सुन्तला बगान स्याहार्दै पूर्वकमान्डर

हरिराम उप्रेती

गोरखा — फल टिपेर सकेसँगै सुन्तलाका बोट स्याहार्न किसान यतिबेला व्यस्त छन्  । फुल्नु अगावै सुन्तला काँटछाँट र मलजल गर्न किसानलाई भ्याइनभ्याई छ  ।

पकेट क्षेत्रका किसानको मुख्य आम्दानीको स्रोत नै सुन्तला बनेको छ । सुन्तला खेतीको लागि प्रख्यात रहेको गोरखा नगरपालिका १४ देउरालीको भट्टबेंसीका किसानको यतिखेरको दैनिकी पनि सुन्तला बारीमै बित्ने गरेको छ । जमिनका किरा बोटको टुप्पोसम्म पुग्नबाट बचाउन फेदमा बोडोपेस्ट लगाउने र जमिन ओसिलोका लागि स्याउला बिछ्याउँदै गरेका किसान बारीमा भेटिन्छन् ।


भट्टबेंसीमा वर्षौंदेखिका अनुभवी र व्यावसायिक सुन्तला खेती गर्दै आएका पाका किसानका हुलमा शनिबार एक युवा भेटिए । ३२ वर्षीय जितबहादुर भुलन । मकवानपुर साविकको छतिवन गाविस ६ हाल हनर्मामाडी गाउँपालिका ८ बाट आएर सुन्तला खेती थालेका भुलनको लगाव देखेर गाउँले पनि छक्क छन् । चार वर्षको अवधिमा झाडीले ढाकेको बगैंचा हरियाली बनेको छ ।


परिश्रमको फल आम्दानी पनि वर्षैपिच्छे बढदै गएको छ । आम्दानी बढदै जाँदा सुन्तला स्याहारमा भुलनको लगाव अझै बढेको छ । उक्त क्षेत्रमा अन्य किसानको तुलनामा चर्चा पनि भुलनकै बढी छ । कारण तत्कालीन माओवादीका सेक्सन कमान्डर हुन् भुलन ।


द्वन्द्वरत तत्कालीन माओवादीको कार्यक्रमका तुल, ब्यानर र भित्तेलेखनमा सघाउँदै आएका भुलन २०६१ सालमा पूर्णकालीन बने । ‘पार्टीका साथी आउँथे, घरमै बसेर उहाँहरूको काम गरिदिन्थें, समय क्रमले भूमिगत हुनुपर्‍यो, सुरुमा जनमिलिसिया हुँदै सेक्सन कमान्डरसम्म बनें,’ उनले भने, ‘बीचमा रनर विभाग (समाचार ल्याउने लाने) मा पनि काम गरें ।’


शान्ति प्रक्रिया सुरु भएपछि मकवानपुरबाट चितवनको जुटपानी क्यान्टोनमेन्ट सरेका भुलनले देउरालीकी अनिता शाहसँग चिनजान भयो । मायाँ बस्यो । क्यान्टोनमेन्टमै प्रेम विवाह गरे । ‘मेरी श्रीमती त्यतिखेर प्लाटुन कमान्डर थिइन्,’ उनले भने, ‘सेना समायोजनको क्रममा स्वैच्छिक अवकाश राज्यौं, बूढाबूढीले ५–५ लाख रुपैयाँ पाएका थियौं ।’


स्वैच्छिक अवकाशमा आएको केही रकम घरखर्चमै सकिएपछि बचेको केही रकम मेनवावरमा बुझाएर ०६९ मा भुलन वैदेशिक रोजागारीका सिलसिलामा कतार पुगे । ‘श्रीमतीको पैसाले चितवनमा केही जग्गा खरिद गरेको थिएँ, मेरो आधाआधी पैसा घरखर्चमै सकियो,’ उनले भने, ‘बीचको समय आर्टको काम गर्दै थिएँ, विदेश जाने सोच आयो, कतारमा स्टिल फिक्स्चरको काम गर्न गएँ ।’


डेड वर्षपछि काम गर्ने कम्पनीका मालिकसँग तलबको विषयमा विवाद भएपछि स्वदेशी भूमि फर्कने उनले निधो गरे । ‘बिल्डिङका पिल्लर हाल्ने, जाली बनाउने काम गर्थें, एक हजार रियाल तलब थियो, दुई सय रुपैयाँ बढादिनु भन्दा साहुले मानेनन्,’ उनले भने, ‘अरूले अराएको काम गर्न म त्यसै पनि सन्तुष्ट थिइनँ, तलब पनि नबढेपछि नेपाल फर्किएँ ।’


विदेश छाडेर आएपछि के गर्ने उनी अन्योलमा थिए । ससुराली आउने क्रममा देउरालीको एक सुन्तला बगैंचा बिक्रीमा रहेको उनले सुने । ‘बगैंचा हेर्न बारीमा पुगेपछि विदेशभन्दा यहीँ केही गर्न सक्छु जस्तो आँट आयो, दुई लाखमा बगैंचा किन्ने निधो गरें,’ उनले भने, ‘अहिले जस्तो कहाँ थियो र झाडीले ढाकेको थियो, त्यस्तो काँडाघारी अहिले यस्तो बनाएँ ।’


मकवानपुरबाट आएका भुलनलाई सुन्तला खेतीबारे खासै जानकारी पनि थिएन । बुढीकोटी सुन्तला तथा कृषि समूहमा आबद्घ भए । ‘बिहे पछि पनि पहाड होला भनेर आउन डर लाग्थ्यो,’ उनले भने, ‘आएर बगैंचा नै किनिसकेपछि जसरी पनि मेहनत गर्नैपर्ने थियो, समूहमा आबद्घ भएपछि ०७२ मा सुन्तला खेतीको तालिम लिएँ ।’


विदेशी कमाइबाट बचेको केही रकमले सुन्तला खेती थालेका भुलनले फहिलो वर्षमै ५० हजारको सुन्तला बिक्री गरे । ०७३ मा १ लाख ८० हजार, ०७४ मा २ लाख २० हजार र यो वर्ष २ लाख ४५ हजारको सुन्तला बित्री गरे । ‘सुरुमा बोट हेर होइन बारी हेरेर बगैंचा किनेको हुँ,’ उनले भने, ‘परिश्रमअनुसार आम्दानी पनि बढदै गएको छ ।’


झन्डै सात रोपनी क्षेत्रफलमा सुन्तला खेती गरेको उनले बताए । गर्दै जाँदा सुन्तला खेती गर्ने तरिका उनले सिक्दै छन् । छाडा गाईवस्तु र डडेलो चुनौती रहेको उनले गुनासो गरे । ‘आफ्नो जग्गामा तारबार लगाऊँ भन्यो त्यो नि महँगो पर्छ,’ उनले भने । अहिले उनी राजनीतितर्फ पनि खासै चासो दिँदैनन् । कृषि कर्ममै उनले जोड दिएका छन् ।


प्रकाशित : चैत्र ६, २०७५ १०:३५
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अलैंचीमा नयाँ प्रविधि सिक्दै किसान

कान्तिपुर संवाददाता

संखुवासभा — खाँदबारी सेकाहाका अलैंची कृषक छत्रमणि काफ्ले नयाँ प्रविधिको जानकारी लिन लमजुङ पुगे  । उनीसहितको टोलीले लमजुङको बेंसीसहर नगरपालिका १० खाँचेका अलैंची बगानमा प्रयोग गरिएको प्रविधिबारे जानकारी लिए  ।

खेतीमा नयाँ प्रविधि र आधुनिक भट्टीको प्रयोगले अलैंचीको गुणस्तर राम्रो भएकाले विभिन्न देशमा माग बढेको छ । ‘केही वर्षअघि अलैंचीले राम्रो आम्दानी गर्दै आएको थियो,’ उनले भने, ‘अहिले मूल्य घटेर गोदाममै थन्काउनुपरेको छ ।’


उनले संखुवासभामा विभिन्न गाउँ र नगरपालिकामा गुणस्तरीय अलैंची उत्पादन नभएकै कारण बिक्री हुन छाडेको बताए । उनले थपे, ‘नयाँ प्रविधि सिक्न लमजुङ गयौं र धेरै सिक्यौं । अलैंची अवलोकन गर्न यहाकाँ १० वटै स्थानीय तहका ३० जना कृषक लमजुङ पुगेका हुन् । कृषकको समूहले अलैंची बारीको स्थलगत अवलोकन गरेर त्यसको विषयमा लमजुङका कृषकसँग जानकारी लिएको कृषक पासाङ शर्पाले बताए ।


अलैंची खेतीको प्रचलित प्रजातिको चिनारी, प्रसारण विधि, नर्सरी व्यवस्थापन, बिरुवा रोपण, स्याहार, रोग किरा नियन्त्रण, उत्पादन, आधुनिक भट्टी र बजारीकरणलगायत विषयमा कृषकलाई जानकारी गराइएको हो । ताप्लेजुङपछि सबैभन्दा बढी अलैंची उत्पादन संखुवासभामा भए पनि गुणात्मक हिसाबले पछि परेको मकालु अलैंची जोनका अध्यक्ष तथा अलैंची व्यवसायी महासंघका केन्द्रीय उपाध्यक्ष सुमन श्रेष्ठको भनाइ छ ।


गुणस्तरीय अलैंची उत्पादन र बजारीकरणबारे जानकारी लिने उद्देश्यले लमजुङमा भ्रमण गरिएको अध्यक्ष श्रेष्ठले जनाए । पछिल्लो समय अलैंचीको उत्पादन बढे पनि मूल्यमा उतारचढाव आएसँगै कृषक चिन्तित बनेका छन् । अलैंचीबारे विभिन्न जानकारी लिएकाले आगामी दिनमा यो जिल्लालाई व्यावसायिक रूपमा अलैंची उत्पादन गर्न ठूलो सहयोग मिल्ने उनको भनाइ छ । अलैंचीका विषयमा पूर्ण रूपमा जानकारी पाएपछि कृषकहरू खुसी भएको अध्यक्ष श्रेष्ठ जनाए ।


परम्परागत भट्टी प्रयोग गर्दै
संखुवासभा– मकालु गाउँपालिका नुमका कृषक दुर्गा पराजुलीले दुई वर्षअघि आधुनिक भट्टीबाट सुकाएको अलैंचीको मूल्य पाएनन् । परम्परागत शैलीबाट सुकाएको अलैंचीको मूल्यउस्तै भएपछि उनी पुरानै भट्टीमा फर्किए । आधुनिक भट्टीमा सुकाउँदा धूवाँ कम लाग्ने र राम्रो रङको अलैंची निस्किए पनि सुक्न लामो समय लाग्ने उनको भनाइ छ । ‘परम्परागत भट्टीमा सुकाउँदा करिब ३६ घण्टामा सुक्ने अलैंची आधुनिक भट्टीमा एक साता लाग्छ,’ उनले भने, ‘लामो समय लगाएर सुकाएको राम्रो अलैंचीको मूल्य पनि उस्तै छ ।’ गाउँका सबै कृषकले परम्परागत भट्टीको प्रयोग गरी अलैंची सुकाउने गरेको उनले बताए ।


मकालु गाउँपालिकामा मात्र नभएर अन्य स्थानका कृषकले पनि पुरानै शैलीको भट्टीमा अलैंची सुकाउने गरेका छन् । ‘मूल्य उस्तै भएकाले उनीहरूले पुरानै शैली छाड्न सकेका छैनन्,’ उनले भने, ‘मिहिनत लगाएर अलैंची सुकाए पनि मूल्य नबढ्ने हो भने कृषक थप मारमा पर्नेछन् ।’ ‘मैले लामो समय आधुनिक भट्टीमा सुकाएर लगेको अलैंची पनि परम्परागत भट्टीमा सुकाएको सँगै मिसाएर उही मूल्यमा बेचें,’ सिलिचोङ ३ ताम्कुका कृषक तुलाबहादुर कुलुङले भने, ‘पछिल्लो समय यहाँ गुणस्तरसम्बन्धी कुनै ज्ञान नभएका बिचौलियाहरूले अलैंची संकलन गरिरहेका छन् ।’


अलैंची व्यवसायी महासंघका केन्द्रीय उपाध्यक्ष सुमन श्रेष्ठले गुणस्तरको अलैंचीलाई राम्रो मूल्य दिने गरेको बताए । धूवाँरहित रातो रङको अलैंचीलाई प्रतिमन तीन देखि चार हजारसम्म बढी मूल्य दिन्छौं,’ उनले भने, स्थानीय व्यापारीले गुणस्तरयुक्त र गुणस्तरहीन अलैंचीलाई मिसाएर ल्याउँछन् अनि एउटै मूल्य पाउँछन्, आधुनिक भट्टी प्रयोग गर्न अग्रसर हुँदैनन् ।’ ‘कतिपय कृषकले तौल बढाउन सुकेको अलैंचीमा पानी छर्कने र ओसिलो ठाउँमा राख्छन्,’ उनले भने, ‘यसो गर्दा गुणस्तर घटछ र मूल्यमा पनि कमी हुन्छ ।’


‘गुणस्तर नभएको अलैंचीले मूल्य पाउँदैनन्,’ उनले भने, कृषकको आफ्नै कमजोरीले समस्या छ ।’ कृषकको व्यक्तिगत स्वार्थ खाजेर छिट्टै नाफा कमाउने उद्देश्य राखेपछि मूल्यमा कमी आएको उनको भनाइ छ ।

प्रकाशित : चैत्र ६, २०७५ १०:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×