निर्यात प्रवर्द्धन गर्न २८ वस्तु पहिचान

राजु चौधरी

काठमाडौँ — सरकारले निर्यात प्रवर्द्धन गर्न प्रमुख २८ वस्तु पहिचान गरेको छ । व्यापार घाटा बर्सेनि बढेपछि निर्यात व्यापार विस्तार गर्न उद्योग वाणिज्य तथा आपूर्ति मन्त्रालयले ती वस्तुहरू पहिचान गरेको जनाएको छ ।

अलैंची, अदुवा, चिया, जडीबुटी तथा आयुर्वेदिक, कपडा/धागो, लेदर, जुत्ता, च्यांग्रा पस्मिना, गलैंचा कफीलगायतलाई सरकारले सूचीमा राखेको छ । तरकारी तथा तरकारीको बीउ, फलफूल र जुस, मह, चाउचाउ, तयारी पोसाक, पत्थर, गहना, ऊनीका उत्पादन, फल, हस्तकला, मसुरो, जुट ब्याग, छुर्पी, रुद्राक्ष पनि सूचीमा छन् ।

वाणिज्य तथा आपूर्ति सचिव केदार अधिकारीका अनुसार ती वस्तुहरू कूटनीतिक एजेन्सी, नेपाली दूतावास र दातृ निकायमार्फत प्रवर्द्धन गर्न सुरु गरिएको छ ।

‘केही निर्यातजन्य वस्तुको मात्रै भर परेर मुलुकले फाइदा लिन सकेको छैन,’ सचिव अधिकारीले भने, ‘व्यापार विस्तार गर्न निर्यात क्षमताको वस्तु पहिचान गरी प्रवद्र्धन सुरु गरेका छौं ।’ सबै क्षेत्रमा लगानी गर्न नसक्ने हुँदा सरकारले तुलनात्मक वस्तु पहिचान गसिसकेको छ । यसअघि सरकारले व्यापार एकीकृत रणनीति (एनटीआईएस) २०१६ अन्तर्गत राखेका वस्तुको निर्यात पनि सन्तोषजनक छैन ।

व्यापार तथा निकासी प्रवद्र्धन केन्द्रको तथ्यांकअनुसार सरकारले छनोट गरेका ९ तुलनात्मक लाभका वस्तुमध्ये ५ वस्तुको निर्यात घटेको छ । एनटीआईएस २०१६ अन्तर्गत अलैंची, अदुवा, चिया, औषधि तथा सुगन्धित वनस्पति, कपडा/धागो, लेदर, जुत्ता, च्यांग्रा पस्मिना, गलैंचा छन् । ती वस्तुको निर्यात वृद्धि हुन सकेको छैन । जसले गर्दा मन्त्रालयले थप निर्यात क्षमताको वस्तु पहिचान गरेको जनाएको छ ।

‘एनटीआईएसका वस्तु तत्काल पुनरावलोकन गर्ने तयारी नभए पनि कतिपयको निर्यात व्यापार राम्रो छैन,’ मंगलबार मन्त्रालयमा आयोजित ‘व्यापार घाटा न्यूनीकरण’ अन्तर्किया कार्यक्रममा सचिव अधिकारीले भने । केन्द्रको तथ्यांकअनुसार अलैंचीको निर्यात ११.६५ प्रतिशतले घटेर ४ अर्ब २८ करोड ४१ लाख रुपैयाँमा झरेको छ । प्रमुख निर्यात क्षमता भएको वस्तुका रूपमा रहेको अलैंची ४६ जिल्लामा उत्पादन हुन्छ । जसमध्ये सबैभन्दा बढी ताप्लेजुङ, पाँचथर, इलाम र संखुवासभामा खेती हुन्छ ।

अलैंची मुख्यत: भारत, चीन र फ्रान्स निर्यात हुन्छ । ती मुलुकमा प्रतिकिलो ८५० रुपैयाँमा निर्यात हुने मन्त्रालयले जनाएको छ । अदुवाको निर्यात पनि ३३.६८ प्रतिशतले घटेको छ । २०७४/७५ मा ७७ करोड २४ लाख रुपैयाँको निर्यात भएको अदुवा २०७५/७६मा घटेर ५१ करोड २२ लाख रुपैयाँमा झरेको छ । अदुवा मुख्यत: इलाम, सल्यान, पाल्पा, नवलपरासी, मोरङ, डोटी, कैलाली, तनहुँ, सुर्खेत, सिन्धुपाल्चोक,स्याङ्जा, मकवानपुर, सिन्धुली र कास्कीमा खेती हुन्छ ।

मन्त्रालयका अनुसार अदुवा वार्षिक २ लाख ८४ हजार टन उत्पादन हुन्छ । मुख्य निर्यात हुने मुलुक भने भारत हो । चियाको निर्यात पनि १.४७ प्रतिशतले घटेर ३ अर्ब २० करोड ३९ लाख रुपैयाँमा झरेको उल्लेख छ । जानकारका अनुसार अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा स्वदेशी चियाको माग अत्यधिक छ । निर्यात भने बढ्न सकेको छैन । यसको संस्थागत खेती पनि बढ्न सकेको छैन । व्यावसायिक खेती हुन नसक्दा माग भए पनि पर्याप्त मात्रामा उत्पादन र निर्यात हुन सकेको छैन । अधिकांश किसानले परम्परागत रूपमै खेती गर्दै आएका छन् । जसले गर्दा मागअनुसार निर्यात हुन सकेको छैन । गुणस्तरीय उत्पादन हुन सकेको छैन ।
मुलुकभरि १४ जिल्ला ताप्लेजुङ, संखुवासभा, भोजपुर, धनकुटा, तेह्रथुम, पाँचथर, इलाम, झापा, मोरङ, दोलखा, सिन्धुपाल्चोक, नुवाकोट, ललितपुर, रामेछापमा व्यावसायिक चिया खेती हुन्छ । ती जिल्लामा सीटीसी र अर्थोडक्स चिया उत्पादन हुन्छ । मन्त्रालयका अनुसार ती चिया भारत, जर्मन, रसिया, चेकरिपब्लक, चीन र जापानमा निर्यात हुन्छ ।

लाभकै वस्तुका रूपमा रहेको लेदरको निर्यात ४०.४५ प्रतिशतले घटेर ४९ करोड ४५ लाख रुपैयाँ पुगेको छ । लेदर मुख्यत: इटाली, भारत, चीन, क्यानडा, जापान, अमेरिका, यूके, फ्रान्स र इजरायलमा निर्यात हुन्छ । लेदर मुख्यत: तराई क्षेत्रमा उत्पादन हुने उल्लेख छ ।

जुत्ताको निर्यात पनि २६.९५ प्रतिशतले घटेर ९० करोड रुपैयाँमा सीमित भएको तथ्यांकमा उल्लेख छ । केन्द्रका अनुसार २०७४/७५ मा १ अर्ब २३ करोड ९२ लाख रुपैयाँको निर्यात थियो । मन्त्रालयका अनुसार ९९ प्रतिशत जुत्ता भारतमै उत्पादन हुन्छ । बाँकी १ प्रतिशत जापान, थाइल्यान्ड, चीन, यूके, अमेरिकालगायत मुलुकमा निर्यात हुन्छ । यीबाहेक औषधि तथा सुगन्धित वनस्पति, कपडा/धागो पस्मिना र कार्पेटको निर्यात भने बढेको छ ।

सचिव रेग्मीले निर्यात बढाउन नीतिगत सुधारको पनि आवश्यक रहेको बताए । ‘मुलुकको व्यापार प्रवद्र्धनका लागि सम्पूर्ण नीतिहरू रिफर्म हुन जरुरी छ,’ उनले भने, ‘मन्त्रालयले त्यसका लागि पहल गरिरहेको छ ।’ मन्त्रालयका अनुसार निर्यात/आयात हुने मुख्य मुलुक भारतसँग दुई तिहाइभन्दा बढी समस्या छ । ‘हामीले धेरै कुरा गर्‍यौं तर भारतले सानो कुरा पनि दिएन,’ उनले भने, ‘भारतले व्यापारका लागि सहजीकरण गरेन ।’

मन्त्रालयका सहसचिव मधुकुमार मरासिनीले उत्पादन नहुँदा निर्यात हुन नसकेको बताए । त्यसको असर प्रत्यक्ष रोजगारीमा पर्ने बताए । ‘पछिल्लो १० वर्षयता निर्यात आयात व्यापार थप अराजक बन्दै गएको छ,’ उनले भने, ‘निर्यात नहुनु भनेको उत्पादन नहुनु हो । उत्पादन नहुनु भनेको रोजगारी नहुनु हो ।’ व्यापार घाटा चुलिएपछि सरकारले १९२ बुँदे कार्ययोजना तयार पारेको जनाएको छ ।
विभिन्न निकायले गर्नुपर्ने कार्यहरूको जिम्मेवारी तथा समयसारिणीसहित व्यापार घाटा न्यूनीकणसम्बन्धी कार्ययोजना तयार गरिएको हो । कार्ययोजनामा प्रधानमन्त्री कार्यालयदेखि गृह मन्त्रालयका १५ मन्त्रालय/निकायका भूमिका तोकिएको छ । कार्ययोजनाले पाँच वर्षभित्र नेपालको निर्यात आयात अनुपात १:१०:५ कायम गर्ने उल्लेख छ ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७६ १०:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चुरे विनाशको असर : खहरे खोलामा पानी सुक्दै

डिल्लीराम खतिवडा

उदयपुर — असारदेखि झन्डै ५ महिना पानी बग्ने द्वारे खोलामा एक महिना पनि राम्ररी पानी बगेन । घेरखोला, सिवाई, मुसहरिनिया, कंग खोलामा पनि पानी बग्न छाडेको छ ।

चुरे क्षेत्रमा मुहान भएका यी खोलामा दुई/तीन वर्षअघिसम्म असारदेखि माघसम्म पानी बग्ने गरेको थियो । तर यो वर्ष भदौ लाग्दै पानी बग्न छोडेको हो ।

बढ्दो चुरे वन विनाशसँगै भू क्षयका कारण बर्सेनि पानीको स्रोत सुक्दा भदौ/असोजमै पानीको संकट पर्दै गएको छ । पानीका स्रोत सुकेपछि चुरे तलका दजनौं बस्तीमा पशुपालन संकटमा परेको छ ।

बस्ती छेउका पानीका स्रोत सुकेपछि त्रियुगा, चौदण्डीगढी र वेलक नगरपालिकाको तल्लो तटीय क्षेत्रका दजनौं बस्तीका सर्वसाधरण समस्यामा परेका हुन् । ‘घर नजिकैका खोला खहरे भदौमै सुकेका छन्,’ स्थानीयले भने, ‘खोलमा पानी सुक्दै जाँदा घाँससमेत राम्रोसँग पलाएको छैन ।’ पानी अभावमा पशुपालन व्यवसाय चौपट भएको छ ।

चुरेमा पानीको स्रोत सुक्दै जाँदा उदयपुरमात्रै होइन सिरहा, सप्तरीमा समेत समस्या भएको हो । उदयपुर तर्फको त्रियुगा नदीसँगै चुरेबाट झर्ने दजनौं खोलामा भदौ पहिलो सातामै पानी सुकेको छ । कतिपय खोलामा मुहनामा समेत पानी छैन । खहरेमा वर्षातको समयमा समेत पानी आउन छोडेको सर्वसाधरणले बताए ।

चुरेबाट बग्ने द्वार, घेर, मुसहरनिया, कंग, लगायतका खोलामा वर्षातको समयमा पानीभन्दा बढी बलुवा र माटोको लेदो बग्ने गरेको छ । जमिन मुनिको पानीको स्रोत भासिँदै गएको र बालुवा थुप्रिँदा त्रियुगा नदी तटीय क्षेत्रमा हजारौं हेक्टर खेती योग्य जमिनमा खेती हुन छोडेको किसान बताउँछन् ।

चुरेबाट उदयपुरतर्फ मात्रै झन्डै १९ खोला खहरे बग्ने गरेका छन् । त्यसैगरी सिराहा र सप्तरीमा पनि दर्जनभन्दा बढी खोलाको मुहान चुरेमै पर्छ । पानीका स्रोत सुक्दै जाँदा उदयपुरको कटारी, त्रियुगा, चौदण्डीगढी र वेलका नररपालिकाका चुरे तलका बस्ती रित्तिँदै गएका छन् ।

पशुपालन र मानवका लागि पानी नहुँदा सर्वसाधरणलाई गुजारामै समस्या हुँदै गएको चौदण्डीगढी नगरपालिका ५ सुन्दरपुरका राधेश्याम प्रसाईले बताए । तत्कालीन सुन्दरपुर गाविसका उपाध्यक्ष प्रसाईंले भने, ‘भदौमै पानी खोज्दै हिंडनु पर्ने अवस्था आयो ।’ झन्डै तीन वर्षयता चुरेबाट बग्ने खोलामा पानी बग्न छोडेको, भदौमा खोला सुकेपछि हिउँदमा खानेपानी कै अभाव हुने निश्चित रहेको उनले बताए ।

कटारीदेखि सप्तकोसीसम्मको तल्लो क्षेत्रका अधिकांश स्थानमा अपेक्षित मूल नै नफुटेको स्थानीय बताउँछन् । वर्षातम पानीको मुहान फुट्ने र हिउँदमा फागुन अन्तिमदेखि सुख्खा हुने यस क्षेत्रमा भदौमा नै सुख्खा लागेको उनीहरूले बताए ।

‘पहिलेको जस्तो जताजतै पानीको स्रोत पाउन छोडिसक्यो,’ कटारी नगरपालिका १ त्रिवेणकी रञ्जना कार्कीले भनिन, ‘४/५ वर्ष पहिले जस्तो सिंचाइ गर्ने अवस्था अहिले छैन, सिंचाइ गर्ने पानी अहिले पिउनमात्रै प्रयोग गर्न पुग्छ ।’ बढ्दो जनसंख्यासँगै वन विनाश र जलवायु परिवर्तनले असर गर्दा खोला खहरेको मुहान सुक्दै गएको उनले बताए ।

‘भदौमै खोला खहरेमा पानी सुकेपछि रिस्कु, मुसहरिनिया, खोरिया, सुन्दपुर, सिर्वानी लगायका ठूलो जनघनत्व भएका बस्तीका सर्वसाधरण अन्यत्रै जानेकी भन्ने सोचमा पुगेका छन्,’ चौदण्डीगढी नगरपालिका ६ सिर्वानीका मानबहादुर राउतले भने, ‘नदीमा पानी सुक्दै जाँदा स्थानीय जनजीवन र कृषिमा असर परेको छ ।’

चुरे विनाशका कारण प्राकृतिक नियममा पनि व्यापक परिवर्तन देखिएको छ । जलाधर सुकेका कारण चुरे तलका खोलामा पानीको सतह भासिँंदै गएको विज्ञहरू बताउँछन् । सिराहा, सप्तरी र उदयपुरका सिमानामा पूर्व–पश्चिम फैलियको चुरे पहाडको कमलादेखि कोसीसम्मको भावर क्षेत्रका गाउँमा भूमिगत पानीको स्रोत सुक्दै गएकोमा सर्वसाधरण चिन्तित छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ५, २०७६ १०:४२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्