चाडवाडका लागि करिव २ अर्ब रुपैयाँको स्याउ मात्रै आयत

मूल्य मनपरी, अनुगमन शून्य
राजु चौधरी

पछिल्ला तीन महिनामा तिहार लक्षित ५ अर्ब ९ करोड रुपैयाँको सामग्री आयात भएको छ  । सो अवधिमा भाइटीकाका लागि चाहिने बदाम, काजु, किसमिस, स्याउ, सुन्तलालगायत वस्तुको आयात भएको भन्सार विभागको तथ्यांक छ  ।

(काठमाडौं) - पछिल्ला तीन महिनामा तिहार लक्षित ५ अर्ब ९ करोड रुपैयाँको सामग्री आयात भएको छ । सो अवधिमा भाइटीकाका लागि चाहिने बदाम, काजु, किसमिस, स्याउ, सुन्तलालगायत वस्तुको आयात भएको भन्सार विभागको तथ्यांक छ । अघिल्लो वर्षको सोही अवधिको तुलनामा यो १ अर्ब ३४ करोड रुपैयाँले बढी हो । गत आर्थिक वर्षको पहिलो ३ महिनामा ३ अर्ब ७५ करोड रुपैयाँको तिहार सामग्री आयात भएको थियो ।
ती सामग्री भारत, चीन, थाइल्यान्ड, अमेरिका, क्यानडा लगायतबाट आयात भएको विभागले जनाएको छ । सबैभन्दा बढी स्याउको आयात भएको छ । ३ महिनाको अवधिमा १ अर्ब ९८ करोड ७२ लाख रुपैयाँको स्याउ आयात भएको छ । अघिल्लो वर्षको तिहारमा १ अर्ब ७२ करोड रुपैयाँको स्याउ आयात भएको तथ्यांकमा छ ।
व्यवसायीका अनुसार स्वदेशी उत्पादनले मागको करिब १५ प्रतिशत मात्रै धान्छ । जसले गर्दा आयातमै निर्भर हुनु परेको फलफूल थोक व्यवसायी सघले जनाएको छ । ‘तिहारमा दैनिक ३ करोडभन्दा बढीको फलफूल आवश्यक पर्छ,’ संघका कोषाध्यक्ष काशीराम सापकोटाले भने, ‘२ महिना उत्पादन हुने स्याउले मागको करिब १५ प्रतिशत मात्रै धान्छ ।’ पछिल्लो समय मुस्ताङ/जुम्लाको स्याउले पनि बजार पाएको छ । तर, बजारीकरण नहुँदा बजारको पहुँच पुग्न सकेको छैन ।
विभागको तथ्यांकअनुसार सुन्तलाको आयात पनि उल्लेख्य रूपमा बढेको छ । भन्सार विभागको तथ्यांकअनुसार ३ महिनाको अवधिमा ४० करोड ४७ लाख रुपैयाँको सुन्तला आयात भएको छ । अघिल्लो वर्षको पहिलो ३ महिनामा ११ करोड रुपैयाँको आयात भएको थियो । जानकारका अनुसार सुन्तला उत्पदन मंसिरदेखि पुसको अन्तिमसम्म हुन्छ । माग भने भदौदेखि हुन्छ । जसले गर्दा आयात बढ्छ । सुन्तलाको कुल क्षेत्रफल २७ हजार १ सय ५० हेक्टर हो ।
उत्पादनशील क्षेत्रफल १६ हजार १ सय ५५ हेक्टर हो । उक्त क्षेत्रफलबाट गत वर्ष १ लाख ६१ हजार ४ सय ३४ टन उत्पादन भएको थियो । तर, उत्पादन पर्याप्त छैन । उक्त उत्पादनले मागको करिब १५ प्रतिशत मात्रै पूर्ति गर्ने कृषि विभागका अधिकारीहरू बताउँछन् । अमिलो फलफूल खरिदमा ३८ करोड ६६ लाख रुपैयाँ बाहिरिएको छ । अघिल्लो वर्ष ३४ करोड ७० लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो ।
केराको आयात भने केही घटेको छ । ३ महिनाको अवधिमा ३९ करोड ७६ लाख रुपैयाँको केरा आयात भएको छ । अघिल्लो वर्षको पहिलो ३ महिनामा ४१ करोड १६ लाख रुपैयाँको केरा आयात भएको थियो । आयातित फलफूल बल्खु र कालीमाटी व्यवसायीले खरिद गरी बिक्री गर्छन् ।
तथ्यांकअनुसार ओखर खरिदमा २३ करोड ३१ लाख रुपैयाँ बाहिरिएको छ । अघिल्लो वर्षको तिहारमा ६ करोड रुपैयाँको आयात थियो । बदाम तथा अलमन्डमा २१ करोड १८ लाख रुपैयाँको बाहिरिएको छ । अघिल्लो वर्ष १३ करोड ८६ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो ।


६ करोड ६१ लाख रुपैयाँको किसमिस आयात भएको थियो । अघिल्लो वर्षको ३ महिनामा ५ करोड ६५ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो । सुपारी आयातमा २७ करोड ६९ लाख रुपैयाँ बाहिरिएको छ । ३ महिनाको अवधिमा १० करोड रुपैयाँको पिस्ता आयात भएको छ ।
अघिल्लो वर्षको तीन महिनामा २ करोड ८२ लाख रुपैयाँको आयात भएको भन्सार विभागको तथ्यांकमा उल्लेख छ । यस्तै, ३ महिनाको अवधिमा २६ करोड ८४ लाख रुपैयाँको नरिवल आयात भएको छ । अघिल्लो वर्षको ३ महिनामा २३ करोड ७८ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो । काजु खरिदमा ३४ करोड ८२ लाख रुपैयाँ बाहिरिएको छ । अघिल्लो वर्ष २७ करोड ८४ लाख रुपैयाँको आयात भएको थियो । आयातति वस्तुको मूल्य मनोमानी रूपमा बिक्री भए पनि तिहार लक्षित बजार अनुगमन भएन ।
मूल्यको सन्दर्भमा वाणिज्य आपूर्ति तथा उपभोक्ता हित सरक्षण विभागले अनुगमन गर्ने हो । गुणस्तरको हकमा खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले गर्नुपर्छ । तर, यी निकायले अनुगमनमा चासो नदिँदा उपभोक्ता ठगिएको उपभोक्ता अधिकारकर्मीहरू बताउँछन् । ‘बजारमा चर्को मूल्य असुले पनि सरकारी निकाय मौन बसे,’ उपभोक्ता अधिकार अनुसन्धान मञ्चका अध्यक्ष माधव तिमिल्सिनाले भने, ‘सरकारको गैरजिम्मेवारीले उपभोक्ताप्रति अन्याय भयो ।’

प्रकाशित : कार्तिक १५, २०७६ १६:४०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

गरिमाको बीउ नै नक्कली

राजु चौधरी

काठमाडौँ — धेरै फल्ने उन्नत जातको गरिमा भन्दै किसानलाई बिक्री गरिएको धानको बीउ अर्कै जातको भएको पाइएको छ । असोज बित्दासमेत बाला नलागेपछि कृषि अनुसन्धान परिषद् (नार्क) ले गरेको डीएनए परीक्षणमा बीउ गरिमाको जातसँग नमिलेको हो । 

भारतको रेनोभा सिड्स साइन्स इन्डिया प्रालिले उत्पादनको गरेको बीउ साउथ इस्ट एसियन सिड कम्पनी प्रालिले ल्याएर नेपालमा बेचेको थियो । ‘पञ्जीकरण भएको गरिमा र अहिले बाला नलागेको धानको बीउको वंशाणुगत गुण र चरित्र मिलेन,’ नार्कका वैज्ञानिक सुशील सुवेदीले भने, ‘गरिमा भनी किसानलाई अर्कै बीउ बेचेर ठगी गरेको देखियो ।

बीउ नक्कली पुष्टि भएपछि सरकारले उत्पादन गर्ने भारतीय कम्पनीमाथि छानबिन गर्न परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत पत्राचार गर्ने तयारी गरेको छ । नेपालस्थित आयातकर्ता कम्पनीको बीउ कारोबार इजाजतपत्र खारेज गर्न कृषि मन्त्रालयलाई सिफारिस गरिएको छ । यस्तै, क्षति मूल्यांकन गर्न बीउबिजन गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्रका प्रमुख मदन थापाको संयोजकत्वमा समिति गठन गरिएको छ । समितिलाई एक महिना समय दिइएको छ ।

बीउबिजन केन्द्रका अनुसार गरिमा हाइब्रिड धान नेपालमा २०७२ सालमा दर्ता भएको थियो । यसको पाक्ने अवधि १२० देखि १२५ दिन हो । बोटको उचाइ १०० देखि १०५ सेन्टिमिटर हुन्छ भने उत्पादन क्षमता ५.८ देखि ६.३ मेट्रिक टन हो । गरिमा हाइब्रिडको मसिनो दाना हुन्छ ।

यो जातको धान तराई र भित्री मधेसमा सिफारिस गरिएको छ । यस वर्ष वितरण गरिएको बीउ भने ढिला पाक्ने प्रकृतिको रहेको नार्कले जनाएको छ । यो नक्कली बीउ मुलुकभर करिब १७ टन आयात गरी बिक्री गरिएको थियो । यो बीउ लगाएको हजारौं रोपनी क्षेत्रफलमा धानबाली पसाएकै छैन । बाला नलागेपछि किसानले हरियै गाँज काट्न थालेका छन् । किसानलाई फौजी किराको प्रकोपले थप सताएको छ ।

गरिमा हाइब्रिड बीउको स्रोत रिनोभा सिड साइन्स इन्डिया प्रालि हैदरावादमा छ । नेपाल आयात गर्ने साउथ इस्ट एसियन सिड कम्पनी प्रालिका सञ्चालक देवानजंग चौधरी हुन् । चौधरीको कम्पनीले तीन पटक बीउ आयात गरेको थियो । पहिलो लटमा आयात गरिएको बीउमा समस्या नदेखिए पनि दोस्रो र तेस्रो लटमा गुनासो आएको उनले बताए । ‘बीउ उत्पादनकै क्रममा केही समस्या हुन सक्छ । उत्पादक कम्पनीलाई जानकारी गराएको छु,’ उनले भने, ‘यसमा मेरो गल्ती छैन । उतैबाट गरिमा भनेर त्यस्तो
बीउ दिएछ ।’

चौधरीले आयात गरेको बीउ सबैभन्दा बढी चितवनमा बिक्री भएको थियो । त्यहाँ प्रशान्त एग्रोभेटले बीउ बिक्री गरेको थियो । १३ हजार ४ सय ४ केजी खरिद गरेको एग्रोभेटले चितवनमा मात्रै ९ हजार केजी बेचेको थियो । बाँकी ४ हजार ४ सय ४ केजी रौतहट, नवलपरासी, नुवाकोट, लमजुङ, गोरखा र तनहुँलगायत जिल्लामा बिक्री गरिएको थियो ।

डीएनए प्रतिवेदन बिहीबारै राष्ट्रिय बीउबिजन समितिमा पेस गरिएको छ । बीउबिजन समितिका सदस्य सचिव एवम् बीउबिजन गुणस्तर नियन्त्रण केन्द्र प्रमुख थापाले हाइब्रिडका नाममा गडबडी भएको बताए ।

अरू धान काट्ने बेला भइसक्दा गरिमा भनिएको धान नपसाएपछि राष्ट्रिय धान बाली अनुसन्धान कार्यक्रम धनुषाका धान संयोजक रामवरण यादवको संयोजकत्वमा कृषि मन्त्रालयले अध्ययन समिति गठन गरेको थियो । समितिले स्थलगत अध्ययन गरी तयार पारेको प्रतिवेदनमा पनि गरिमा हाइब्रिडसँग मेल नखाएको उल्लेख थियो ।

‘यसमा बाला निस्कन थप २० देखि २५ दिन र पाक्ने अवधि पनि दर्ता गरिएको गरिमा हाइब्रिड धानको भन्दा करिब १ महिना बढी लाग्ने देखियो,’ प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘दर्ता गरिएको गरिमा जातको हाइब्रिड धान र स्थलगत निरीक्षण गरिएको धानको जातीय विशेषता (विशेषगरी बाली अवधिमा) फरक पाइयो ।’ स्थलगत परीक्षणपश्चात् नार्कले प्राविधिक (डीएनए) परीक्षण गरेको हो ।

थापाको नेतृत्वमा बनेको क्षति मूल्यांकन समितिमा प्रदेश, स्थानीय तहका प्रतिनिधि, ज्ञान केन्द्र, धान वैज्ञानिकलगायत छन् । वास्तविक खेती र क्षति मूल्यांकन गरेर कृषि मन्त्रालयमा पेस गर्ने र त्यसपछि कृषि मन्त्रालय र प्रदेश सरकारले क्षतिपूर्ति निर्क्योल गर्ने समिति संयोजक थापाले बताए ।

उनका अनुसार बिहीबार बीउबिजन बोर्ड बैठकले आयातकर्ताको लाइसेन्स र गरिमा हाइब्रिडलाई बीउ सूचीबाट खारेज गर्न मन्त्रालयलाई सिफारिस गरिसकेको छ । खारेज भने मन्त्रिपरिषदबाट गराउनुपर्छ । ‘अब आयातकर्ताको कारोबार स्वत: रोकिन्छ । लाइसेन्स खारेज हुन्छ,’ थापाले भने, ‘जरिवाना तथा क्षतिपूर्ति भराउनुपर्ने हुन्छ ।’ केन्द्रका अनुसार आयातकर्ता क्षतिपूर्ति दिन मौखिक रूपमा तयार छ ।

नार्कका वैज्ञानिक सुवेदीले आयातकर्तालाई बीउ उत्पादक कम्पनीले ठगेको भए भारतीय कम्पनीलाई पनि कारबाही हुनुपर्ने बताए । ‘त्यसका लागि परराष्ट्र मन्त्रालयमार्फत प्रक्रिया अगाडि बढाउनुपर्छ,’ उनले भने । उनले कानुनी रायका आधारमा कारबाही प्रक्रियामा जानुपर्ने बताए ।

कृषिमन्त्री चक्रपाणि खनालले गत सोमबार कान्तिपुरसँग डीएनए परीक्षणको प्रतिवेदनपछि आयातकर्तालाई मुद्दा चलाउने बताएका थिए । उनले अर्थ मन्त्रालयको सहमति लिएर किसानलाई क्षतिपूर्ति दिने पनि बताएका थिए । त्यसका लागि मन्त्रिपरिषद्बाट टुंगो लगाउने उनको भनाइ थियो । कृषि सहसचिव सबनम पोखरेलले पनि नियमअनुसार किसानलाई क्षतिपूर्ति दिइने बताइन् । ‘क्षति मूल्यांकन गर्न समिति बनेको छ, त्यही समितिको सिफारिसका आधारमा किसानले क्षतिपूर्ति पाउँछन्,’ उनले भनिन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ९, २०७६ ०७:१९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×