महानगरको सौन्दर्य चेत - ब्लग - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

महानगरको सौन्दर्य चेत 

जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — बुधबार मध्यान्ह काठमाडौं महानगरपालिकाले आधा दर्जनभन्दा धेरै कर्मचारी लगाएर रत्नपार्कको आकाशे पुलमा बनाइएको मुरल कला मेटेको खबर सार्वजनिक भयो । कोभिड फ्रन्टलाइनमा खटिएका सुरक्षाकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, संचारकर्मी र सरसफाईमा खटिएकाहरुको सम्मानमा बनाइएको मुरल कला मेट्न महानगरपालिकाले देखाएको हतारो कुनै नौलो थिएन । 

गत वर्षको भदौमा कोरोना संक्रमितहरुलाई राख्न महानगरले एउटा गतिलो आइसोलेसन सेन्टर बनाउन नसकिरहेका बेला आफू भने संक्रमित भएपछि सपरिवार सोल्टी होटलको आइसोलेसनमा बस्न रुचाउने कम्युनिष्ट दलका विद्यासुन्दर शाक्य मेयर भएको सहरमा यस्तो हुनु कुनै किञ्चित अनौठो घटना थिएन ।

प्रत्येकजसो बिजुलीका पोलमा गुजुल्टिएका तारहरू, ठाउँ कुठाउँ पैदलयात्री अल्झाउन लत्रिएका तारहरू, केहीबेरको बर्षापछि भलमा परिणत हुने बाटोघाटो, सार्वजनिक भित्तामा बर्षौदेखि नमेटिएका राजनीतिक दलका नाराहरू सबैले महानगरको सौन्दर्य बढाएकै थिए । बेलाबखत सहरका चोक कुनामा थुप्रिराख्ने फोहोर, हलक्कै हुर्किएका घासले भरिएका पार्कहरु, सानाठूला खाल्डाको धरापले भरिएको सडक पेटीहरु सबैले सहरको आभा बढाइरहेकै थिए । सहरी सौर्न्दयको यस्तो मानक बनाइरहेको महानगरपालिकाले एउटा मुरल कला मेट्ने हतारो देखाउनु कुनै नयाँ कुरा थिएन ।

सहरको सौर्न्दय जोगाउने नाममा महानगरले यसअघि पनि सडक छेउछाउका गीत गाएर दुई चार पैसा जम्मा पार्ने दृष्टिविहीनहरुलाई पटकपटक खेदेर आफ्नो ‘सक्रियता’ देखाएको थियो । दृष्टिविहीनहरुले कुन दुःखले जोरेको माईक र स्पिकर खोस्दै उनीहरुलाई लेखेटेर आफ्नो बहादुरी देखाएको धेरै महिना बितिसकेको छैन । फुटपाथमा दुईचार घोगा मकै बेच्नेहरुलाई खेद्ने तर ठूला होटलले सडकमै पार्किङ बनाएको पटक्कै नदेख्ने महानगरले बुझेको सौर्न्दयको मानक के हो हामीले देखिसकेका छौं । रानीपोखरीमा डोजर चलाउँदा, कमलपोखरीको कंक्रिट थुपार्दा, माइतीघर मण्डलमा झिलिमिली बत्ती हाल्दा र अनि मण्डलको एकछेउमा कलाको हुर्मत काढ्ने शैलीको नेपालको नक्साको फलामे प्रस्तर आकृति ठड्याउँदा हामीले महानगरको सौन्दर्य देखिआएकै हो ।

सार्वजनिक भित्तामा कुनै पनि नाफामूलक प्रयोजन नभएको कला मेट्न महानगरले देखाएको हतारो अर्थपूर्णमात्रै छैन, त्यसले महानगर हाँक्नेहरुको कलाचेतको गरिबी पनि देखाइरहेको छ । के महानगरले कुनै दल विशेषले सर्मथन वा विरोधमा, जयजयकारमा वा आलोचनामा सार्वजनिक भित्तामा केही नारा लेखेको भए यसैगरी मेट्नसक्ने थियो ? बेलाबखत सहरका कुनाकुनामा कुनै धर्मभिरुले उस्तै खाले नारा पोतेको, कुनै सनकी नेताका कार्यकर्ताले शक्तिको तुजुक देखाउन राजनीतिक नारा लेखेको हामीले देखिआएकै हो । बिजुलीका कुनचाहिँ पोल सद्दे छन् जहाँ कुनै पम्प्लेट नटासिएको होस् ! कुनचाहिँ चोकका कुन भित्ता खाली छन्, जहाँ कसैले कुनै विज्ञापनको बोर्ड नझुण्ड्याएको होस् । यी सबै कुरुप दृश्यहरुले नबिझाएका महानगरका आँखा केही कलाकारले कैयन घन्टाको मिहनेतपछि तयार भएको एउटा कलामा पर्‍यो ।

जुन महानगरमा पिसाबले च्याप्दा पस्ने कुनो छैन, जुन महानगरमा सुस्ताउने गतिलो पाटी छैन, जुन महानगरमा कुम नोठिक्कन पैदल हिँड्ने मार्ग छैन, त्यो महानगरको सौन्दर्य एउटा मुरल कलाले बिग्रन्छ ? सौन्दर्य बिग्रने अरु धेरै कुराहरू छन् महानगरमा । जसलाई गफैमात्र लडाएर पदमा टिकिराखेका मेयरले देख्दैनन्, सुन्दैनन् ।

सहरको सौर्न्दय त्यतिबेलै बिग्रेको हो, जतिबेला २ बर्षमै मेट्रो रेल कुदाउँछु भनेर उनले चुनाव जितेका थिए । सहरको सौन्दर्य त्यतिबेलै बिग्रेको हो, जतिबेला उनले चुनावी वाचाहरु चटक्कै बिर्सिएका थिए र कसैले सम्झाइदिँदासम्म मात्रै पनि उनको अनुहारमा लाजभन्दा क्रोधको रंग मिसिनथालेको थियो ।

सहरको बचेखुचेको सौन्दर्य कोरोनाको पहिलो लहरमा झनै पखालिएको थियो । जतिबेला सडकमा भोकाहरू एक छाक भातको खोजीमा निस्केका थिए । जतिबेला महानगरपालिकाले एक गास भातको आशमा खुलामञ्चमा भेला भएहरुबाट सहरको सौर्न्दय बिग्रने घोषणा गरेको थियो । अनि खुलामञ्चको भूईंमा लस्करै बसेर कागजको प्लेटबाट भात खाइरहेकाहरूलाई तितरवितर पारेको थियो । आफ्नो शक्ति देखाएझैं गरेर महानगरले कैयौं दिनदेखि दाताहरूको सहयोगमा खाना खुवाईरहेकाहरुलाई सहरको सौर्न्दय बिग्रनेगरी खाना नबाड्न आदेश दिएको थियो ।

सहरको सौन्दर्य यहाँका मजदुरहरू भोकै पर्दा खुइलिइसकेको थियो । सहरको आभा यो सहर बनाउने कामदारहरू भोकले च्यापिएर उपत्यका छाडी सयौं किलोमिटर लामो पैदल मार्चमा निस्कँदा मुर्झाइसकेको थियो । सहरको बचेखुचेको सौर्न्दय यहाँका गल्ल्लीको फोहोर बटुल्ने, यहाँका महलको मार्बल घोट्ने, यहाँका शौचालय सफा गर्ने, दिनगन्तीको हिसाब गर्दै मजदुरी गर्नेहरू भोकै पर्दा खुइलिइसकेको थियो ।

यो महानगरले अस्पतालमा बेड र अक्सिजन खोज्दै कुदिरहेका एम्बुलेन्सको लस्कर र छिटो दागवत्ती दिने पालो आउला भनेझैं गरेर आर्यघाटतिर कुँदिरहेका शव वाहनहरूको लस्कर देखेको धेरै दिन भएको छैन । घरभित्रै थुनिएर बसेका महानगरवासीले मृतकका आफन्तको चित्कार र सामान्य उपचारको आशमा भौंतारिइरहेका मानिसको क्रन्दन भुलिसकेका छैनन् । महामारीको सन्नाटा पनि बिलाउन नपाउँदै, दुईचार झर्को पानीले महानगरको दुःख पनि पखाल्न नपाउँदै महानगरपालिकाले देखाएको सौन्दर्य प्रेम ‘विद्या चिन्तन’को अपूर्व आविष्कार हो ।

जुन महानगरमा रात परेपछि भुस्याहा कुकुरहरूको जुलुस निस्कन्छ, जुन महानगरको सडकपेटीमा भोकले दोब्रिएर र चिसोले कठ्याग्रिएर मानिसहरू सुतिरहेको देख्न सकिन्छ, जुन महानगरका फोहोर चोकहरूमा अझै पनि फेन्सिडिल खाइरहेका र डेन्ड्राइट सुँघिरहेका बालबच्चा देख्न पाईन्छ, जुन नगरमा अझै पनि काम नपाएर एक छाक भात खोज्दै सडक नाप्नेहरूका पाईतालाको भोक-संगीत सुनिन्छ, त्यो महानगरले गरेको सौन्दर्यको चिन्ता नालायकीको एउटा श्रृंखला हो ।

प्रकाशित : असार १७, २०७८ २०:५४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घर जाँदै छन् एतबरिया र लीलावती

मंगला साहना दीर्घकालीन पुन:स्थापना केन्द्रमा आइपुगेका दुईबीच फरक थियो त केवल उमेरको । ६० पुगेकी लीलावतीको पनि मानसिक स्वास्थ्य ठीक थिएन । एतबरियाको जस्तै उनको पनि घर, ठेगाना केही पत्तो थिएन । 
पुन:स्थापना केन्द्रमा रहेका दुई भारतीय महिला कसरी एक दशकपछि परिवार भेट्न जाँदै छन् 
जनकराज सापकोटा

काठमाडौँ — मातातीर्थ औंसी अर्थात् आमाको मुख हेर्ने दिनको दुई दिनअघि गत वैशाख २६ मा भारतको हरियाणा प्रहरीले ट्वीट गर्‍यो ‘आफ्नी आमालाई १२ वर्षपछि देख्न पाउनुभन्दा ठूलो खुसी के हुन सक्छ ?’ प्रहरीले हरियाणाका मुख्यमन्त्रीलाई समेत ट्याग गर्दै उक्त ट्वीटमा झारखण्डकी एक युवतीले आफ्नी ७० वर्षीया आमालाई भिडियो कन्फ्रेन्समार्फत भेट्न पाएको कुरा उल्लेख गरेको छ । 

करिब डेढ महिनापछि १० असारमा भारतका समाजसेवी सच्चितानन्द सोरेनले नेपालमा हराएकी एतबरिया उरावलाई झारखण्डको लोहरदगास्थित घर ल्याउने प्रक्रिया भइरहेको भन्दै ट्वीट गरे । उनको ट्वीटलाई मेन्सन गर्दै झारखण्डका यातायातमन्त्री चम्पाई सोरेनले यी महिलालाई सहायता गर्न डेपुटी कमिस्नर र श्रम तथा रोजगार मन्त्रालयअन्तर्गतको राँचीस्थित स्टेट माइग्रेन्ट कन्ट्रोल रुमलाई सार्वजनिक अपिल गरे ।

भारतका उच्च पदस्थ सरकारी अधिकारी र मन्त्रीहरूले शृंखलाबद्ध रूपमा गरेका यी ट्वीटमा उल्लेखित भारतीय महिलाको कथा नेपालसँग सम्बन्धित छ । एक दशकभन्दा अघिदेखि घरबाट हराएकी झन्डै ३२ वर्षीया युवती नेपालमा फेला परेपछि उनलाई पारिवारिक पुनर्मिलन गराउने प्रक्रियामा नेपालको महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालय, परराष्ट्र मन्त्रालय, दिल्लीस्थित नेपाली दूतावाससँगै चार सामाजिक संघसंस्थाहरूको सक्रिय भूमिका देखिन्छ ।

करिब साढे तीन वर्षअघि सल्यानस्थित महिला तथा बालबालिका कार्यालयले सदरमुकाम छेउछाउमा हिँडिराख्ने एक महिलालाई फेला पारेको थियो । मानसिक सन्तुलन गुमेको जस्तो देखिने ती महिला बाटोमा हिँड्ने यात्रुलाई ढुंगा हान्न खोज्ने, दोहोरो संवाद नगर्ने र एक्लै बसिराख्ने अवस्थामा भेटिन्थिन् । महिला तथा बालबालिका कार्यालयले २०७४ माघ १२ मा उनको उद्धार गरेर एम्बुलेन्समा ललितपुरको मानसिक स्वास्थ्यको क्षेत्रमा काम गर्ने कोसिस नेपाल भन्ने संस्थाको पुन:स्थापना केन्द्रमा पठाइदियो । संस्थामार्फत उद्धार, उपचार र पुन:स्थापनामा सक्रिय कर्मचारी मन्जु क्षेत्रीका अनुसार यहाँ ल्याउँदासम्म पनि एतबरियालाई सम्हाल्नै गाह्रो थियो । निरन्तरको उपचार, परामर्शसँगै उनको घर ठेगाना पत्ता लगाउने पनि प्रयास थालियो । ‘दोहोरो कुराकानी नगर्ने र नेपाली पनि राम्ररी नबुझ्ने भएकाले हामीले उनको ठेगाना पत्ता लगाउनै सकेनौं,’ मन्जुले भनिन् । करिब ६ महिना राखेपछि कोसिसले उनलाई दीर्घकालीन पुन:स्थापनामा काम गर्ने संस्था मंगला साहना दीर्घकालीन पुन:स्थापना केन्द्रमा पठाइदियो ।

उक्त केन्द्रमा त्यसअघि नै लीलावती सरिता नामकी भारतीय महिला आश्रयमा थिइन् । उनको पनि अवस्था एतबरियाको भन्दा फरक थिएन । फरक थियो त केवल उमेरको । ६० वर्ष उमेर पुगेकी लीलावतीको पनि मानसिक स्वास्थ्य ठीक थिएन । पाठेघरको पनि समस्या थियो । एतबरियाको जस्तै उनको पनि घर, ठेगाना केही पत्तो थिएन ।

केन्द्रले एतबरिया र लीलावती दुवैको निरन्तरको उपचार र परामर्श जारी राखेको थियो । केन्द्रकी प्रमुख नविना श्रेष्ठका अनुसार पछिल्ला महिनाहरूमा दुवैको स्वास्थ्यमा उल्लेख्य सुधार मात्रै आएको थिएन, दोहोरो कुराकानी गर्ने र घर ठेगानाबारे अपुरो भए पनि कुरा बताउन थाल्ने भएका थिए । प्रमुख श्रेष्ठका अनुसार एतबरिया १२ वर्षको उमेरदेखि घरबाट हराएको खुल्यो । प्राप्त सूचनाहरूलाई केलाउँदा १२ वर्षकै उमेरमा मजदुरी गर्ने बाबुको पछि लागेर अयोध्या आएपछि एतबरिया हराएको देखिन्छ । नेपाल कसरी आइपुग्यौं भन्ने प्रश्नमा एतबरियाले ‘चल्ते चल्ते नेपाल आयो’ भन्न थालेपछि घरको खोजीमा चासो बढेको थियो । श्रेष्ठले भनिन, ‘सानै उमेरमा देश बाहिर आइपुगेर सडक बालिका जस्तो भएको र त्यसक्रममा यौन दुव्र्यवहारहरूमा पर्दा पर्दै मानसिक सन्तुलन गुमाएको हुन सक्ने देखिन्छ ।’ यद्यपि लीलावती भने कसरी नेपाल आइपुगिन् र कसरी उनको मानसिक सन्तुलन गुम्यो भन्नेबारे विस्तृतमा खुलिसकेको देखिन्न ।

उनलाई एक गैरसरकारी संस्थाले सिन्धुलीको सार्वजनिक स्थानमा फेला पारेर केन्द्रमा ल्याइएको थियो । केन्द्रले यी दुवैबाट प्राप्त सूचनाहरू महिला, बालबालिका तथा ज्येष्ठ नागरिक मन्त्रालयमा पठायो । त्यहाँबाट उक्त सूचना परराष्ट्र मन्त्रालयमा पठाइयो । परराष्ट्रले भने यी महिलाको ठेगाना पत्ता लगाउन दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासमा पत्राचार गर्‍यो ।

भारतमा बेचबिखनमा परेका नेपालीहरूको उद्धारमा कम गर्दै आएको संस्था आफन्त नेपाललाई दिल्ली दूतावासले ती दुई भारतीयको ठेगाना पत्ता लगाइदिन २२ वैशाखमा अनुरोध गर्‍यो । पछिल्ला ५ वर्षयता आफन्तमार्फत दिल्लीमा बसेर नेपालीहरूको उद्धार र पुन:स्थापनामा सक्रिय नवीन जोशीले सम्भावित सूचनाका आधारमा विभिन्न प्रहरी कार्यालयहरूमा सम्पर्क बढाए । सामाजिक सेवामा सक्रिय संस्थाहरूसँग पनि सहायता मागे । कान्तिपुरसँगको कुराकानीमा नवीनले करिब चार महिनाको अनवरत प्रयासपछि एतबरिया र लीलावती दुवैको घर ठेगानाको पहिचान भएको बताए । उनले भने, ‘दुवै जना करिब १५/१६ वर्षयता परिवारको सम्पर्क बाहिर रहेको खुल्यो ।’

पुन:स्थापना केन्द्रमा रहेका दुई भारतीयको ठेगाना खुलेपछि उनीहरूलाई पारिवारिक पुनर्मिलन गराउन असार ७ मा दिल्लीस्थित नेपाली दूतावासले परराष्ट्र मन्त्रालयको कन्सुलर शाखामा पत्राचार गरेको थियो । उक्त पत्रमा एतबरियाको उमेर ३२ वर्ष र घर झारखन्डको लोहारडागामा रहेको उल्लेख छ भने लीलावतीको उमेर ६० वर्ष, घर उत्तरप्रदेशको बरेली जिल्लामा रहेको उल्लेख छ ।

आफन्त नेपालका जोशीका अनुसार परिवारको पत्तो लागेपछि दुवै जनाका परिवारले भिडियोमार्फत कुराकानी गरेका थिए । पुन:स्थापना केन्द्रकी प्रमुख श्रेष्ठले घरका सदस्यसँग कुरा गरेपछि ऐतबरियाको अनुहारमा खुसी फर्किएको बताइन् । करिब दुई वर्ष अघि एतबरियाको बाबुको भने मृत्यु भइसकेको रहेछ । उनले भनिन्, ‘बाबु भेट्न नपाए पनि आमा, दिदी र छिमेकी सबैसँग भिडियोमा कुरा गरेपछि ऐतबरियाको अनुहार नै अर्कै देखिएको छ । कहिले घर पुगिएला भन्ने हतारो देखिन्छ ।’

लामो समय मंगला सहाना केन्द्रमा रहेकी लीलावतीको भने स्वास्थ्यमा उल्लेख्य सुधार आएपछि गत फागुनमा सामाखुसीको मानव सेवा आश्रममा सारिएको थियो । आश्रमकी कर्मचारी अञ्जली महथाका अनुसार परिवारको पत्तो लागेपछि केही दिनअघि लीलावतीले परिवारसँग कुरा गरेकी थिइन् । उनले श्रीमान् रामभजन र छिमेकीहरूसँग पनि कुरा गरिन् । अञ्जलीले भनिन्, ‘वर्षौंपछि परिवारसँग कुराकानी गर्न पाएर होला कि त्यो दिनयता लीलावतीको अनुहार धपक्कै बलेको छ । एकदमै खुसी देखिनुभएको छ ।’ सम्भवत: आगामी साता एतबरिया र लीलावतीलाई घर पुर्‍याउने गरी भारतीय अधिकारीहरूसँग सम्पर्क र समन्वय भइरहेको केन्द्रले जनाएको छ ।

प्रकाशित : असार १६, २०७८ १७:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×