फोहोरको डंगुरमा दुर्गन्धित राजनीति- ब्लग - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement
ब्लग

फोहोरको डंगुरमा दुर्गन्धित राजनीति

जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — काठमाडौंमा थुप्रिएको फोहोरको डंगुरको अन्तर्य जान्न र बुझ्न कुनै राजनीतिक दलको चुनावी घोषणापत्र पढ्नुपर्दैन । न त कुनै नेताको तिलस्मी चुनावी भाषणका कुनै हरफहरु नै सम्झना गर्नुपर्छ । फोहोरोको यो थुप्रो हाम्रो राजनीतिको बचेखुचेको इज्जतभन्दा धेरैमाथि अग्लिइसकेको छ । जसका साक्षी संघीय राजधानीका जनताहरु हुन् ।

फोहोरको दुर्गन्ध कोरोना संक्रमणबाट बच्न हामीले लगाइरहेको मास्कको पत्र-पत्र छिचोलेर नाकसम्मै ठोक्किन आइपुगेको छ । यो गन्धको आहत सबैभन्दा धेरै त्यो जनसमूहले भोगिरहेको छ जो, अँध्यारा र चिसा कोठामा चर्को भाडा तिरेर बस्ने डेरावाल हुन् । जो हरदिन भान्छाबाट उत्पादन हुने एक पोका फोहोर खाटमुनी वा ढोका पछाडी राख्ने ठाउँको पनि अभाव झेलिरहेको छ । तिनका नाकमा फोहोरको दुर्गन्ध सबैभन्दा बढी परेको छ, जो सडकका चार कुनातिर चलाख आँखा ओछ्याएर दुई मुठा साग र एकाध किलो टमाटर बेचेपछि हुने आम्दानीको भरमा परिवारको छाक टार्छ ।

फोहोरले तिनलाई बढी सताईरहेको छ, जो दिनभर यहाँको साँघुरा, ओसिला गल्ली, चोक र चौबाटाहरुमा हरेक दिन फोहोरको डंगुर कसरी अग्लिैदछ भन्ने दृश्यको साक्षी बनेझै गरेर कुदिरहनुपर्छ । घरका ढोका ढोकामा खबर पुर्‍याउने हक, डोको वा खर्पनमा साग बोकेर बेचिहिड्ने श्रमजिवि, चक्रपथ बाहिरबाट स-साना क्यानमा दुधबोकेर घर घर पुर्‍यउने दुधवाला र अरु यस्तै कामकाजी ।

एसियाली विकास बैंकले सन् २०१३ मा गरेको अध्ययनमा प्रतिपरिवार मासिक ४० हजार वा त्यसभन्दा माथि खर्च गर्ने घरधुरीले मासिक ५ हजार रुपैँया खर्च गर्ने परिवारले भन्दा दोब्बर फोहोर उर्त्सजन गर्छन् । यो अध्ययनले काठमाडौंमा प्रतिव्यक्ति प्रतिदिन फोहर उत्पादन चार सय ग्राम हुने आकलन गरेको थियो । यो तथ्यले काठमाडौंको फोहोर उत्पादनमा यहाँका धनीमानी, सम्पन्नहरुको हिस्सेदारी धेरै छ । तर विडम्बना उनीहरु फोहोरबाट छलिएर हिँड्न सक्छन् । बाक्लो माक्स लगाएर दुर्गन्धलाई नाकसम्मै आउनबाट जोगिन सक्छन् ।

हरदिन फोहोरसँग साक्षात्कार गर्नेहरु भुइँमान्छेहरु काठमाडौंको फोहोर किन उठेन भनेर प्रश्न मात्रै गर्न सक्छन् । सवाल उठाउनेहरु त उनीहरुले मतदान गरेर संसद्मा पठाएका छन् । तिनीहरु यो बिषयमा कि त बोल्दैनन् बोलेपनि फोहोरभित्रै घुसिसकेको राजनीतिको पत्र केलाउँदैनन् ।

फोहोरको दुर्गन्धमा पछिल्ला दिनहरुमा राजनीतिको गन्ध पनि मिसिएको छ । यसको हरक झन् ह्वास्सै आईरहेको छ । जसमा सत्तासिन दलका नेतादेखि दलको झण्डा बोकेर राजनीतिको बजारमा चौकादाउ हानिरहेकाहरु झन् वाचालरुपमा सतहमा देखिएका छन् । स्वतन्त्र उम्मेदवार बालेन्द्र शाहले मेयरको चुनाव जितेपछि यस्तो फोहोरको डुंगुरमा लौरो चलाएर दुर्गन्धलाई पर पर सम्म फैलाउन जे जस्ता राजनीतिक हर्कतहरु भईरहेका छन् त्यो फोहोरभन्दा पनि दुर्गन्धित छ ।

फोहोरो नउठेपछि सुरु भएको छटपटी र आक्रोसको पहिलो श्रृंखलामै टिकटकमा खुबै, रसिला देखिने वडा नम्बर १६ का कांग्रेसका वडाध्यक्ष मुकुन्द रिजालले राजनीति खेल्न खोजेका थिए । उनले एकाध युट्युबरलाई बोलाएर आफ्नो वडाको फोहोर आँफैले उठाउँछु भन्दै भिडियो पनि खिचाएका थिए । तर उनको वडाबाट उठाईएको फोहोर कहाँ लगेर थन्क्याईने हो ? त्यसरी उनको वडाबाट उठाईएको फोहोरले सिंगो महानगरलाई सफा राख्न कति प्रतिशत योगदान गर्ने हो? यस्ता प्रश्न वडाध्यक्षलाई उनैले बोलाएका युट्युबरहरुले पनि सोध्नेवाला थिएनन् । फगत एउटा कलाविहिन नाटकको पटाक्षेपसँगै फोहोर बन्चरेडाँडा जान प्रक्रिया सुरु भयो । फगत स्वतन्त्र मेयरको सेखी झारी पो हाल्न सकिन्छ कि भन्ने भावमा प्रस्तुत भएका वडाध्यक्ष छिट्टै सेलाएजस्ता देखिए ।

तर फोहोरको राजनीति साउने झरीसँगै फेरी बल्झियो । शनै:शनै काठमाडौंको चोक गल्ली र मूल बाटोमा फोहोरोको थुप्रो सहरका मन्दिर र सालिकहरुभन्दा पनि अग्लिन थाल्यो । त्यसबाट निस्कने हरक पर परसम्म फैलिन थाल्यो । त्यस्तो हरक गत साताको घनघोर वर्षापछि मूल सडकहरुका जमेको पानीको फोहोरका पोकाहरु तैरिन थालेपछि झनै बढ्यो । फोहोरको हरक संसद्भित्र पनि छिर्‍यो । त्यसपछि बोलेका थिए, एमाले अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीले एक समय 'लात्ताले पुक्क हिर्काएर भाग्ने बैगुनी केटो'को उपमा भिराएका एमाले नेता योगेश भट्टराई ।

जनताको सार्वभौम थलो संसद्मा काठमाडौंको फोहोरबारे यहिँकै जनप्रतिनिधिले समेत मुख खोल्न दकस मानिरहेका बेला पूर्वी पहाडको ताप्लेजुङबाट चुनाव जितेर केन्द्रीय राजनीतिमा उदाईरहेका युवा नेता भट्टराईले फोहोरको विषयमा मुख खोल्नु आँफैमा राम्रो कुरा थियो । तर भट्टराईको मन्तव्य फोहोर किन थुप्रिरहेको छ, यसका पछाडी के कस्ता जटिलताहरु जेलिएका छन् र त्यसलाई सुल्झाउने काममा महानगर कसरी चुकिरहेको छ भन्ने विषयमा थिएनन् । बरु उनले त एमालेबाट निर्वाचित अघिल्ला मेयर विद्यासुन्दरको पालामा १४ दिनसम्म फोहोर नथुप्रिएको बरु यसपाला ७१ दिनसम्म फोहोर थुप्रिएको तुलना गरे । असफलताको यो तुलना आँफैमा फोहोरी राजनीतिक खेल थियो । त्यही भएर अक्सर चर्का, टर्रा र विवादास्पस्द अभिव्यक्तिहरुमा मुखर देखिँदै गरेका भट्टराईले लाजै पचाएर मेयर बालेन्द्र शाहलाई सम्बोधन गर्दै भने, आउनुस ठोस प्रस्ताव सहित । नेकपा एमालेसँग त्यो भिजन छ, त्यो दृष्टिकोण छ, नेकपा एमाले पूर्ण क्षमताकासाथ सहयोग गर्न तयार छ । यदी तपाईं सरकारको भर पर्नुभयो भने तपाईं असफल हुने निश्चित छ ।

सांसद भट्टराईले जेठयता ३३ दिन फोहर नउठेको तथ्यमाथि यसरी राजनीतिको मरमसला हालेर ७१ दिनको तथ्यांक प्रस्तुत गरे त्यो पनि फोहारमाथिको राजनीतिलाई मलजल गर्ने एउटा मिथ्यांक न थियो । सासंद भट्टराईले भाषणका बेला सायदै बिर्से होलान् काठमाडौंका ३२ वडामध्ये १२ वटा वडामा एमालेकै वडाध्यक्षहरु निर्वाचित छन् । एमालेबाटै निर्वाचित उपमेयर सुनिता डंगोल खुद महानगरको शक्तिमा विराजमान छिन् । यो सबै दृश्यहरुलाई पन्छाएर उनले विगतका मेयरको महिमाण्डन मात्रै गरेनन्, स्वतन्त्र मेयरलाई धुलिसात पारेर आफ्नो राजनीति अग्लिन्छ भन्ने फोहोरी खेल पनि खेले । बिर्सन हुँदैन, विद्यासुन्दर तिनै मेयर हुन्, जसले आफ्नो पाँच बर्षे कार्यकालमा काठमाडौंको फोहोरको स्थायी समाधन त खोजेनन नै, कोरोना महामारीमा दसौं हजार काठमाडौंका जनता भोक र शोकमा छटपटिइरहेका बेला, संक्रमितहरु आईसोलेसनको खोजीमा हिडिरहेका बेला आफू र आफ्नो परिवार संक्रमित भएपछि पाँचतारे सोल्टी होटलमा आईसोलेसनमा बिताएका थिए । बिर्सन नहुने यस्ता सयौं तथ्यहरु छन्, जसमा एमालेका विद्यासुन्दरले कायम गरेको किर्तीमानी आउने कुनैपनि मेयरले तोड्न सक्लान् ।

योगेश भट्टराईले संसद्मा फोहोरबारे बोलेको भोलिपल्ट एमालेको एउटापंक्ति फोहोर थुप्रिएको विरोध जनाउन सडकमा देखिएको थियो । त्यसको अर्को दिन एमालेको युवासंघका केही दर्जन कार्यकर्ता हातमा सेतो पन्जा लगाएर बानेश्वरतिर देखिएका थिए । तिनीहरुले सडकमा थुप्रिएको फोहोर उठाएर ट्रकमा हाल्दै गरेको दृश्य पनि देखिन्थ्यो । भलै त्यसरी उठाईएको फोहोर उनीहरुले कहाँ लगेर तरा लगाए भन्ने चाहिँ सार्वजनिक भएन ।

काठमाडौं महानगरपालिकाको चुनावी दौडमा पराजय भोगेकी नेपाली कांग्रेसकी नेतृ सिर्जना सिंहले पनि यो बीचमा सामाजिक सञ्जाल ट्विटरमै किन नहोस् फोहोरबारे बोलिन् । उनले कांग्रेसबाट निर्वाचित १९ वडाध्यक्षहरुको लस्कर महानगरपालिकामा छन् भन्ने बिर्से झैं गरेर हल्का राजनीति खेलेको पारामा लेखिन्- मलाई (जिम्मेवार नागरिक) जिम्मा देउ फोहोर व्यवस्थापन गर्ने जिम्मा महानगर र सरकार हामी जिम्मा लिन तयार छौं । म मात्रै राम्रो अरु सब बेकार मनस्थितीले यो भईरहको हो...।' सायद फोहोरबारे यति लेखेर उनले राजनीतिको धर्म पूरा गरेकी होलिन् । हैन भने चाक्सिबारीबाट निस्केर सहरका गल्ली छिचोल्न फोहोरका डंगुरले त्यति सजिलो छैन र यसमा राजनीति मिसिएर हदैसम्मको दुर्गन्ध फैलिएको छ भनेर उनले नबुझ्नुपर्ने कुनै कारण छैन ।

यसरी कांग्रेसका वडाध्यक्ष देखि एमालेका नेतासम्मले फोहोरबारे खेलेको राजनीति सतहमै देखियो ।यहीबीचमा फोहोर फाल्न गएका ट्रकहरु बारम्बार अवरोध गरिएको दृश्य प्रकट भयो । अनि कांग्रेस, माओवादी र संघीय समाजवादीका स्थानीय नेताहरुले फोहोर फाल्न नदिने भन्दै सार्वजनिक गरेको विज्ञप्ति पनि सार्वजनिक भयो ।

सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो, २०४९ यताको तीस वर्षमा भएका चार वटा स्थानीय तह चुनावमार्फत् एमालेले १० बर्ष, कांग्रेसले ५ बर्ष र २०५९ असोज पछि सर्वदलीय संयन्त्रका नाममा यिनै दलहरुले काठमाडौं महानगरको सत्ता भोग गरे । देश बनाउन खटिएका तमाम शीर्ष दलले हाँकेको महानगरमा यतिका वर्षमा फोहर व्यवस्थापनको के संयन्त्र निर्माण भएको रहेछ र त्यसमा टेकेर स्वतन्त्र मेयरले के काम गर्न सकेनन् भनेर न त कांग्रेस न त एमाले नै समीक्षा गर्न तयार देखिन्छ ।

फोहोरका रास हर दिन अग्लिईरहेका यी दिनहरुमा काठमाडौंको राजनीतिमा के-के विषयमा चर्चा भए, भूराजनीतिका के-कस्ता पेचिला विषयमा दाउपेचहरु चले ती सबै सतहमा प्रकट छैनन् । सार्वजनिक भएका दृश्यमा फोहोरका थुप्रा, त्यसबाट बगिरहेको लिचड र पदयात्रीहरु नाक थुनेर हतार हतार पाईला अघि बढाईरहेको दृश्य मात्रै देखिन्छ । फोहोरको थुप्रा हुँदै हुँइकिइरहेका साईरनवाला गाडीभित्र बस्नेहरुको नाकमा फोहोरको गन्ध हृवास्सै आउँछ कि आउँदैन भन्नेबारे कुनै नेताले अहिलेसम्म मुख खोलिसकेका पनि छैनन् । अनि फोहोराका थुप्रामा ठोक्किएर आउने साईरनको ध्वनि कति डेसिबलको हुन्छ भन्ने हिसाब पनि कसैले राखिसकेको देखिन्न ।

तन्नेरी जोसका साथ मेयरको कुर्सीमा आसिन बालेन्द्र शाहले योबीचमा फोहोरको थान्को लगाउन आफूले गरेका प्रयत्नहरु किन असफल भईरहेका छन् भन्नेबारे लुघ विवरणहरु फेसबुकमार्फत् सार्वजनिक गरि नै रहेका छन् । तर त्यस्तो सार्वजनिकीकरणमा उनले फोहोरमा भईरहेको राजनीति किन र कसरी पेचिलो बनिरहेको छ भन्ने पुरै छनक भने दिईसकेका छैनन् । सायद उनी उचित समयको पर्खाईमा हुँदा हुन् वा राजनीतिको यो विचित्र खेलबारे आशिंक मात्रै जानकार । अक्सर मिडियासँग आमने सामने गर्न रुची नराख्ने बालेन्द्रले काठमाडौंको फोहोर उठाउने निजी कम्पनीहरु कसका हुन ? ती कम्पनीको नाभी राजनीतिमा गएर कसरी जोडिएको छ र यो फोहोरको थुप्रामा ती कम्पनी कति जिम्मेवार हुन् भन्नेबारे बोलिसकेको देखिन्न । सायद उनले कुनै दिन यो बिषयमा बोल्लान् नै । तर त्यो दिन ढिला भईसकेको हुनेछ यसै भन्न सकिन्न ।

दैनिक करिब ५ सय ४५ टन फोहोर उत्पादन गर्ने काठमाडौं महानगरपालिकाकाले मात्रै उत्पादन गर्छ । महानगरका ४ सय ४३ कर्मचारी र वडाका १९ कर्मचारी फोहोरमैला व्यवस्थापनमा खटिएका छन् । तर यतिका जनशक्ती, फोहोर उठाउने ६८ गाडी मेयरले परिचालन गर्न सकेका छैनन् ।

तर यति भन्दैमा महानगरको फोहोरको थुप्रोबाट आएको सबै दुर्गन्ध मेयरकै नाकले मात्रै सहनुपर्छ भन्ने पनि त छैन । दुरुह प्रशासिनक संयन्त्रहरुको जालोमा अल्झिएका बालेन्द्रले आफ्नो समीक्षा त समयक्रममा गर्लान् वा गर्नेछन् नै तर त्यो भन्दा पहिले फोहोरको थुप्रोमा छिरेको राजनीतिक दुर्गन्धको हरकले सत्ताको खाईखेलो गरेका दललाई त्यसै सुख नदिने देखिन्छ । त्यसको छनक सामाजिक सञ्जालका भित्तामा फोहोर दलका कार्यलयमा र नेताका घर अगाडी लगेर थुप्राउनुपर्छ भन्ने भाव सहितका नाराहरु शेयर भईरहेबाट पनि देख्न सकिन्छ ।

नजिकिदै गरेको संसदीय चुनावमा फोहोरमाथि राजनीति गरेर को-को अग्लिए र क-कसका नाकमा फोहोर लाग्यो भन्ने कुरा मतपेटिकामा प्रकट होला नै । तर आफ्नो हातबाट काठमाडौंको राजनीतिको तार खुस्किँदै गएको देखेर फोहोरमा दुर्गन्धित राजनीति मिसिन थाल्यो भने फोहोर झनै गन्हाउनेछ र त्यो समयक्रममा पार्टी कार्यालयमा वा नेताका घर दैलामा नआईपुग्ला भन्न सकिन्न ।

प्रकाशित : श्रावण ३१, २०७९ १६:२०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

एक अमेरिकीले ६ दशकअघि जे देखे

पिसकोर भोलेन्टियर भएर ०२३ सालमा धनुषाको बसैया गाउँमा दुई वर्ष बसेका माइकल गिल बदलिँदो मधेश देखेर अचम्म मान्छन्
जनकराज सापकोटा

अमेरिकामा बसेर नेपालको मधेश सम्झिँदा माइकल गिल अझै पनि रोमाञ्चित हुन्छन् । बोल्दाबोल्दै कतैकतै मैथिली शब्द नै मिसिन्छ कि जस्तो भावले उनलाई उत्साहित तुल्याउँछ । उमेरले ८० वर्षमा हिँडिरहेका माइकल ०२३ वैशाखको पहिलो सातातिर भारतको कोलकातास्थित दमदम विमानस्थलबाट डकोटा विमान चढेर काठमाडौंको गौचरन विमान अड्डा ओर्लिएका थिए ।

एक साता काठमाडौं बसेर उनी बाराको परवानीपुर पुगेका थिए । त्यहाँ थप एक साता बिताएपछि उनको यात्रा धनुषाको बसैया गाउँ पुगेर रोकिएको थियो । माइकलसँग उति बेलाको मधेश, त्यहाँको जनजीवनका अनेक पहलु, शिक्षा, स्वास्थ्य र यातायातको विकास अनि जनकपुरधामको स्मृतिका सजिव चित्रहरूको ताजा सम्झना छ ।

अमेरिका भियतनामसँगको लडाइँमा होमिएको समय थियो । २२ वर्षे ठिटो माइकलको मन भने सेनामा भर्ती हुने बाटोतिर थिएन । त्यही भएर ग्य्राजुएसनको पढाइ सकिनेबित्तिकै उनले पिसकोर भोलेन्टियर भएर काम गर्ने मनसायसहितको आवेदन दिएका थिए । त्यति बेला उनी अफ्रिकी देशमा जान चाहन्थे । किनकि विश्वविद्यालयमा उनले अफ्रिकाको इतिहास पढेका थिए । तर रोजेको देश जान केही महिना कुर्नुपर्ने भयो । उनले कुर्ने धैर्य देखाएनन् । तुरुन्त जाने भए नेपाल जान सकिने जानकारी पाए । त्यसपछि उनले दक्षिणी एसियाको एउटा सानो देश नेपालबारे बुझ्न थाले । नेपाल आउनुअघि उनले नियमअनुसार कृषिमा काम गर्न कनिष्ठ प्राविधिक सहायक (जेटीए) को तीनमहिने तालिम लिए ।

अमेरिकाबाट उनी कोलकाता आइपुगे । त्यहाँको भीडभाड र घन्चमन्च देखेरै उनी आत्तिए । कोलकाताबाट काठमाडौं ओर्लिंदा उनलाई अनौठो ग्रह पुगे जस्तो लाग्यो । उनी पुराना दिन सम्झिन्छन्, ‘काठमाडौं बडो विचित्रको थियो । सडकमा गाडीभन्दा धेरै गाईबस्तु थिए । मान्छे थोरै थिए । सफा र सुन्दर थियो ।’ एक साता काठमाडौं बसेर उनी आफूजस्तै पिसकोर भोलेन्टियर भएर आएका साथीहरूसँग टाटा ट्रकको पछाडि बसेर त्रिभुवन राजपथको घुमाउरो बाटो हुँदै बाराको परवानीपुर पुगे । त्यहाँ उनी एक साता मात्रै बसे । जीवनमै पहिलोपल्ट उनले परवानीपुरमा लहलह धान देखे । अमेरिकाको पेन्सिलभेनियाको चिसोमा हुर्केका माइकलले धान झुलेको कहिल्यै देखेका थिएनन् ।

एक साता त्यहाँ बसेर उनी वीरगन्जबाट रक्सौल हुँदै रेल चढेर जयनगर पुगे । अनि त्यहाँबाट जनकपुर । उनीसँगै गएका साथीहरू कसैको कार्यक्षेत्र महेन्द्रनगर थियो, कसैको लालगढ । तर उनको कार्यक्षेत्र थियो, जनकपुरबाट नजिकैको गाउँ बसैया । करिब २ देखि अढाई सय घरधुरी भएको बसैया विशुद्ध देहाती बस्ती लाग्थ्यो । ‘भूमिहार, बाहुन, यादव, तेली र चमारदेखि मुसलमानहरूसम्म सबैको मिश्रित बसोबास थियो,’ उनले सुनाए ।

माइकललाई बस्ने व्यवस्था मिलाइएको थियो, स्थानीय तुलसीमेयर आश्रमको नेतृत्व सम्हालेका गान्धीवादी स्थानीय बतहु शर्मा भूमिहारको घरमा । बतहुका छोरा उपेश्वरप्रसाद शर्मालाई माइकल अहिले पनि सम्झिन्छन् । केही वर्ष मात्र जेठा उपेश्वर उनका निम्ति साथी भएका थिए ।

बसैयाका निम्ति माइकलको गोरो अनुहार र अंग्रेजी मात्रै बोल्ने मान्छे कुनै फरक ग्रहबाट आए जस्तो थियो । ‘बसैयामा पुगेको म पहिलो गोरो अनुहार भएको अंग्रेज थिएँ,’ माइकलले भने । बसैया नजिकैको जनकपुर चुरोट कारखानामा आएका केही रसियन देखेको भएकाले स्थानीयले माइकललाई पनि रसियन नै भन्ठान्थे । अंग्रेजहरूलाई म्लेच्छ भन्दै छोइछिटो गर्नुपर्ने सोच स्थानीयमा थियो । माइकलले खासखुस सुनेका थिए, ‘म्लेच्छलाई बास दिएको, भात खुवाएको भन्दै घरधनी बतहुको जात गएको कुरा स्थानीयले गर्थे । तर माइकलबारे स्थानीयले गरेको यस्तो प्रतिक्रिया शर्माजीले कहिल्यै उनलाई सुनाएनन् । अमेरिकाको चिसोमा हुर्किएका माइकललाई धनुषाको गर्मीले केही दिनमै हैरान बनायो । सुरुमा त उनलाई लागेको थियो, यही गर्मीले मरिन्छ कि क्या हो । तर बिस्तारै उनलाई मधेशको धुप बानी पर्दै गयो । उनका लागि मधेशको चिल्लोपिरोयुक्त खाना विशुद्ध नयाँ थियो । त्यहीं पुगेर उनले दालभात देखेका थिए । काँटा–चम्चामा अभ्यस्त हातलाई हातैले मुछेर सपासप खाने बानी लगाउनै केही दिन लाग्यो । नयाँ ठाउँ, नयाँ परिवेश, नयाँ मान्छे, नयाँ संस्कृति र भोजन सबै कुरामा बानी पार्न माइकलले राम्रै धैर्य देखाए । ‘खान्की नमिलेर ८० किलोको शरीर घटेर ७० भइसकेको थियो,’ माइकल सम्झिन्छन् ।

बसैयामा माइकलले धान, गहुँ र आलु बालीमा काम गरे । उन्नत र नयाँ जातका बीउ स्थानीयलाई चिनाउँदै खेती प्रणालीमा सुधार ल्याउने काममा उनी लागे । जेटीए माइकलले पुस्तौंदेखि खेती किसानी गर्दै आएका स्थानीयलाई कृषि कर्ममा सघाइरहेका थिए । स्थानीय किसानले लगाउने धान र गहुँ अग्लो खालको थियो, जुन हावा लाग्नेबित्तिकै ढल्थ्यो र उत्पादन घट्थ्यो । माइकलले मेक्सिकोको एक संस्थाले अनुसन्धानपछि विकास गरेको नयाँ गहुँको प्रजाति स्थानीयलाई चिनाए । जुन होचो थियो, पुष्ट किसिमका दाना फल्थ्यो र रोटी खान पनि मीठो थियो । धानको नयाँ प्रजातिबारे पनि उनले किसानलाई परिचित गराए । तर धानभन्दा नयाँ गहुँको बाली त्यहाँ राम्रो भयो । उन्नत धानको बीउलाई धेरै विषादी चाहिन्थ्यो । अनि भात पनि गिलो हुने भएकाले स्थानीयले मीठो मानेनन् । तर यो नयाँ धानको चिउरा भने खुबै मीठो बन्यो ।

धार्मिक स्वभावका स्थानीयहरू ग्रामीण कच्ची सडक छिचोल्दै जनकपुरधाम पुग्थे । दर्शन गर्थे र फर्किन्थे । माइकल पनि कहिलेकाहीं हिँडेरै साइकलमा जनकपुरधाम पुग्थे । त्यति बेला जनकपुरमा एकाध संख्यामा मात्र रसियन जिप देखिन्थे । उनले सम्झिए, ‘जनकपुर खुबै सफा थियो । पोखरी पनि सफा थिए । प्लास्टिकको प्रयोग पनि देखिन्थेन । मान्छेहरू पात वा कागजका सोलीमा सामान किनेर लगिरहेका भेटिन्थे ।’

तर अहिले समय फेरिएको छ । जनकपुर पनि त्यसैगरी परिवर्तन भएको छ । उनी चार वर्षअघि पुग्दा आफूले ०२३ सालतिर देखेको जस्तो जनकपुर भेटेनन् । जनकपुर पूरै बदलिइसकेछ । जनसंख्या कैयौं गुणा बढेछ । फोहोर सुरु भइसकेछ । उनले उति बेला देखेको बाह्र बिघा पहिल्याउन सकेनन् । जनकपुर चिन्नै सकेनन् ।

उनी पुग्दा बसैयामा नेपाली बोल्नेहरू एकाध मात्रै थिए । सबका सब मैथिली बोल्थे । कृषिमा आधारित अर्थतन्त्र थियो । खान पुग्ने अन्न फल्नु नै ठूलो कुरा थियो । बसैयाका दुइतिहाइ स्थानीयको आफ्नै जमिन थियो । जमिन नभएकाले अरूको खेतमा ज्यालामजदुरी गर्थे । स्थानीय सारै दयालु थिए ।

माइकल बेलाबेला उपेश्वर र उनका साथी मोहम्मद अन्सारीसँग जनकपुर जान्थे । बाहिरफेर बसेर खाएको बात लाग्ला भन्ने डरले उनीहरू जनकपुरतिर गएका समयमा मात्रै खाजा खान्थे । गाउँमा जातका आधारमा हुने भेदभाव गहिरो थियो । उनी बस्ने घर छेवैमा स्थानीय धनीमानी गोगुलबाबु शर्माको आँपको बगैंचा थियो । उनले खाने पानी त्यही बगैंचाभित्रको धाराबाट एक जना स्थानीय चमारले हरेक बिहान गाग्रीमा ल्याइदिन्थे । एक दिन एक जना बाहुनले चमार भएर पानी ओसार्ने भन्दै गाली गरेको सुने । माइकललाई यो कुरा चित्त बुझेन । उनले ती बाहुनलाई हकारिदिए ।

गाउँमा धनीमानी गोगुलबाबुको छुट्टै सान थियो । घटनामा संलग्न नभए पनि जनकपुर बमकाण्डमा लागेको भन्दै उनलाई प्रहरीले पक्रेर ६ महिनासम्म थुनेको थियो । माइकललाई लाग्छ, सायद गोगुलबाबुलाई पक्रिनुका पछाडि राजनीतिक कारण थियो ।

माइकल बसैयामा बिस्तारै रमाउन सिक्दै थिए । शिवरात्रिमा खाने भाङ, घरेलु रक्सी सबै उनका लागि नयाँ स्वाद थिए । बसैयामा मात्रै होइन, सबैतिर १० वर्षभन्दा बढी र ६०/७० वर्षभन्दा कम उमेरका महिला विरलै एक्लै घरबाहिर निस्कन्थे । घर नै उनीहरूको संसार थियो । माइकल बसेको घरका आमा र दिदीबहिनीहरू उनलाई देख्दा हतपत सारीको सप्कोले टाउको र अनुहार छोपेर भित्र छिर्थे ।

बसैयामा बसेकै बेला अमेरिकामा उनका हजुरबा बिते । उनले बसैयाकै संस्कृतिअनुसार कपाल मुण्डन गरे । अनि ३० जना जति मानिस बोलाएर खाना पनि खुवाए । बिस्तारै उनी मधेशको रङमा मिसिँदै गए । उनले एक जना झा थरकी महिलालाई आमा पनि बनाएका थिए । जिल्ला अस्पतालमा काम गर्ने झा माइकलकै भाषामा ‘अच्छा कुक’ थिइन् । माइकल बेलाबेला त्यहाँ खाना खान निम्त्याइन्थे । त्यहाँ खाएको घिउ र दाल उनी अहिले पनि सम्झिरहन्छन् ।

त्यति बेला जनकपुरमा कृषि सामग्री संस्थान थियो, जहाँ सबै पहाडिया कर्मचारी मात्रै थिए । ती कर्मचारी स्थानीय मधेशी किसानलाई हेप्थे ।

माइकलले जनकपुरमै भेटेका थिए, अमेरिकी माइक फ्रेमलाई । माइक कृषि फार्ममा सल्लाहकारका रूपमा कम गर्थे । माइक पिसकोर भोलेन्टियरको पहिलो समूहमा सन् १९६३ मै नेपाल आएका थिए । माइकल भने १२औं समूहमा । माइक तिनै व्यक्ति हुन्, जसले पछि लैनचौरमा माइक ब्रेकफास्ट खोलेर काठमाडौंवासीलाई अमेरिकी ब्रेकफास्टमा बानी पारेका थिए । हरेक साता जस्तो उनी अरू गाउँमा रहेका अमेरिकी भोलेन्टियरसँग भेला हुन्थे र त्यसमा रमाउँथे ।

बसैयामा एउटा सरकारी विद्यालय थियो । उनको अनुमानमा त्यहाँ माध्यमिक तहसम्म मात्रै पढाइ हुन्थ्यो । स्कुलमा ५ कक्षाभन्दा माथिका कक्षामा छात्रा थिएनन् । स्कुल पढ्ने छात्र पनि उपल्लो जातका मात्रै हुन्थे । तत्कालीन राजा महेन्द्रको जन्मदिनमा स्कुलमा एउटा कार्यक्रम गरिएको थियो । माइकल पनि रैथाने जस्तै देखिन कुर्ता र धोती लगाएर फुटबल खेल्न पुगेका थिए । खेल्दै गर्दा उनको धोती फुस्कियो । त्यो दिन सम्झिँदै माइकलले लामो हाँसो रोकेर भने, ‘धन्न मेरो कुर्ता लामो थियो र छोपियो ।’

दुई वर्ष बसैया बसेर काठमाडौं फर्किएपछि माइकलले पिसकोरमा भनेर थप एक वर्ष समय थपे । त्यो एक वर्ष उनले नुवाकोटको रानीपौवा मुन्तिरको थानसिङ गाउँमा बिताए । मधेशमा दुई र पहाडको एकवर्षे बसाइपछि माइकल नेपालसँग सम्मोहित भए ।

फर्केर अमेरिका गएपछि उनले अमेरिकाको क्यालिफोर्नियास्थित पिसकोर सेन्टरमा एक वर्ष काम गरे । त्यसपछि मेक्सिको पुगे । फोटोग्राफी सिके । अमेरिका फर्केर झन्डै ५ वर्ष फोटो पत्रकारितामा बिताए । त्यसमा मन नअडिएपछि उनले कानुन पढे । त्यसपछिका झन्डै १५ वर्ष उनले वकालती गरेरै बिताए ।

सिलिकन भ्यालीको गतिलो कमाइ हुने ल फर्मको काम चटक्कै छाडेर बिहेपछि सन् १९८५ मा माइकल फेरि श्रीमतीसहित नेपाल फर्किए । कहिले महिला न्यायिक सेवा परियोजना त कहिले हर्क गुरुङसहितले चलाएको अनुसन्धानमूलक संस्था न्यु इरामा कानुनी सल्लाहकारका रूपमा काम गरे । त्यसपछि भने शैक्षिक छात्रवृत्ति दिने अमेरिकी संस्था फुलब्राइटको नेपाल डाइरेक्टर भएर माइकलले १९९८ देखि २००५ सम्म ७ वर्ष बिताए । त्यसपछि पनि उनको मन नेपालबाट हटेको छैन । उनी दुईतिहाइ समय नेपालमै बिताउँछन् । बेलाबखत अमेरिका त गइरहन्छन् । तर उनको मन नेपालतिरै हुन्छ ।

नेपालका ५० भन्दा धेरै जिल्ला डुलिसकेका माइकल मधेशको बदलिँदो अनुहार देखेर छक्क पर्छन् । नेपालको ५० वर्षभन्दा लामो अवधिमा देखिएका परिवर्तनलाई नियालेका माइकल जीविकोपार्जनका तौरतरिका बदलिएको र आम्दानीको स्रोतमा देखापरेको बदलाव देखेर अचम्म मान्छन् । आम्दानीको मुख्य स्रोत रहेको कृषि बिस्तारै सहायक स्रोत बन्दै गएको बताउने माइकल पुरानै सफा, स्वच्छ काठमाडौं र मधेशका दृश्य सम्झिँदा भने आधुनिक बन्दै जाँदा गुमाएका दिन सम्झिएर थकथकाउँछन् ।

प्रकाशित : असार २५, २०७९ ०९:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×