घरबाटै सञ्चालन हुन्छन् आधा व्यवसाय

व्यापारिक मलमा भन्दा सडक सञ्चालित व्यवसाय बढी
विजय तिमल्सिना

काठमाडौँ — नेपालमा सञ्चालनमा रहेका करिब आधा व्यवसायहरू आफू बसोबास गर्ने घरबाट सञ्चालन हुने गरेको सरकारी अध्ययनले देखाएको छ । सञ्चालनमा रहेका करिब ९ लाख २३ हजार व्यवसायमध्ये करिब ४२ प्रतिशत व्यवसाय यसरी सञ्चालन भइरहेका छन् ।

ZenTravel

केन्द्रीय तथ्यांक विभागले सोमबार सार्वजनिक गरेको राष्ट्रिय आर्थिक गणनाको नतिजाअनुसार नेपालका ३ लाख ८६ हजार ३ सय २३ प्रतिष्ठानहरू आफू बसोबास गरेको घरबाट नै सञ्चालन भइरहेको छ । आफ्नो बासस्थानभन्दा फरक स्थानमा सञ्चालित प्रतिष्ठानको संख्या ३ लाख २३ हजार छन् । कुल व्यवसायमध्ये आफ्नो बासस्थानभन्दा फरक स्थानमा सञ्चालित प्रतिष्ठानको प्रतिशत ३५ छ ।

Meroghar

करिब ४ प्रतिशत व्यवसाय भने बाटो र सडकमा सञ्चालित रहेको अध्ययनले देखाएको छ । आधुनिक व्यापार मलमा २ प्रतिशत व्यवसाय मात्रै सञ्चालित छन् । अध्ययनको नतिजाअनुसार नेपालका अधिकांश व्यवसाय निकै सानो स्थानमा सञ्चालित छन् । ७६ प्रतिशतभन्दा बढी व्यवसाय ५ सय वर्गफिटभन्दा कम क्षेत्रफलमा सञ्चालित रहेको सर्वेक्षणको निष्कर्ष छ ।

कुल सञ्चालतिमध्ये २ प्रतिशत प्रतिष्ठानहरूको मात्रै शाखा कार्यालय छन् । नगण्य व्यवसाय मात्रै संगठित रूपमा सञ्चालनमा रहेको अध्ययनले देखाएको छ । विभागले वैशाख १ गतेदेखि जेठ ३१ गतेसम्म राष्ट्रिय आर्थिक जनगणना सञ्चालन गरेको थियो । आर्थिक तथ्यांकको आधारमा उद्योग, व्यवसाय, संघसंस्थाजस्ता प्रतिष्ठानहरूको विवरण संकलनका लागि गणना गरिएको विभागले जनाएको छ । नेपालमा पहिलो पटक आर्थिक एकाइहरूको विवरण संकलन गरिएको हो । अध्ययनबाट प्राप्त नतिजाले नीति निर्माणमा सघाउने विभागको अनुमान छ ।

जापानी सहयोग नियोग जाइकाको सहयोगमा गरिएको गणनाले प्रतिष्ठानहरूलाई १८ वटा क्षेत्रमा विभाजन गरिएको छ । गणनामा नेपालमा सक्रिय रहेका कृषि, वन तथा माछापालन व्यवसाय, खानी तथा उत्खनन, औद्योगिक उत्पादन, विद्युत्, पानी आपूर्ति, ढल व्यवस्थापन, यातायात तथा गोदाम, सूचना तथा सञ्चार, शिक्षा, घरजग्गा कारोबारजस्ता क्षेत्रका आर्थिक एकाइको विवरण संकलन गरिएको छ ।

यो गणनाले नेपालमा सञ्चालित व्यवसायहरूबारे रोचक तथ्यांक पनि प्रदान गरेको छ । गणनाको नतिजाअनुसार नेपालमा सञ्चालित ५२ प्रतिशतभन्दा बढी प्रतिष्ठानहरूले आफ्नो कारोबारको हिसाबकिताब राख्दैनन् । ४ लाख २७ हजार व्यवसाय अर्थात् ४७ प्रतिशत व्यवसायले मात्रै कारोबारको स्रेस्ता राख्ने गरेको गणनाले देखाएको छ । ३५ प्रतिशत प्रतिष्ठानहरूले मात्रै व्यावसायिक उद्देश्यका लाग ऋण लिएका छन् । तीमध्ये १८ प्रतिशत मात्रै बैंकबाट र बाँकीले सहकारी, व्यक्ति वा अन्य संस्थाबाट ऋण लिएको अध्ययनले देखाएको छ ।

आधा व्यवसाय मात्रै सरकारी निकायमा दर्ता भएको अध्ययनको निचोड छ । सञ्चालित ९ लाख २३ हजारमध्ये ४ लाख ६० हजार प्रतिष्ठान दर्ता नभई सञ्चालनमा रहेको अध्ययनले देखाएको छ । ‘सरकारी निकायमा दर्ता भएका प्रतिष्ठानले बढी व्यक्तिलाई रोजगारी सिर्जना गरेका छन्,’ अध्ययनको नतिजा सार्वजनिक गर्दै विभागका उपमहानिर्देशक हेमराज रेग्मीले भने, ‘दर्ता नभएका व्यवसायले कम रोजगारी सिर्जना गरेका छन् ।’

आधा प्रतिष्ठान मात्रै सरकारी निकायमा दर्ता भए पनि रोजगारी सिर्जनामा भने उनीहरूको तीन चौथाइ योगदान छ । प्रतिष्ठानहरूले सिर्जना गरेको ३२ लाख २८ हजार रोजगारीमध्ये ७५ प्रतिशत अवसर सरकारी निकायमा दर्ता भएका प्रतिष्ठानले सिर्जना गरेका छन् ।

सबैभन्दा बढी रोजगारी थोक तथा खुद्रा व्यापार, मोटर, गाडी तथा मोटरसाइकल मर्मतको क्षेत्रले सिर्जना गरेका छन् । यो क्षेत्रले निजी क्षेत्रले सिर्जना गरेको कुल रोजगारीको साढे ११ प्रतिशत रोजगारी सिर्जना गरेका छन् । रोजगारी सिर्जनामा औद्योगिक उत्पादनको योगदान ४ प्रतिशत मात्रै छ ।

होटल तथा रेस्टुरेन्टले पनि करिब ५ प्रतिशत रोजगारी सिर्जना गरेका छन् । शिक्षा क्षेत्रले भने करिब ७ प्रतिशत रोजगारी सिर्जना गरेको छ । पुरुष व्यवस्थापकले ७० र महिला व्यवस्थापकले ७१ प्रतिशत व्यवसाथ सञ्चालन गरिरहेको अध्ययनले देखाएको छ ।

प्रकाशित : असार १७, २०७६ ०७:५०
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

२९ मध्ये दुईथरी विषादीको मात्रै परीक्षण 

कार्बामाइट र अर्गानोफोस्पेटबाहेकका दुई दर्जन विषादी परीक्षणका लागि पूर्वाधार र जनशक्ति छैन 
राजु चौधरी

काठमाडौँ — सरकारले स्थापना गरेको विषादी प्रयोगशालाबाट दुईथरीका विषादी मात्रै परीक्षण हुने गरेको पाइएको छ । हाल मुलुकभित्र करिब २८/२९ थरीका विषादी प्रयोग भइरहेका छन् । 

ती विषादी तरकारी, फलफूलसँगै अन्यत्र प्रयोग हुने गरेका छन् । प्लान्ट क्वारेन्टाइन एव विषादी व्यवस्थापन केन्द्रका अनुसार फलफूल तथा तरकारीमा मात्रै दर्जनथरीका विषादी प्रयोग गरिन्छ । तीमध्ये नेपाली प्रयोगशालाबाट कार्बामाइट र अर्गानोफोस्पेट परीक्षण हुन्छ ।

‘तालिम, अनुगमनको हिसाबले मात्रै कालीमाटीलगायतको विषादी ल्याब स्थापना भएको थियो । त्यसले यही विषादी यही मात्रामा छ भन्ने सक्दैन । अहिलेको अवस्थामा दुईवटा विषादी कार्बामाइट र अर्गानोफोस्पेट मात्रै परीक्षण गर्न सक्छ,’ प्लान्ट क्वारेन्टाइन एवं विषादी व्यवस्थापन केन्द्रका महानिर्देशक डिल्लीराज शर्माले भने, ‘तीबाहेक नेपाल तथा भारतमा धेरै प्रकारका विषादी प्रयोग भएको छ । अन्य विषादी प्रयोग भए/नभएको कालीमाटी विषादी एकाइले यकिन गर्नै सक्दैन ।’

केन्द्रका अनुसार परीक्षणबाहेक विषादीको अवशेष मात्रा पनि निर्धारण गरिएको छैन । तरकारी तथा फलफूलमा कति मात्रामा विषादी प्रयोग गर्ने मापदण्ड बनाउने दायित्व खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागको हो । अहिलेसम्म मापदण्ड बनेको छैन ।

हाल सरकारले आयात प्रतिस्थापन तथा व्यापार घाटा काम गर्ने नाममा भन्सारमा तरकारी तथा फलफूलको विषादीको मात्रा अनिवार्य परीक्षण गर्नुपर्ने नियम ल्याएको छ । उक्त नियम जायज भए पनि तयारी बिनै जारी भएको उनले बताए ।

‘कालीमाटी विषादी परीक्षण केन्द्रले यही विषादी यति मात्रा भन्न सक्दैन । प्राविधिक साथीहरूले दुईवटा विषादी परीक्षण गरेर फलफूल तथा तरकारी खानलायक भनेर प्रमाणपत्र दिन मिल्दैन । अन्य विषादी पनि छन,’ विषादीसम्बन्धी कानुन तथा कार्यान्वयनसम्बन्धी अन्तर्क्रिया कार्यक्रममा शर्माले भन, ‘खानयोग्य भनेर दिएको आधारमा भन्सार विभागले भित्रिन दिएको छ । पछि गएर कानुनी जटिलता हुन सक्छ ।’

पहिलो चरणमा स्वदेशमै उत्पादित तरकारी तथा तरकारीमा विषादीको प्रयोगको मात्राको पहिचान गर्नुपर्छ । कति मात्रामा विषादी छर्ने तय हुनुपर्छ । त्यसको लागि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभागले मापदण्ड बनाउने हो । ‘तर, बिनातयारी क्वारेन्टाइन परीक्षण भएको छ । कुनै निकायले ल्यावको स्पेसिफिकेसन माग्यो भने त्यो पनि दिन सक्दैनौं । तालिम, अनुगमनको हिसाबले स्थापना गरिएको ल्याबको वैधनिकता पनि छैन,’ उनले भने, ‘त्यसका लागि हामीले तयारी गर्नुपर्छ ।’

केन्द्रका अनुसार कार्बामाइट किसानले प्रयोग नै गर्दैन । कालीमाटी विषादी केन्द्रले परीक्षण गर्ने ग्रुपमा विषादी १०/१२ प्रतिशत मात्रै प्रयोग हुन्छ । केन्द्रका अनुसार भारतमा र नेपालमा नियोनोकोटिनाइट ग्रुप, फंगिसाइटहरू बढी प्रयोग हुन्छ । अहिलेको परीक्षणले विषादी पत्ता लगाउनै सक्दैन । ‘त्यसैले ल्याबबाट परीक्षण गरिएको रिपोर्टमा खान मिल्छ भनेर प्रमाण दिन मिल्दैन,’ महानिर्देशक शर्माले भने ।

कालीमाटी तरकारी बजारमा रहेको विषादी परीक्षण एकाइ प्रमुख जागेश्वर शर्माले पनि कार्बामाइट र अर्गानोफोस्पेट मात्रै हेर्न गरेको बताए । ‘नेपालमा २८/२९ ग्रुपको दर्ता भएको छ । थप डीटीसी (ढुसीनासक) र सिन्थेटिक पीआई (कीटनाशक) को पनि परीक्षणका लागि तालिम भएको छ । कर्मचारीकै अभावका कारणपरीक्षण भइसकेको छैन,’ उनले भने, ‘अरू परीक्षणका लागि प्रविधि छैन ।’ यसअघि विषादी केन्द्रअन्तर्गत रहेको विषादी ल्याब अहिले कृषि मन्त्रालय अन्तर्गतकै केन्द्रीय प्रयोशालामा छ ।

बिर्तामोड, सर्लाही, काठमाडौं, पोखरा, नेपालगन्ज, अत्तरिया र बुटवलमा प्रयोगशाला छ । काठमाडौंमा दैनिक औसतमा ५० नमुना परीक्षण गरिए पनि अन्य प्रयोशालाबाट प्रभावकारी छैन । बुटवलमा कर्मचारी अभावले परीक्षण नै हुन सकेको छैन ।

कालीमाटी फलफूल तथा तरकारी बजार विकास समितिका सूचना अधिकारी विनय श्रेष्ठले नियम कानुनअनुसार ल्याबको वैधानिक हुनुपर्ने बताए । ‘तरकारीमा समस्या हुँदा सोझै कालीमाटी तरकारी बजारमा ठोकिन्छ ।

ल्याबले तरकारीको विषादीमा धेरै सुधार आएको छ,’ उनले भने, ‘भन्सार र ल्याबबीच समन्वय भएको छैन । व्यापारी स्वयम् आएर परीक्षण गर्छन् । त्यसपश्चात् पुनः आफैंले रिपोर्ट लग्नुपर्ने अवस्था छ ।’ विषादी परीक्षणको क्रममा तरकारी तथा फलफूलको गााडी भन्सार नाकामै रोकिएपछि भारतीय दूतावासले पनि चासो दिएको छ । फलफूल व्यवसायीका अनुसार समयमै विषादी परीक्षण नहुँदा गर्मीका कारणले फलफुल नाकामै बिग्रएको छ । करोडौं रुपैयाँको क्षति भएको छ ।

कृषि मन्त्रालयका कृषि साम्रगी व्यवस्थापन तथा प्रविधि शाखाका वरिष्ठ कृषि प्रचार अधिकृत नेत्र भण्डारीका अनुसार दूतावासले केही कर्मचारी मन्त्रालयमा पठाएर फलफूलमा भएको क्षतिसम्बन्धी छलफल गरेको बताए । ‘दूतावासका कर्मचारीसग पनि छलफल भयो । कृषि मन्त्रालयको पुनःसंरचना गर्ने सन्दर्भमा केन्द्रीय कृषि प्रयोगशालामा ल्याब छ, सेवा प्रभावकारी बनाउन विषादी परीक्षण केन्द्रमा भए सजिलो हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘अब सबै नाकामा परीक्षण गर्न सक्ने गरी अर्थ मन्त्रालयमा र योजना आयोगसँग छलफल भएको छ ।’

प्रकाशित : असार १७, २०७६ ०७:४९
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×