ, व्यापार घाटालाई पनि धकेल्छ,’ आचार्यले भने ।


धान बालीलाई मुख्यतः युरिया र डीएपी मल चाहिन्छ । सरकारसँग पर्याप्त मल नहुँदा किसानलाई थप मर्का परेको थियो । मौसम सक्रिय भएपछि तराईमा आएको बाढीले धानबालीमा थप क्षति पुगेको थियो । धान काट्ने बेलामा फौजी किराको प्रकोपले थप असर पुगेको छ ।

प्लान्ट क्वारेन्टाइन तथा विषादी व्यवस्थापन केन्द्रका अनुसार फौजी किराले करिब २० हजार हेक्टरमा क्षति गरेको छ । गरिमा जातको हाइब्रिड बीउको नाममा नक्कली बीउ बिक्री भएपछि करिब १४ सय हेक्टर धानमा असर गरेको छ । ‘गरिमा र फौजीले मात्रै करिब ८० हजार टन उत्पादनमा कमी हुने देखिन्छ,’ मन्त्रालयका ती अधिकारीले भने ।


कृषि सचिव युवकध्यज जीसीले मनसुन ढिलाइ र फौजी किराको प्रकोपका कारण केही घट्न सक्ने बताए । यीबाहेक गरिमा धान लगाएको क्षेत्रफलमा पनि उत्पादन घट्न सक्ने अवस्था देखिएको उनको भनाई छ । ‘यस वर्ष उत्पादन बढाउने लक्ष्य थियो । तर, राम्रोसँग बढाउन सक्ने अवस्था भएन,’ सचिव जीसीले भने, ‘क्षति मूल्यांकन समिति गठन भएको छ । सबै तथ्यांक आएपछि उत्पादनबारे यकिन हुन्छ ।’

मन्त्रालयका अनुसार उपसचिवको संयोजकत्वमा ७ वटै प्रदेशमा धान उत्पादनको विवरण संकलन गर्न कमिटी गठन गरिएको छ । वरिष्ठ तथ्यांक अधिकृत रेग्मीका अनुसार ७ प्रदेशमा ७ वटा टोली खटाइनेछ । एउटा टोलीमा ३ जना कर्मचारी रहन्छन् । टोली तरार्ईमा केन्द्रित हुने रेग्मीले बताए ।


२४ अर्बको चामल आयात
भन्सार विभागको तथ्याङक अनुसार आर्थिक वर्ष ०७५/७६ मा २४ अर्ब ६३ करोड रुपैयाँको चामल आयात भएको छ । यो अघिल्लो वर्ष ०७४/७५ को तुलनामा १ अर्ब ८१ करोड रुपैयाँले बढी हो ।

आर्थिक वर्ष ०७४/७५ मा २२ अर्ब ८२ करोड रुपैयाँको चामल आयात भएको थियो । चामलको आयात निरन्तर बढ्दो छ । ०७३/७४ मा चामल खरिदमा १८ अर्ब ७७ करोड रुपैयाँ बाहिरिएको तथ्यांकमा उल्लेख छ । यस्तै चालु आर्थिक वर्षको पहिलो तीन महिनामै ३० करोड ७१ लाख रुपैयाँको आयात भएको छ । धानको उत्पादन घट्दा चामल आयातमा थप वृद्धि हुने विभागको अनुमान छ ।

उत्पादन घट्नुको कारण

मनसुनमा ढिलाइ
रासायनिक मल अभाव
तराईमा आएको बाढी
७० हजार ८ सय हेक्टरमा रोपाइँ नै भएन
फौजी किराको प्रकोप
नक्कली बीउ पसाएन

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७६ १४:०९
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

भारतका चर्चित पूर्व प्रमुख निर्वाचन आयुक्त शेषनको निधन

सुरेशराज न्यौपाने

नयाँदिल्ली — सन् ९० को दशकमा भारतीय राजनीतिमा एउटा किस्सा चर्चित थियो– भारतीय राजनीतिज्ञहरु दुईटा कुरासँग मात्र डराउँछन्, पहिलो भगवान, दोस्रो टीएन शेषन । शेषन अर्थात् भारतका पूर्व प्रमुख निर्वाचत आयुक्त ।

तिनै चर्चित पूर्व प्रमुख निर्वाच आयुक्त शेषनको ८७ वर्षको उमेरमा आइतबार राति करीब दश बजे ह्रृदयाघातका कारण नयाँदिल्लीमा निधन भएको छ । उनी १२ डिसेम्बर १९९० देखि ११ डिसेम्बर १९९६ सम्म विश्वकै सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्र मानिने भारतको १० औं प्रमुख निर्वाचन आयुक्तका रुपमा बहाल थिए । उनलाई तत्कालिन प्रधानमन्त्री चन्द्रशेखरले प्रमुख आयुक्त नियुक्त गरेका थिए ।

डिसेम्बर १९३२ मा केरलाको थिरुनेल्लाईमा जन्मेका शेषन निकै हक्की र निडर प्रशासक रुपमा चिनिन्थे । र, उनलाई स्वतन्त्र भारतको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा प्रभावशाली निर्वाचन आयुक्तका रुपमा चिनिन्छ ।

निर्वाचन प्रणालीमा गरिएका बृहत सुधार लागि पनि शेषनलाई सम्झने गरिन्छ । विशेषगरी सन् १९९० देखि १९९६ को अवधिमा उनले चुनावी प्रणालीभित्रका विकृति र विसंगति हटाउन अहं भूमिका खेलेका थिए ।

छ वर्षको आफ्नो कार्यकालमा उनले भारतको निर्वाचन आयोग र निर्वाचन प्रणाली मुहार नै फेरिदिए । त्यतिबेलासम्म चुनाव भन्नासाथ नगद र बाहुबल खेल मात्र बुझिने गरिएकोमा त्यसमा परिवर्तन ल्याउँदै शेषनले निर्वाचन आचारसंहिताको कडाईका साथ पालना गराए । त्यतिबेला विशेषगरी सबैभन्दा बढी मतदाता भएको उत्तरप्रदेशमा शान्तिपूर्ण र निष्पक्ष चुनाव गराउनु चुनौतीपूर्ण काम थियो । हिन्दु–मुस्लिम समुदायबीच ठूलो अविश्वाससँगै जातीय द्वन्द्व पनि उत्तिकै चर्को थियो । तर, उनले कार्यकालमा उत्तरप्रदेशमा चुनाव आवधिक रुपमा सम्पन्न मात्र भएन मतदान ऐतिहासिक रुपमै सबैभन्दा बढी हुन पुगेको थियो । त्यसो हुनुका पछाडि मतदानस्थलमा गरिएको कडा सुरक्षा व्यवस्था र त्यसले गर्दा दलितलगायतका तल्लो वर्गको मतदानमा सहभागिता बढ्नु प्रमुख कारण थियो ।

निर्वाचन आचार संहिताको पूर्ण पालनाका लागि शेषन जस्तोसुकै निर्मम निर्णय लिन पनि पछि हट्दैनथे । त्यही भएर उनी प्रमुख आयुक्त रहँदा एकसेएक घाघडान राजनीतिज्ञहरु पनि थर्कमान हुने गर्थे । हिमाञ्चलका तत्कालीन राज्यपालल गुल्सर अहमतले मध्यप्रदेशको सतना निर्वाचत क्षेत्रमा आफ्नो छोराको प्रचारप्रसार गरेको तथ्य बाहिर आएपछि शेषनले चुनाव नै निलम्बन गरिदिए । पछि त्यही कारणले ती राज्यपालले पदबाट राजीनामा दिनुपरेको थियो । त्यसैगरी उत्तरप्रदेशको एउटा चुनावी र्‍यालीका क्रममा मञ्चमा भएकै बेला प्रचारप्रसारको अवधि सकिएका कारण एउटा मन्त्रीले मञ्च छाड्नु परेको थियो ।

उनले उम्मेदवारहरुले चुनावका क्रममा गर्ने खर्चमा पनि अंकुश लगाएका थिए । उनले नै निर्वाचनका बेला सबै राज्यमा निर्वाचन पर्यवेक्षकहरु खटाउने अभ्यास सुरु गराए । ती पर्यवेक्षकहरुले चुनाव आचारसंहिता पालना गरे नगरेको, धाधँलीलगायतका चुनावीविरोधी गतिविधिको सबै सूचना आयोगलाई पठाउँथे । त्यही आधारमा आयोगले निर्वाचन स्थगित गर्नेदेखि उम्मेद्वारी खारेज गर्नेसम्मको निर्णय लिने गर्थ्यो ।

निर्वाचनमा हुने अनावश्यक खर्चमा पनि शेषनको कडा निगरानी रहन्थ्यो । जसले गर्दा उनको कार्यकालका बेला चुनावमा आचारसंहिता विपरीत खर्च गर्ने प्रवृत्तिमा पनि धेरैमात्रामा कमी आएको थियो । शेषनलाई भारतीय राजनीतिको गलत पक्ष केके हुनेर सोध्दा उनी सँधै एउटै जवाफ दिन्थे– मनि, मसल र मिनिष्टिर (थ्री एम अर्थात् पैसा, बाहुबल र मन्त्री । आफ्नो कार्यकाल भर शेषनको ध्यान यी तिनवटामाथि नियन्त्रण गर्नमै बित्यो । जसले गर्दा निर्वाचनप्रति जनविश्वास बढ्न गएको र त्यसले भारतीय लोकतन्त्रलाई थप बलियो बनाउन योगदान गरेको बताइन्छ । यिनै कामले गर्दा शेषनको ख्याती भारतमा मात्र नभएर अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा समेत हुने गर्थ्यो । त्यही भएर नै सन् १९९६ मा उनलाई कुशल प्रशासन सेवाका लागि एसियाको नोबल मानिने रामोन म्यागासासे पुरस्कार समेत प्रदान गरिएको थियो ।

पदमुक्त भए पछि अन्य नियुक्तिका लागि कहिल्यै पनि लालच देखाएनन् । भनिन्छ तत्कालीन प्रधानमन्त्री पीभी नरसिंहा रावले शेषनलाई राज्यपाल वा राजदूत छान्न प्रस्ताव गरेका थिए । तर, शेषनले रावको उक्त प्रस्तावलाई ठाडै अस्वीकार गरे । तर, पछि उनले राजनीतिमा भने दाउ लगाए । सन् १९९९ को लोकसभा चुनावमा शेषनले गुजरातको गान्धीनगर सिटबाट उम्मेदवारी दिएका थिए । तर, उनी भारतीय जनता पार्टीका वरिष्ठ नेता लालकृष्ण आड्वाणीसँग पराजित भएका थिए ।

१९५५ मा प्रशासन सेवामा प्रवेश गरेका शेषन सन् १९८८ मा राजीव गान्धी प्रधानमन्त्री भएकाले रक्षा सचिव नियुक्त भएका थिए । त्यसको एक वर्षपछि १९८९ मा मन्त्रिपरिषद् सचिवको रुपमा समेत काम गरे । हार्वड विश्वविद्यालयबाट जनप्रशासनमा स्नातोत्तर गरेका शेषनको कलेजको पढाई भने मद्रासको क्रिश्चियन कलेजमा भएको थियो । जहाँबाट उनले भौतिकशास्त्रमा स्नातक पास गरेका थिए ।

प्रकाशित : कार्तिक २५, २०७६ १३:३६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×