पोखरालाई भैरहवा हवाई प्रवेश मार्ग

‘भैरहवा हवाई प्रवेश मार्ग सञ्चालन गर्ने विषयमा भारतसँग सैद्धान्तिक सहमति भइसकेको छ । एक–दुईवटा बैठकपछि भैरहवा इन्ट्री प्वाइन्ट पाउँछौं । महेन्द्रनगर र नेपालगन्जका लागि पनि भारतसँग कुरा गरिरहेका छौं ।’
दीपक परियार

(पोखरा) — पोखरा र भैरहवामा निर्माणाधीन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई भैरहवा हवाई प्रवेश मार्ग खोल्न नागरिक उड्डयन प्राधिकरण (क्यान) ले तयारी गरेको छ । प्रवेश मार्ग खोल्न भारतसँग सहमति भएर कार्यान्वयनको चरणमा छ । हाल नेपालमा सिमरा नाकाबाट मात्रै जहाज प्रवेश गर्छ । चीनबाट पनि प्राय: जहाज सिमरा भएरै आउँछन् । भैरहवाको गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल निर्माण वैशाखमा सकिँदै छ । 

निर्माणाधीन पोखरा अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको धावन मार्ग । फाइल तस्बिर : कान्तिपुर 

क्यान महानिर्देशक राजन पोखरेलका अनुसार दुवै पक्षले अन्तर्राष्ट्रिय नागरिक उड्डयन संगठन (आइकाओ) मा यो रुट स्थापित गर्न अनुरोध गरेर पत्र पठाइसकेका छन् । ‘उताबाट सकारात्मक जवाफ आइसकेको छ, केही छलफल पनि भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘सम्भवत: छिट्टै नै त्यो रुट खुला गर्छौं ।’

काठमाडौंमा हालै भएको हवाई महानिर्देशकहरूको अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा यस विषयमा भारतसँग ‘साइड मिटिङ’ भएको उनले सुनाए । ‘भारतले यो रुटलाई छिटोभन्दा छिटो खुला गर्न सहमति जनाइसकेको छ,’ उनले भने, ‘पोखरा एयरपोर्टका लागि रुटको समस्या छैन । भैरहवाबाट पनि इन्ट्री गर्न सक्छौं । सिमराबाट पनि सक्छौं । पछि महेन्द्रनगरबाट रुट प्राप्त भयो भने हाम्रो हवाई क्षेत्रभित्र ल्याएर कसरी काम गर्ने त्यो हाम्रो काम हो ।’

अब बन्ने विमानस्थलमा ठूला जहाज ल्यान्ड गर्न भने सक्दैनन् । यसको रनवे २ हजार ५ सय मिटर मात्रै भएकाले ‘टोपोग्राफी’ ले नदिने पोखरेल बताउँछन् । ‘अधिकतम ल्यान्ड गर्न सक्ने भनेको ५ डी क्याटगोरीको एयरबस ३२० सम्म हुन्छ कि भन्ने अध्ययन भइरहेको छ,’ उनले भने, ‘त्यो भनेको १४० देखि १६० सिटसम्मको विमान हो ।’ एयरबस ३१९ भने ल्यान्ड गर्न सक्ने अध्ययनले देखाइसकेको उनले जनाए । संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री योगेश भट्टराईले भैरहवा हवाई प्रवेश मार्ग सञ्चालन गर्ने विषयमा भारतसँग सैद्धान्तिक सहमति भइसकेको बताएका छन् । ‘कार्यान्वयनको एक दुईवटा बैठक भएपछि भैरहवा इन्ट्री प्वाइन्ट पाउँछौं,’ पोखरामा बुधबार उनले भने, ‘महेन्द्रनगर र नेपालगन्जमा पनि हामीले भारतसँग कुरा गरिरहेका छौं ।’
उनका अनुसार अध्यागमनले ग्राउन्ड ह्यान्डलिङ, भिसा जाँच, कस्टमलगायतका लागि आवश्यक तयारी गरिएको छ । भैरहवामा निर्माणाधीन गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल र पोखराका निम्ति अध्यागमनले तयारी गरेको हो । जनशक्ति लिने काम भइसकेको छ । तालिम दिने र आवश्यक सामग्री बन्दोबस्तको काम सुरु भइसकेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय उडान गर्न गौतम बुद्ध र पोखरालाई ध्यान दिँदै एक समिति बनाउने तयारी मन्त्रालयले गरेको छ । समितिले विदेशका हवाईसेवासँग सम्पर्क गर्ने, समन्वय गर्ने, यहाँ आउनका निम्ति सुविधा के दिने भन्ने निर्क्योल गर्ने लगायत काम गर्नेछ । विमानस्थल सञ्चालन भएपछि सुरुमा ल्यान्डिङ चार्ज, पार्किङ चार्ज नलिनेलगायत धेरै प्याकेज बनाउने मन्त्री भट्टराईले उल्लेख गरे । उनले भने, ‘काठमाडौंको लोडलाई क्रमश: बाहिर ल्याउँदै छौं । काठमाडौंले अब धान्न सक्दैन । ठाउँ पनि छैन ।’

सन् २०१४ को मे ३१ मा क्यान र ठेकेदार कम्पनी चाइना सीएएमसी इन्जिनियरिङ कम्पनी लिमिटेडबीच विमानस्थल निर्माणको ठेक्का सम्झौता भएको थियो । २०१६ मार्च २१ मा नेपाल र चीनको एक्जिम बैंकबीच ऋण सम्झौता भयो । नेपाल सरकार र क्यानबीच २०१९ जुन ५ मा अनुदान ऋण सम्झौता भयो । एक्जिम बैंकले २०१७ मे ३१ बाट ऋण प्रवाह गर्‍यो । झन्डै २२ अर्ब रुपैयाँ लागतमा बन्ने विमानस्थल सक्नुपर्ने म्याद सन् २०२१ जुन हो ।

ठेकेदार कम्पनीले म्यादभन्दा ६ महिनाअघि नै विमानस्थल हस्तान्तरण गर्ने दाबी गर्दै आएको छ । क्यान महानिर्देशक पोखरेलका अनुसार विमानस्थल निर्माणमा गत आर्थिक वर्षमा १२० प्रतिशत प्रगति गरेको छ । उक्त कार्यप्रगति लक्ष्यभन्दा धेरै हो । उनले यही रफ्तारमा काम भए तोकिएको मितिभन्दा ६ महिनाअघि नै विमानस्थल निर्माण सकिने बताए ।

‘ठेकेदार र हामी त्यसरी नै काम गरिरहेका छौं,’ बुधबार पोखरामा उनले भने, ‘सम्भवत: नेपालमा राष्ट्रिय गौरवका आयोजना छिटो सम्पन्न हुनेमा पोखरा विमानस्थल नै हुन्छ जस्तो लाग्छ ।’ आयोजना प्रमुख विनेश मुनकर्मीले विमानस्थल निर्माणको ४५ प्रतिशत काम सकिएको बताए । उनले आयोजना सञ्चालन गर्न आवश्यक फ्युल फार्म, डेडिकेटेड फिडर लाइनको व्यवस्था हुन समय लाग्ने देखिएको लगायत समस्या रहेको जनाए । मन्त्री भट्टराईले ६ महिना अगाडि तानिँदा नेपालको कुनै पनि ठूला आयोजना निर्माण गर्न सक्ने ल्याकत, क्षमता बढ्ने बताउँछन् । ‘अन्तर्राष्ट्रिय लगानीकर्ता नेपालमा कामै हुँदैन, ढिलो हुन्छ, लिंगरिङ हुन्छ भन्छन्,’ उनले भने ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०८:४१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नेपाल भाषाका विशिष्ट पक्ष

डा. हीराकाजी मानन्धर, सुभद्रा मानन्धर

काठमाडौँ — नेपाल भाषा नेवार समुदायको मातृभाषा हो । यो भाषाको उत्पत्ति भारतीय विद्वान सुनीतिकुमार चटर्जीका अनुसार १९०० वर्ष पहिले भएको मानिन्छ (प्रा. माणिकलाल श्रेष्ठ, मूल्याङ्कन, १ भदौ, २०७२) । प्रा. श्रेष्ठले आफ्नो लेखमा नेपाल भाषाको दमन र उपेक्षा कसरी र कहिलेदेखि भयो भन्नेबारे सविस्तार वर्णन गरेका छन् ।

नेपाल भाषा जुन काल र परिस्थितिमा बन्यो र प्रयोगमा आयो, त्यसले प्राचीन नेपालको मौलिकता र विशिष्टतालाई जनाउँछ । अहिले यो भाषा संकटमा छ । नेवार युवा पुस्ताले नेपाल भाषा क्रमिक रूपमा बोल्न छाडेका छन् । हामी भाषाविज्ञ होइनौं, नेपाल भाषाको त झनै होइनौं । तथापि हामी दुबैजना घरमा नेपाल भाषा नै बोल्छौं । यो लेख नेपाल भाषाबारे अध्ययन, विश्लेषणका लागि होइन, यस भाषाका केही विशिष्टताबारे गैरनेवार र नेपाल भाषाबारे थाहा नहुनेलाई अवगत गराउनमा लक्षित छ । यसमा प्रयोग गरिएका भाषा काठमाडौंमा बोलिने लवजमा आधारित छ । यसमा प्रस्तुत कुनै शब्द र व्याकरण अशुद्घ लेखिएको हुनसक्छ । त्यसका लागि क्षमाप्रार्थी छौं ।

वस्त्र पहिरन
वस्त्र पहिरन मानव सभ्यता र विकासको अभिन्न अंग हो । पृथ्वीमा भएका अरु जीवहरूले वस्त्रको प्रयोग गर्दैनन् । त्यसैले होला, नेपाल भाषामा वस्त्र पहिरनलाई विशिष्ट स्थान दिइएको छ । शरीरको भाग– घाँटीदेखि माथि टाउको, घाँटीभन्दा मुनि कम्मरसम्म र कम्मरभन्दा मुनि पाउसम्मको भाग अनुसार तिनका पहिरनका लागि छुट्टाछुट्टै क्रियापदहरू प्रयोग हुन्छन् । यसमा तलमाथि भयो भने हाँसोको पात्र होइन्छ । नेपाली भाषामा सामान्यतया शिरदेखि पाउसम्मका कुनै पनि वस्त्र अर्थात टोपीदेखि जुत्तालाई ‘लगाउने/लाउने’ भनिन्छ । जस्तै– टोपी लाउनु, जुत्ता लाउनु । अंग्रेजीमा पनि सबै वस्त्रलाई ‘पुट अन’ वा ‘ओयर’ भनिन्छ ।

नेपाल भाषामा शिरमा लाउने ‘तपुली/त्वःपुलि’ (टोपी) लाई ‘पुइगु’ (त्वःपु भनेको माथिबाट छोप्ने), चस्मालाई ‘तयगु’, टाउकोमा फूल सिउरिनेलाई ‘छुइगु’, जिउमा लाउने ‘लं’ (लुगा), ‘प्वाकलं’ (भोटो), ‘पुतुलं’ (चोलो), ‘तपालं’ (दौरा), कमिज, गन्जी आदिलाई ‘फिइगु’ र कम्मरदेखि तल लाउनेलाई ‘न्ह्यायगु’ वा ‘सिनिगु’ भनिन्छ । ‘न्ह्यायगु’ र ‘सिनिगु’को प्रयोगमा पनि फरक छ । कम्मरदेखि तल लुगा लगाउँदा खुट्टा वा हातखुट्टाका औंलाहरूको आकार अनुसार बनेका वस्त्रहरू जस्तै– सुरुवाः (सुरुवाल), पाइन्ट, कट्टु, ‘लाकां’ (जुत्ता), मोजा, पञ्जा आदिलाई ‘न्ह्यायगु’ भनिन्छ । त्यस्तै कम्मरमुनिको भागलाई एकमुष्ट ढाक्ने जस्तै– ‘पर्सी/पटासी’ (फरिया), पेटीकोट, लुंगीलाई ‘सिनिगु’ भनिन्छ । अरु विशेष पहिरन र ओढ्ने जस्तै– ‘जनी’ (पटुका) लाई चिइगु, ‘गा’ (खास्तो) र दोलाइँलाई ‘नेयगु’, ‘सिल’ (सिरक) लाई फायगु भनिन्छ । ओढ्ने (खास्तो, दोलाइँ, सिरक) लाई सुत्दाखेरि ‘फायगु’ र अरु बेला ‘नेयगु’ हुन्छ । अहिले दोलाइँ हरायो । पहिले–पहिले जाडोमा खास्टोभन्दा अलि चाक्लो र बाक्लो, अनि सिरकभन्दा सानो र पातलोलाई दोलाइँ भनिन्थ्यो र हिउँदमा बाहिर हिँड्दा पनि दोलाइँ ओढ्ने चलन थियो ।

गहना पहिरन
गहना (तिसा) लाई समग्रमा ‘तिसा तिइगु’ भनिन्छ । तर गहनाको प्रकार अनुसार क्रियापद फरक छन् । अंग छेडेर लाउने गहनालाई ‘तिइगु’ नै भनिन्छ, जस्तै– कानमा लाउने टप– ‘टप तिइगु’ । एउटा अपवाद, ‘सिन्ह’ (टीका) तिइगु हुन्छ, अंग नछेडिने भए पनि । ‘सिखः’ (सिक्री), ‘माः’ (माला) ‘कोखायेगु’ हुन्छ । चुरा, ‘अंगु’ (औंठी) र कल्लीचाहिँ माथि कम्मरमुनिको भागमा झैं ‘न्ह्यायगु’ नै हुन्छ । शरीरको स्वरुप अनुसार चुरा लगाउने नाडी र औंठी लगाउने औंलाहरू कम्मरमुनिकै भाग हुन् । त्यसर्थ यो माथि वस्त्र परिहनसँग पनि मिल्छ ।

खाना पकाउने/बनाउने
खाना पकाउनेमा पनि क्रिया पदहरू फरक–फरक छन् । ‘जा’ (भात) थुइगु, ‘कें’ (दाल) खुनेगु, तरकारी, ‘ला’ (मासु), अचार दयकेगु हुन्छ । ‘तरकारी थुइगु’ वा ‘जा खुनेगु’ गल्तीले पनि भनिँदैन । बिहानको नास्तालाई ‘कौला’ बिहानको खानालाई ‘ज्योंना’, दिउँसोको खाजालाई ‘बजी’ (बजी भनेको खासमा चिउरा हो), बेलुकीको खानालाई ‘बेली’ भनिन्छ । पाहुना आउँदा मुख्य खाना
ख्वाउनुअघि हल्का नास्ता गराउनेलाई पनि ‘कौला/तुच्चा’ (जलपान) भनिन्छ ।

काट्ने/टुक्राउने
चुलेसी, चक्कुको प्रयोग गरी (जसमा सामान्यतया दुबै हात प्रयोग हुन्छ) खानेकुरा काट्नेलाई ‘तायगु’ जस्तै– तरकारी, ‘ला’ (मासु) तायगु, खुकुरी प्रयोग गरी काट्ने जस्तै– ‘ला’ (मासु), ‘क्वयं’ (हड्डी) ‘पालेगु’, बञ्चरो वा खुकरी प्रयोग गरी काठ चिर्ने जस्तै– ‘सिं’ (काठ/दाउरा) फायगु’ ‘कापः’ (कपडा), ‘भों’ (कागज) चायगु’ ‘सं’ (कपाल), दाह्री खायगु, ‘लुसी’ (नङ) धेनेगु हुन्छ । सामान्यतया काटेर फाल्नेलाई धेनेगु/खायगु भनिन्छ । बोटबाट फलफूल टिप्नेलाई पनि खायगु भनिन्छ । गल्तीले पनि ‘सा, दाह्री, ग्वाय् (जुंगा) धेनेगु’ भनिन्न । बरु ‘लुसी, सं, दार्‍ही, ग्वाय् चायगु’ भनिन्छ ।

सर्वनाम पद
सर्वनाम पद सामान्यतः ‘छ’ (तिमी), ‘छि’ (तपाईं), ‘व’ (ऊ/उनी), ‘वय्क’ (उहाँ) मात्र छन्, ‘ता’ जनाउने छुट्टै छैन । बरु ‘वसपोल’ छ, जसले खासगरी देवीदेवतालाई जनाउँछ । यो शब्द राजारानी र पुरोहितलाई सम्बोधन गर्दा प्रयोग हुन्छन् । वसपोलको तहमा प्रयोग हुने क्रियापदहरू हुन्, ‘बिज्यात’ (आउनुभयो, दरबारीया भाषामा आइबक्स्यो), ‘बिज्याहुं’ (बस्नुस्, दरबारीया भाषामा बसिबक्स्योस्) ।
शब्द एक, अर्थ अनेक
नेपाल भाषामा केही शब्दहरू जस्तै– ‘व’, ‘वा’, ‘सा’, ‘प्वा’, ‘स्या’, ‘गा’ आदि छन्, जसले भिन्न–भिन्न अवस्थामा फरक–फरक अर्थ बुझाउँछन् । जस्तै– ‘व’ को अर्थ– ऊ/उनी, बारा । व वल– ऊ आयो, माय् व– मासको बारा । त्यस्तै ‘वा’ को अर्थ– आउ, दाँत, धान, वर्षा, साता आदि । थन वा – यहाा आउ, वा स्यात – दाात दुख्यो, वा सल – धान फल्यो, वा वल – पानी पर्‍यो, छ वा – एक साता । ‘सा’ले मिठो, साल, मल, गाई जनाउँछ । कें सा– दाल मिठो छ, चिकं सा– तेलको साल, सा मगात– मल पुगेन, सा वल– गाई आयो । ‘प्वाः’ भनेको पेट पनि हो र प्वाल पनि । प्वाः स्यात– पेट दुख्यो, प्वाः गन– प्वाल पर्‍यो । ‘स्या’ले दुख्छ र मार भन्ने जनाउँछ । जं स्या– कम्मर दुख्छ, कि स्या– किरा मार । ‘गा’को अर्थ– खास्टो, खाल्टो, पुग्छ । गा हिं– खास्तो ल्याउ, गा ग – खाल्टो पर्‍यो, गा त– पुग्यो । ‘पुसा’ भनेको बिर्को र बिउ हो । वा पुसा– धानको बीउ, पुसा ति– बिर्को राख ।

दुइटा दुर्लभ शब्दहरू
नेपाल भाषामा ‘माकु’ एउटा यस्तो शब्द हो, सायद त्यो अरु कुनै भाषामा छैन । जस्तै– स्वाद जनाउने ‘चाकु’ (गुलियो), ‘पाउँ’ (अमिलो), ‘पालु’ (पिरो), ‘फाकु’ (टर्रो), ‘सा’ (मिठो/स्वादिलो) भन्दा फरक तर गुलियो, मिठो र स्वादिलोको विशिष्ट समिश्रण जनाउने शब्द हो– ‘माकु’ । जस्तै– काजु, खुवाको स्वादलाई कसरी वर्णन गर्ने ? यसलाई स्वादिलो वा मिठो भन्ने बाहेक अरु शब्द छैन ।

नेपाल भाषाको ‘माकु’ (माकुसे चों) ले यही विशिष्ट स्वादलाई जनाउँछ । ‘इस्सु’ एउटा अर्को शब्द हो, जसले शरीर खासगरी खुट्टाको नलीभागमा आउने एक प्रकारको असजिलो र गलेको अवस्था (दुख्ने वा झम्झमाउने, निदाउने होइन) लाई व्यक्त गर्छ– ‘तुति (खुट्टो) इस्सुसे च्वन’ ।

नेपाल भाषामा नभएका तर अत्यधिक प्रयोग हुने शब्द
दैनिक प्रयोगमा आउने सरसामान, भाँडाकुँडा, खानेकुरा, वनस्पति, फूल, पशुपन्छी, जलचर, शरीरका अंग–प्रत्यंग आदि–इत्यादि तथा मानिसले गर्ने क्रियाकर्म, प्रकट गर्ने र भावभंगी जनाउने शब्दहरू नेपाल भाषामा आफ्नैछन् । अत्यधिक दैनिक प्रयोगमा आउने केही वस्तु–
विशेषको चाहिँ नेपाल भाषामा आफ्नै शब्द सायद छैनन् । जस्तै– खानेकुरामा तरकारी, अचार, आलु, प्याज, केरा आदि । प्याज जातिकै लसुनलाई ‘लाभा’ र छ्यापीलाई ‘छा’ भनिन्छ । सायद प्याजपछि भित्रिएको होला । आलु र मकै नेपालमा पछि भित्रिएका हुन्, तापनि मकैलाई‘कःनि’ भनिन्छ ।

‘त’ र ‘ट’को उच्चारण हामी नेवारको अक्सर छुटिन्न । यो हाम्रो विशेषता हो । त्यसलाई लिएर मजाक पनि गर्छन् । अहिले नेपाल भाषा हराउँदै गएपछि यो पनि हराउँदै गएको छ ।

नेपाल भाषामा एउटा यस्तो शब्द छ, जुन फ्रेन्च भाषासँग मिल्छ । यसबारे मदनकृष्ण र हरिवंशको एउटा प्रस्तुति छ, त्यो उहाँहरूको अनुमतिबिनै यहाँ संक्षिप्तमा प्रस्तुत गर्ने अनुमति चाह्यौं । उहाँहरू फ्रान्स जाँदा एउटा पसलमा गएछन्, साबुन किन्न । पसलेलाई ‘सोप’ भनेर अंग्रेजीमा मागेछन्, तर पसलेले ज्यान गए बुझेनन् । झोंक चलेर ‘छिम्माया छ्यों, साबुं’ (तिम्रो आमाको टाउको, साबुं) भनेछ । पसलेले ‘एस्–एस्’ भनेर साबुन ल्याएर दिएछन् । नेपाल भाषा र फ्रेन्च भाषा दुबैमा साबुनलाई साबुं भन्छन् ।

अन्त्यमा, हाम्रो परिवारमा नेपाल भाषामा स्वस्थानी कथाको १२१ वर्ष पुरानो हस्तलिखित पुस्तक छ, जुन हाम्रो बा (सुभद्राको ससुरा) को हजुरबाले नेपाल मण्डल (अहिलेको काठमाडौं उपत्यका) को झोछें टोलका गुरुज्यूबाट लेखाउनुभएको थियो । त्यसमा लेखिएका केही शब्दहरू, जुन दैनिक बोलीचालीमा प्रयोग भएका पाइन्नन्, तिनलाई यहाँ राख्न चाहेँ । ती हुन्– छलपोल (तपाईं), ननानं (अविलम्ब), समधाल (सल्लाह), संभोक (दण्डवत), माथनं (प्रकारले), मोचकाव (मार्ने) आदि ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ ०८:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्