बाघ पनि बढून्, मान्छे पनि नमरून्- ब्लग - कान्तिपुर समाचार
ब्लग

बाघ पनि बढून्, मान्छे पनि नमरून्

'बाघको संख्या बढेको जस लिन सरकार, गैरसरकारी निकाय र समुदायका अगुवाबीच होडबाजी चल्छ । तर भदैजस्ता स्थानीयले दिएको ‘बलिदानी’ हामी सबैले बिर्सेका छौं । उनका सन्तानहरू बेवास्ताको सिकार भइरहने हो भने संरक्षण कसका लागि भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ ।'
रमेशकुमार पौडेल

नाम : भदै महतो
लिंग : पुरुष 
उमेर : ६६ 
ठेगाना : खैरहनी नगरपालिका–१३ 
यो विवरण बाघको आक्रमणबाट मृत्यु भएकाले तयार पारिएको हो । चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज र आसपासका क्षेत्रमा वन्यजन्तु आक्रमणमा गत वर्ष मात्र २४ जनाको मृत्यु भएको छ । त्यसमध्ये १६ जनाको बाघ आक्रमणमा परी मृत्यु भएको हो । 

भदै महतोको घर ।

बाघका कारण यसअघि यसरी मान्छे सायदै मारिएका थिए । यो अकल्पनीय आक्रमणको सिलसिला भदैबाट सुरु भयो । गत वर्षको साउन ३० गते खैरहनीको कुमरोज मध्यवर्ती सामुदायिक वनभित्र बाघको पाइलैपाइला भएको र माडिएको ठाउँमा मानव अंगको अवशेष फेला पर्‍यो । त्यसका आधारमा मान्छे चिन्न सकिँदैन थियो तर वरपर कपडा छरपस्ट थिए ।

भदै महतो साउन २५ बाट हराइरहेका थिए । कपडा भदैका नै थिए । यही आधारमा निकुञ्जले आर्थिक वर्ष ०७८/७९ मा वन्यजन्तु आक्रमणमा परेर मृत्यु हुनेहरुको विवरण राख्न सुरु गर्‍यो । आर्थिक वर्षको अन्तिममा मृत्यु हुने व्यक्तिलाई पनि बाघले नै आक्रमण गरेको थियो ।

कुमरोज मध्यवर्ती सामुदायिक वनमा मात्रै बाघले भदैसहित ६ जनालाई आक्रमण गर्‍यो । यति धेरै घटना निकुञ्ज आसपासको अन्य वनमा भएको छैन । आक्रमणमा परेका ६ जनामध्ये चारजनाको ज्यानै गयो । कुमरोज मध्यवर्ती सामुदायिक वनका अध्यक्ष गणेशबहादुर श्रेष्ठका अनुसार यहाँ यसअघि यस्ता घटना कहिल्यै भएका थिएनन् । बाघले मान्छे मार्ने घटना यसअघि पनि नभएका हैनन् तर ती फाट्टफुट्ट थिए ।

वनको क्षेत्रफल ६९१ हेक्टर रहेको छ । यो ठाउँ पहिला खाली थियो । कुमरोजआडैमा राप्ती नदी बग्छ । राप्तीपारि निकुञ्जको घना जंगल छ । ४१ सालमा राप्तीमा ठूलो बाढी आयो । जहाँ–जहाँ रुख र बाँस थिए त्यहाँ बाढीले वितण्डा गर्न पाएन । अरु ठाउँमा नोक्सान पुर्‍यायो । गाउँलेलाई लाग्यो रुख बिरुवा भए बाढीबाट गाउँ जोगिँदो रहेछ । अनि वृक्षरोपण सुरु भयो । बिरुवा हुर्के, खाली जमिन हराभरा वन बन्यो ।

‘राप्तीमा बेला बेलामा बाढी आइरह्यो । वन नभएको भए अहिले यो हाम्रो कुमरोज गाउँ धेरै जसो बगर हुन्थ्यो होला । वनले बाढी रोक्यो नि,’ अध्यक्ष श्रेष्ठले वनले दिएको फाइदा बताए । वनले राप्तीको बाढी मात्रै रोकेन । पर्यटकको बाढी पनि ल्यायो । कोरोनाभन्दा अगाडि पर्यटनका कारण वर्षमा तीन करोड रुपैयाँ हाराहारीमा आम्दानी भएको उनी बताउँछन् ।

कोरोना आएपछि वनमा बाघ पनि बाक्लै देखिन थाले । ‘कोरोनाभन्दा अगाडि खासै थिएन बाघ । कोरोनापछि कता–कताबाट आए आए । अहिले त सात आठवटा बाघ छन् झैं लाग्छ,’ श्रेष्ठले सुनाए । वनमा बाघ छ भनेपछि पर्यटक झनै हुरुक्क हुन्छन् । गत वर्षकै कुरा सम्झे उनले । भदैलाई बाघले आक्रमण गरेको सुनेपछि स्थानीयले बाघ नियन्त्रणमा लिन आवाज उठाए । निकुञ्जको टोलीले तीन दिन लगाएर बाघ समायो । टोली बाघ लिएर जंगलबाट बाहिर निस्कँदै थियो ।

‘ठ्याक्क टिकट काउन्टरमा घुम्न आउने पर्यटकहरु र बाघ ल्याएको टोलीको जम्काभेट भयो । बाघ खोरमा राख्ने योजनामा थियौं । पर्यटकहरुले फेरि हामी यस्तै बाघ हेर्न यता आउँछौं, तपाईंहरूले यहाँका बाघ समाएर बाहिर पठाउने भने,’ अध्यक्ष श्रेष्ठले भने । पर्यटकको चाहना ख्याल राख्ने कि स्थानीयको आवाज सुन्ने भन्ने दोधार नहुने हैन । तर उनले स्थानीयको हित पनि हेर्नु पर्ने हुन्छ ।

गत वर्ष बाघको आक्रमणमा परि ज्यान गुमाउने सबै घाँस काट्न जंगल गएकाहरू थिए । वन जानु उनीहरुको बाध्यता थियो । बाध्यतामा परेर ज्यान गुमाएको परिवारलाई मल्हम लगाउनु पर्ने हुन्छ । नभए वन संरक्षण, वन्यजन्तुको हित, पर्यटन विकासका कुरा र नाराले मात्रै संरक्षण कार्य दिगो हुँदैन । भदै महतो मरेर गए, उनको परिवार बालबच्चा बेसहारा भए । दु:खको घाउ आलै छ तर राहतको मल्हम आएकै छैन ।

कुमरोज वनको सिमानाभन्दा उत्तर त्यस्तै चार सय मिटरपर खैरहनी नगरपालिका–१३ हर्नरीमा छ भदैको घर । प्लास्टर नभएको ब्लकको गाह्रो भएको सानो घर । खिया लागेको जस्ताले देखाउँछ घर केही पुरानै हो । घरसँगैको १३ धुर जमिनबाहेक खेती गर्ने अरु ठाउँ छैन । यो साँघुरो छाप्रोमा भदैका ६ सन्तान बस्छन् । चार छोरी दुई छोरा छन् भदैका । भदैको घर पुग्दा एकजना महिला पिँढीमा भेटिइन् ।

उनी सुर बेसुर तरिकाले बोल्दै थिइन् । भदैका १७ वर्षका जेठा छोरा अमर पनि घरभित्र रहेछन् । उनी बाहिर आएर भने, ‘आमा बिरामी हुनुहुन्छ । मैले थाहा पाएदेखि यस्तै हो ।’ पिँढीमा पुराना लुगाफाटाको थुप्रो थियो । उनी त्यसैसँग बच्चाझैं खेलिरहेकी थिइन् ।

भदैको न गोठ छ न गाई बाख्रा । किन गए त उनी घाँस खोज्दै जंगल । यसबारेमा वनका अध्यक्ष गणेशबहादुर श्रेष्ठले नै बताएका थिए । छिमेकका एकजना घर छाडेर बाहिर जानु पर्ने भएपछि भदैलाई गाईवस्तुको ख्याल राख्दिनु होला है भनेछन् । तीनै गाईवस्तुका लागि घाँस खोज्दै जंगल गएका रहेछन् उनी । साउन २५ गते जंगल गएका थिए । साँझसम्म नपर्केपछि खोजी सुरु भयो ।

बाघले माडेको घाँस र पाइला परेको ठाउँमा साउन ३० मा भेटियो थोरै मानव अंग र भदैका लत्ता कपडा । केही पर बाघ पनि देखा पर्‍यो । भदैलाई बाघले खाएको पक्का भयो । घटना भएको वर्ष पुग्न अब धेरै दिन बाँकी छैन । यसबीचमा भदैकी जेठी छोरीले गुजाराका लागि सौराहाको एक होटलमा काम गर्न थालिन् । पढाइ जारी राख्ने चाहनाले माइली छोरी भरतपुरमा बसेकी छन् । दुई साना छोरी बछौलीको एउटा होस्टलमा बस्छन् । अमर र उनका भाइको पढाइ त छुटेको छैन तर ध्यान पढाइमा केन्द्रित छैन ।

अमर कक्षा १० मा पढ्छन् । ठूलो परिवारमा बाबु नभएपछि जस्ले सक्छ थोरै धेरै कमाउनु नै परेको छ । मन लगाएर पढ्ने बेला भए पनि अमर साँझ परेपछि सौराहा पुग्छन् । होटल र कल्चर हाउसमा थारु नाँच देखाउँछन् । महिनाको ६ सात हजार रुपैयाँका लागि उनले थकाइ भन्न पाएका छैनन्, पढाइ भन्न पाएका छैनन् । सरकारले दिने राहतको बाटो हेरेर बसेका छन् । अप्ठ्यारो परेका बेलामा रकम आए ठूलै राहत हुने थियो ।

निकुञ्ज या वनका जंगली जनावर मानव बस्ती या मध्यवर्ती क्षेत्रमा आएर स्थानीयको ज्यान लिएमा सरकारले परिवारलाई १० लाख रुपैयाँ राहत उपलब्ध गराउँछ । प्रहरी मुचुल्का र मध्यवर्ती उपभोक्ता समितिको सिफारिसका आधारमा निकुञ्ज कार्यालयले यो रकम दिन्छ । तर भदैका परिवारले अझै पाउन सकेका छैनन् । डीएनए परीक्षण पनि गर्नु पर्ने भनेपछि कुर्नुको विकल्प रहेन भन्छन् वनका अध्यक्ष श्रेष्ठ ।

‘धेरै नै समय भयो डीएनए टेस्ट गर्नु पर्दछ भनेर हाम्रो पनि रगतको नमुना लगेको । तर रिपोर्ट आएको छैन । त्यही रिपोर्ट नआएर राहत नपाएको हो । रिपोर्ट चाँडै आए हुन्थ्यो । मैले अध्यक्षलाई पनि भनेकै छु, खै कहिले आउला,’ अमरले भने ।

निकुञ्ज आसपासमा यो वर्ष मान्छे मात्रै धेरै मरेनन् वन्यजन्तु पनि त्यति नै मरेका छन् । यहाँ बेला–बेलामा मन्त्री, सचिव र वरिष्ठ अधिकारी ‘भ्रमण’ आएजसरी आउँछन् । उनीहरूसँग यहाँका एकाध जनप्रतिनिधिहरूले पनि भेटघाट गर्दछन् । जनप्रतिनिधिले निकुञ्जका कारण विकास निर्माणमा अवरोध भयो भन्ने मुद्दा खुब जोडतोडका साथ उठाएको सुनिन्छ । तर वन्यजन्तु मृत्युको चर्चा पनि गर्दैनन् । मनव मृत्युका विषयमा पनि बोलेको पाइँदैन । भदै जस्ता ‘निमुखा’को विषय उनीहरुको जानकारीमा पनि नहोला । यसरी अगाडि बढेको संरक्षण कसरी दिगो होला ?

बाघ विश्वमा नै लोप हुने अवस्थामा पुगेको दुर्लभ वन्यजन्तु हो । चार वर्षअघि सार्वजनिक नतिजाअनुसार नेपालमा २३५ बाघ छन् । र चितवनमा मात्रै ९३ बाघ छन् । आज बाघ दिवस हो र बाघको नयाँ संख्या पनि सार्वजनिक हुँदैछ । सन् २०१० को तुलनामा सन् २०२२ मा बाघको संख्या दोब्बर बनाउने सरकारी योजना हो । आज नयाँ तथ्यांक सार्वजनिक हुँदा बाघको संख्या २५० नाघ्यो भने यो लक्ष्य पूरा हुन्छ ।

बाघको गतिविधि र प्रारम्भिक अनुमानले यो लक्ष्य सहजै पूरा हुने देखिन्छ । त्यसैले आज संरक्षण क्षेत्रमा हर्ष थपिने छ । यसको जस लिन सरकार, गैरसरकारी निकाय र समुदायका अगुवाबीचमा होडबाजी चल्न सक्छ । तर भदैजस्ता स्थानीयले दिएको ‘ज्यानको बलिदानी’ हामी सबैले बिर्सेका छौं । उनका सन्तानहरू यसरी बेवास्ताको सिकार भइरहने हो भने संरक्षण कसका लागि भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ ।

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७९ १०:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

विमानस्थल पूर्ण क्षमतामा चलाउन माग

बुद्ध धर्म बाहुल्य राष्ट्रमा लुम्बिनीलाई गन्तव्य बनाएर नियमित उडानका लागि प्रक्रिया थाल्न माग
माधव ढुंगाना

भैरहवा — गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट धेरै पर्यटक आउने मुलुकहरूमा अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडान सुरु गरी विमानस्थललाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्न निजी क्षेत्रले माग गरेको छ । जजिरा एयरलाइन्सको सातामा तीनवटा उडानमा सीमित रहेको उक्त विमानस्थललाई आर्थिक गतिविधिसहितको चलायमान केन्द्र बनाउन अन्तर्राष्ट्रिय र आन्तरिक उडान बढाउन सरकारले तत्कालै पहल गर्नुपर्ने व्यवसायीले बताएका छन् । यसका लागि सरकारले नेपालकै राष्ट्रिय ध्वजावाहक नेपाल एयरलाइन्सबाट उडान सञ्चालन गर्नुपर्ने सुझाव पनि उनीहरूको छ ।

भैरहवास्थित गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल । तस्बिर : कान्तिपुर

‘यस विमानस्थललाई लक्षित गरी भैरहवा, लुम्बिनीलगायत प्रदेशभरि नै पर्यटन क्षेत्रमा निजी लगानी ठूलो छ,’ सिद्धार्थ उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष भीष्म न्यौपानेले भने, ‘यस विमानस्थल हुँदै राष्ट्रिय ध्वजावाहक नेपाल एयरलाइन्स तथा हिमालयन एयरलाइन्सबाट दिल्ली, थाइल्यान्ड, मलेसिया, कतार र दुबईका लागि नियमित अन्तर्राष्ट्रिय उडानका लागि सरकारले पहल गर्नुपर्छ ।’ छिमेकी राष्ट्रका समकक्षीसँग समन्वय गरी चीन, भारत, थाइल्यान्ड, म्यानमार, भुटान, श्रीलंका, दक्षिण कोरिया, जापानलगायतका प्रमुख बुद्ध धर्मको बाहुल्य रहेका राष्ट्रमा लुम्बिनीलाई गन्तव्य बनाएर गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलबाट नियमित उडानका लागि प्रक्रिया थाल्नुपर्ने उनले बताए ।

गत जेठ २ देखि सञ्चालनमा आएको गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा हालसम्म जजिरा एयरलाइन्सले सातामा तीनवटा उडान कुवेतदेखि सञ्चालन गर्दै आएको छ । आउँदो अक्टोबर ३० देखि सातामा तीनवटा उडान गर्ने गरी बिज एयरले पनि यहाँ अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालनको तयारी गरेको छ । हंगेरीको यो वायु सेवा कम्पनीले यूएईको अबुधावी–भैरहवा हवाई उडानको तयारी गरेको हो । दिल्लीबाट नेपाल आउने पर्यटक धेरै हुने भएकाले तत्कालै भैरहवा–दिल्लीबीच हवाई उडान सञ्चालनका लागि सरकारले तत्परता देखाउनुपर्ने सिद्धार्थ होटल एसोसिएसनका अध्यक्ष चन्द्रप्रकाश श्रेष्ठले बताए । ‘तत्कालै सातामा कम्तीमा तीनवटा भए पनि दिल्ली–भैरहवाबीच हवाई उडान सञ्चालन गर्न जरुरी छ,’ उनले भने, ‘यो उडान सञ्चालन भएपछि नेपालमा भारतीय पर्यटकको आगमनमा वृद्धि हुनेछ ।’

ट्राभल्स एन्ड टुर एसोसिएसन लुम्बिनी प्रदेशका संयोजक सागर अधिकारीले पनि नेपाल एयरलाइन्सको विमानबाट तत्कालै दिल्ली–भैरहवा उडान सञ्चालन गर्न जरुरी रहेको बताए । ‘हामीसँग आफ्नै विमान पनि छ । यदि दिल्ली–भैरहवा उडान सञ्चालन गर्ने हो भने हरेक उडान यात्रुले भरिन्छन्,’ उनले भने, ‘भैरहवादेखि १ सय किमि दक्षिणमा रहेको भारतको गोरखपुरस्थित विमानस्थल हरेक दिन दिल्ली जाने आउने नेपाली यात्रुले भरिएको हुन्छ ।’

पर्यटन व्यवसायी तथा नेपा ट्राभल्सका सञ्चालक सञ्जय बजिमयले विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय उडानसँगै भैरहवाबाट आन्तरिक क्षेत्रीय उडान सञ्चालन गर्नुपर्ने बताए । बुद्ध एयरले मात्रै भैरहवाबाट काठमाडौंबाहेक दैनिक एक/एक उडान पोखरा र भरतपुरमा गर्दै आएको छ । जजिरा एयरलाइन्सले सञ्चालन गरेको भैरहवा–कुवेत हवाई उडानमा भैरहवा क्षेत्रका मात्र नभएर पूर्वमा जनकपुर, विराटनगरदेखि पश्चिममा महाकाली र पहाडी क्षेत्र सुर्खेतसम्मका यात्रु छन् । गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलका महाप्रबन्धक गोविन्दप्रसाद दाहालले ती क्षेत्रका हवाई यात्रुले भैरहवाबाट सेवा लिनु भनेको ती क्षेत्रमा यहाँबाट आन्तरिक हवाई उडानको सम्भाव्यता राम्रो देखाएको बताए ।

संस्कृति, पर्यटन तथा नागरिक उड्डयनमन्त्री जीवनराम श्रेष्ठले गौतम बुद्ध अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थललाई पूर्ण क्षमतामा सञ्चालन गर्ने तयारी र योजना सरकारको रहेको बताए । ‘भैरहवामा हवाई यात्रुको चाप बढ्दै जान थालेकाले घरेलु विमानस्थललाई पनि थप व्यवस्थित बनाउने र दोस्रो टर्मिनल बनाउने योजना छ,’ सिद्धार्थ उद्योग वाणिज्य संघको एक कार्यक्रममा सहभागी मन्त्री श्रेष्ठले भने, ‘लुम्बिनीलाई एउटा गन्तव्य स्थल बनाएर विदेशबाट धेरैभन्दा धेरै पर्यटकलाई ल्याउने योजनासहितको कार्यक्रम सरकारले सञ्चालन गर्दै छ ।’

प्रकाशित : श्रावण १३, २०७९ १०:०५
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×