सिन्धुबाट राजधानीमा दुई करोडको दूध

अनिश तिवारी

सिन्धुपाल्चोक — भूकम्प गएको ४४ महिनापछि बल्ल मेलम्ची क्षेत्रको दुग्ध व्यवसायले गति लिन थालेको छ । भूकम्पले गर्दा हवात्तै घटेका नगरको गाउँ, बजार क्षेत्रमा पशुपालक कृषक बिस्तारै फर्किएपछि दुग्ध व्यवसाय पनि उठ्न थालेको हो ।

भूकम्पबाट विस्थापित पशुपालक धमाधम पुन: जुट्न थालेपछि अत्यधिक दूध संकलन हुन थालेको २७ वर्षदेखि दूध संकलन गरिरहेका इन्द्रमणि दाहालले बताए । ‘पहिलेभन्दा दुग्ध व्यवसायले क्रमश: फडको मार्दै गइरहेको छ, दूध उत्पादक फर्किंदै छन्,’ इन्द्र दुग्ध डेरी उद्योगका प्रोप्राइटर दाहालले भने ।

भूकम्पलगत्तै ६० कृषक मात्रै रहेकामा अहिले आफ्नो डेरीमा दूध ल्याउने कृषक १ सय २० पुगेको उनले सुनाए ।

इन्द्र दुग्ध डेरीबाट मात्रै १ हजार ४ सय लिटर दूध दैनिक काठमाडौं पुग्छ । ‘मेलम्ची नगरबाट मात्रै मासिक रूपमा झन्डै २ करोड बराबरको दूध राजधानी पुग्ने गरेको छ,’ दाहालले भने । मेलम्ची क्षेत्रको सबै स्थानीय बजारमा खपत भएर १ हजार ८ सय लिटर दूध राजधानी पुग्ने गरेको सिन्धु मेलम्ची दूध संकलन केन्द्रका संकलक शरण चालिसे सुनाउँछन् । दुग्ध व्यवसाय कृषक र संकलकको पहलमा फस्टाए पनि स्थानीय तहले अपेक्षाअनुसारको खास योजना नल्याएको उनको गुनासो छ ।

२०४८ सालबाट साबिकको शिखरपुर ४ दुग्ध संकलन केन्द्र स्थापना हुँदा चालिसे उत्साहित देखिए । ‘त्यसबेला कृषकले ज्यामिरे र शिखरपुरको दूध संकलन गरिन्थ्यो,’ उनले भने । केही कृषकको प्रयासमा ०५४ सालबाट मेलम्ची बजारमा दुग्ध सहकारी दर्ता गरेर करिब ६ गाविसको दूध संकलन गर्ने गरिएको थियो ।

‘कृषकलाई प्रोत्साहन गर्नका लागि कुनै कार्यक्रम गरेको देखिँदैन्, कुनै नयाँ अवधारणायुक्त कार्ययोजना ल्याएको छैन,’ चालिसेले भने । मेलम्ची नगरको मेलम्ची बजारमा दर्जनौं निजी दुग्ध फर्म र सहकारी सञ्चालनमा छन् । बाहुनेपाटीमा २ हजार, भोटेचौर २ हजार ५ सय, सिपाघाट १ हजार ५ सय लिटर दूध उत्पादन हुने गरेको छ ।

हेलम्बु ४ स्थित ग्याल्थुमा रहेका निजी चिलिङ सेन्टरबाट दैनिक १ हजार २ सय लिटर दूध आउने गरेको छ । मेलम्ची बजारको इन्द्रावती दूध संकलन केन्द्र दुई हजार लिटर दूध जम्मा हुने गर्छ । पाँच वर्षदेखि व्यावसायिक रूपमा दुग्ध व्यवसायमा लागेका मेलम्ची नगरपालिका शिखरपुर गोविन्द बस्नेतले दुग्ध संकलक र कृषकले विभिन्न आर्थिक समस्या व्यहोर्नु परेको जनाए ।

‘दूध पठाउन सवारी खर्च, कामदार खर्चदेखि चेकजाँच रासायनिक परीक्षणका लागि ठूलो रकम खर्चनुपर्छ,’ उनले भने ।

आधुनिक प्रविधि र पशु बिमा, औषधिलागयतका भ्याक्सिन व्यवस्थाजस्ता कार्यक्रम ल्याउने तरखरमा रहेको मेलम्ची नगरपालिकाले जनाएको छ । ‘दूध संकलक र आम कृषकलाई सुविधा पुग्ने कार्यक्रम बनाइरहेका छौं,’ उनले भने । पशु सुत्केरी भत्ता, गोठ सुधार कार्यक्रम ल्याउन जरुरी भएकाले यसबारे अध्ययन थालिएको उनको कथन छ ।

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७५ ०९:३४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आम्दानीको स्रोत बन्यो जंगलको डिमुर

डिस्टिलरीले अहिलेसम्म २६ लाख रुपैयाँको डिमुर खरिद गरिसकेको छ 
हरि गौतम

रुकुम पश्चिम — आठबिसकोट नगरपालिका १० का प्रेमबहादुर शाहले ५ क्विन्टल डिमुर बिक्री गरे । जंगलमा खेर गइरहेको डिमुर टिपेर उनले दुई दिनमा साढे १२ हजार रुपैयाँ आम्दानी गरे ।

सोही नगरपालिका ८ का वीरबहादुुर सार्कीले पनि दुई दिनमै १० हजार आम्दानी गरे । उनले घर नजिकैको जंगलबाट चार क्विन्टल डिमुर टिपेर बेचे ।

शाह र सार्की मात्रै होइन त्यस क्षेत्रका साथै डोल्पा, जाजरकोट, रुकुमपूर्व र रोल्पाका समेत पाँच सय बढी स्थानीयले डिमुर टिपेर आम्दानी गरेका छन् । ‘घर वरिपरिको जंगलमा रहेको डिमुर बिक्यो, हामीले आम्दानी र काम दुवै पाएका छौं,’ शाहले भने । यसअघि पाकेर खेर जाने र जंगली जनावरले खाने डिमुर बिक्री होला भन्ने आफूले कहिल्यै नसोचेको वीरबहादुरले बताए ।

आठबिसकोट नगरपालिकाले स्थानीयसँग मिलेर कोट किङ डिस्टिलरी उद्योग स्थापना गरेपछि त्यसको मुख्य कच्चा पदार्थका रूपमा उद्योगले डिमुर खरिद गरेको छ । अहिलेसम्म उद्योगले २६ लाख रुपैयाँको डिमुर खरिद गरिसकेको छ । उद्योगको ४० लाख रुपैयाँको डिमुर खरिद गर्ने योजना छ ।

उद्योग सञ्चालक समिति अध्यक्ष दलबहादुर शाहले स्थानीयले टिपेकै ठाउँबाट डिमुर खरिद गरेको बताए । सुरुमा प्रतिकिलो १५ रुपैयाँमा खरिद गरिएको डिमुर अहिले प्रतिकिलो ३० रुपैयाँ पुगेको छ । जंगलमा पाइने डिमुरबाट अर्गानिक वाइन उत्पादन गर्न लागेको अध्यक्ष शाहले बताए । उनले १४ लाख रुपैयाँको थप डिमुर किन्ने क्रममा रहेको जानकारी दिए ।

डिमुर समुद्री सतहदेखि १ हजार ५ सयदेखि ४ हजार मिटरको उचाइमा पाइन्छ । रोल्पा, रुकुमपूर्व, रुकुम–पश्चिम, जाजरकोट, डोल्पा र दैलेख जिल्लामा मात्रै डिमुर पाइने गरेको बताइन्छ । असोजदेखि पाक्न सुरु गरेर मंसिर अन्तिमसम्म रहन्छ ।

जंगलबाट स्थानीयबासीले टिपेर ल्याएको डिमुर उद्योगमा पुर्‍याइसकेपछि थप महिलाले ग्रेडिङको काम गर्छन् । उद्योगले पहिलो चरणमा डिमुरको ५० हजार लिटर वाइन उत्पादन गर्ने शाहले बताए । अबको ९ महिनाभित्र उद्योगले आफ्नो उत्पादन बजार पठाउने गरी काम भइरहेको उद्योग व्यवस्थापनले जनाएको छ ।

डिमुरको वाइन उत्पादनपछि उद्योगले जंगलमै पाइने च्युरीको वाइन उत्पादन गर्ने जनाएको छ । च्युरीको रसबाट वाइन उत्पादन गर्ने गरी च्युरी संकलन गर्न स्थानीयबासीलाई भनिसकिएको जनाएको छ । अर्गानिक वाइन उत्पादनका लागि जंगली फलफूल मात्रै प्रयोग गरिनेछ ।

आठबिसकोट नगरपालिकाले निजी साझेदारी अवधारणाअनुसार डिस्टिलरी उद्योग स्थापना गरेको छ । उद्योगमा नगरपालिकाको ४० र अन्य युवा, व्यवसायीको ६० प्रतिशत सेयर छ । पहिलो लटको वाइन उत्पादनसम्म ५ करोड बजेट खर्च हुने अनुमान गरिएको छ ।

जसमा नगरपालिकाको २ करोड र सर्वसाधारणको सेयरबापतको ३ करोड लगानी हुने नगर प्रमुख गोर्खबहादुर केसीले बताए । उनले उद्योगले वाइनका साथै जुस पनि उत्पादन गर्ने बताए ।

सुरुको एक वर्ष जंगलमा पाइने डिमुर/च्युरीबाट वाइन र जुस बनाइने जनाइएको छ । त्यसपछिका वर्ष किसानको बारीमा रहेका फलफूलबाट जुस र वाइन उत्पादन गर्ने गरी तयारी भइरहेको नगर प्रमुख केसीले जनाए । जसका लागि नगरभित्र ४० हजार किबीका बोट लगाइँदै छ ।

नगरपालिकाले किसानबाट किबीका बेर्नाको माग संकलन गरी किबी खरिद गर्ने प्रक्रिया अन्तिम चरणमा पुर्‍याएको छ । उद्योगमा हरेक वर्ष नगरपालिका र स्थानीयबाट समेत लगानी थप्दै लगिनेछ । अन्तर्राष्ट्रिय स्तरकै जुस र वाइन तयार गर्ने गरी प्रविधि स्थापना गरिएको दाबी उद्योग सञ्चालक समितिले गरेको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २७, २०७५ ०८:४९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्