सत्याग्रहले देखाएको नेपालको ऐना- ब्लग - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सत्याग्रहले देखाएको नेपालको ऐना

सुदर्शन पौडेल

डा. गोविन्द केसीको पछिल्लो सत्याग्रह २६औं दिनमा सरकारसँग आठबुँदे सहमति गरी अन्त्य भयो । विगतमा उहाँको सत्याग्रहले देशको चिकित्सा शिक्षामा धेरै परिवर्तन भएका छन् । तर, यसअघिका  पटकपटकका सम्झौता सरकारले बेवास्ता गरेका कारण सत्याग्रहले १९औं पटक पुनरावृत्त हुन पर्‍यो ।

केसीका सबै माग सबैलाई मन नपर्न सक्छन् । प्राथमिक वा स्कुल तहकै गुणस्तरीय शिक्षाको चासो नभइरहेका बेला खर्चिलो चिकित्साशिक्षा निःशुल्क हुनुपर्ने, पदाधिकारी नियुक्तिमा पुराना वा वरिष्ठलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने रटान लगाएको धेरैलाई मन परको छैन । नागरिक अभियन्ताले विषयवस्तुभन्दा पर हटेर केही नेताहरूप्रति आरोप–प्रत्यारोपमा उत्रनुलाई शोभनीय मान्न सकिन्न । यद्यपि केसीकै कारण चिकित्साशिक्षामा भ्रष्टाचार कम गर्न मद्दत मिलेको छ । तीनवटा कलेजले मात्र भए पनि चिकित्साशास्त्र र नर्सिङ स्नातक तहमा ७५ प्रतिशत छात्रवृत्तिको व्यवस्था लागू गरेका छन् । स्नातकोत्तरमा पनि बढी छात्रवृत्ति उपलब्ध भएको छ । चिकित्साशिक्षामा गुणस्तर कायम गराउने, उपचारात्मक सेवाको विशिष्टीकरण गर्ने उद्देश्यसाथ नीति–नियम तय गरिएका छन् । चिकित्साशिक्षा आयोगमार्फत एकीकृत भर्ना तथा अपारदर्शी (अध्ययन) शुल्क व्यवस्थापनजस्ता पेचिला पक्षहरूको समाधान खोजिएको छ । आज चिकित्साशिक्षा अध्ययन गर्ने विद्यार्थी र तिनका अभिभावक पनि अनियमितता गर्ने कलेजको खुलेर विरोध गर्न सक्ने भएका छन् । दुर्गम स्थानका बासिन्दाले केही सुधारिएको स्वास्थ्यसेवा महसुस गर्न पाएका छन् ।

केसीले उठाएको चिकित्साशिक्षाको विकेन्द्रीकरणलगायतका आवाज राज्यले आफ्नो नियमित जिम्मेवारीमा राखेर सुन्नुपर्ने हो । तिनको कार्यान्वयन हुन नसक्दा राज्यमाथि चौतर्फी आलोचना चुलियो । नागरिकका यस्तै असन्तुष्टिहरूको अभिव्यक्ति हुन् डा. केसी । एक अभियन्ताले राज्यमाथि दबाब सिर्जना गर्न यति लामो समयसम्म सत्याग्रह गरेका घटना विश्वमा दुर्लभ होलान् । केसीको सत्याग्रहबारे विश्वभर समाचार प्रसारण भए । उनको सामाजिक उचाइ बढिरहँदा नेपाली समाज (सरकार) को अनुदार अनुहार पटकपटक उदांगियो । समाचारदेखि समाजका जमघटमा राम्रा कुराको चर्चा कम, कुण्ठा बढी व्यक्त भयो । बच्चादेखि युवाको मनमस्तिष्कमा यही कुरा भरियो ।

मेरा नर्वेजियन साथीले फोन गरे, सत्याग्रहबारे मेरो विचार बुझ्न । उनको आशय स्पष्ट थियो कि नेपाल सरकारले सत्याग्रहीको आवाज दबाउन खोज्दै छ । उनले यतिसम्म भन्न भ्याए, ‘त्यो पीडा शान्तिगामी तीन करोड नेपालीले कसरी सहन सकेका ?’ उनको आक्रोश ममार्फत सरकारप्रति लक्षित थियो । भन्दै थिए, ‘देशको इज्जत राजनीतिक, सामाजिक सौहार्दतामा झल्किन्छ ।’ उनका भनाइ इन्कार गन सकिने कुनै तर्क थिएन, सिवाय लज्जाबोध र ग्लानि ।

नेपालका नेताहरू किन राजनीतिक, सामाजिक सौहार्दतामा दरिद्र भए होलान् ? जसले उनीहरूलाई त्यो पदमा आसीन गराए ती नागरिकको मुहारको ऐनामा आफ्नो अनुहार किन हेर्दैनन् ? शासनको बागडोर पाउँदा र नपाउँदाको रबैया किन फरक ? सहजै अनुमान लगाउन सकिन्छ, यहाँका राजनीतिक दल र त्यसका नेता कुनै पनि मान्य सिद्धान्त वा आदर्शबाट निर्देशित छैनन् । अर्कातर्फ हामी जनताले विभिन्न दलका पात्रलाई विभिन्न समयमा सत्ता जिम्मा त लगायौं तर तिनका गतिविधिको निष्पक्ष मूल्यांकन गरेनौं । हामी अन्धा, विवेकशून्य छौं । हाम्रो सामाजिक चेतमा ह्रास आएको ज्वलन्त उदाहरण हो, केसीको एउटै मागका लागि बारम्बारको सत्याग्रह । हामी विषयमा केन्द्रित भएर सोच्दा रहेनछौं । कुनै दल वा गुटको कुरालाई बोकेर हिँड्छौं । त्यसैले त नेता वा कर्मचारीबाट केही पाउने आसमा हरेक बेथितिलाई सहेर निरन्तर स्तुतिमा रमाइरहन्छौं ।

भ्रष्टाचारले देश निकै बदनाम हुँदै छ । आम्दानीको स्रोत नखुलेका व्यक्तिहरूको भड्किलो जीवनशैली, सडकमा थपिएका महँगा कार, ठूला होटलमा आयोजना हुने भेला वा समारोह त्यसका उपज हुन् । उच्च पदमा बस्नेले नियम तोड्न छुट पाएका घटना धेरै छन् । पैसाका लागि गर्नै पर्ने काम पनि नगर्ने वा गर्नै नहुने काम पनि गर्ने छवि स्थापित भएको छ । यहाँ नैतिकता गुमाएकाहरू पुरस्कृत भएका छन् । किसानको भैंसी मर्छ, खेती नासिन्छ तर उसले कतैबाट सहयोग पाउँदैन । राजनीतिक उच्चपदस्थ र उनीहरूको ‘गणेश परिक्रमा’ गर्नेहरू भने विभिन्न बहानामा राज्यकोष दोहन गरिरहन्छन् ।

कोभिड–१९ को बीचमा साधारण व्यक्तिका केही प्रतिनिधि कथाहरू राष्ट्रिय समाचार बने । त्यस्ता धेरै कथा निकै कष्टकर थिए । सडकपेटीमा नाम्लो च्यापिरहेकै अवस्थामा मृत भेटिएको मजदुरदेखि भोको पेटको डायरी लेख्ने युवकसम्म प्रतिनिधि पात्र हुन् । के राज्य साँच्चै त्यतिविघ्न कृतघ्न हुन सक्छ ? रोगभन्दा भोक सहन नसकेर गाँसको आसमा सडक–सडक भौंतारिएका मानिसको अवस्था देखेर पनि बेवास्ता गर्ने के नेता ?

विदेशमा अलपत्र परेका मजदुरलाई देश फर्किन घर–परिवारले ऋणधन गरी खर्च पठाए । यसरी फर्केकाहरूलाई सहाराको साटो उल्टै अपराधीजस्तो दुर्व्यवहार भयो । यस्ता घटनाको वृत्तान्त लगाएर सकिँदैन । आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा तथा उपचार सामग्री खरिदको दुरवस्था होस् कि क्वारेन्टिनमा आत्महत्या गरेका घटना, नेपाली समाजका विकृत ऐना हुन् । कोभिडको बीचमा स्वास्थ्यकर्मीमाथि दुर्व्यवहार भयो । त्यति बेला नेताहरूकै शैलीमा झल्कियो ऐनमा नागरिकहरूको मुहार ।

नेपालीले विदेशी भूमिमा इमानदार र मिहिनेतीको छवि बनाइरहँदा त्यो छवि स्वदेशमा निकै फितलो भइसक्यो । यसको मानवशास्त्रीय विश्लेषण होला । भनिन्छ नि परिवारमा विचलन आयो भने त्यसको जिम्मा घरमूलीको हुन्छ । देशमा आएको विचलनको जिम्मा शासकले लिनुपर्छ । सुध्रने कामको थालनी पनि नेताहरूबाटै हुनुपर्छ । आम मानिसले राजनीतिक नेतृत्वलाई दोष दिएर मात्र सुख पाउँदैन । राज्यसत्ताप्रति अन्धो भक्ति वा अन्धो विरोध दुवै घातक हुन्छन् । देशमा सत्य, न्याय, विवेकको प्रयोग गर्ने जमातको खडेरी पर्नु पक्कै पनि दुःखको कुरा हो । राजनीतिज्ञ, प्रशासक, व्यापारीहरूको जिम्मामा देर्श सुम्पेर निर्धक्क बस्न सकिने स्थिति कतै पनि छैन । जहाँ जनताले आफ्नो जिम्मेवारी भुल्छन् वा नेतालाई पुज्न थाल्छन्, जनता नागरिकबाट दासमा परिणत हुने सम्भावना बढ्छ ।

हाम्रै जस्तो अवस्थाका देशले आधा शताब्दीमा कति फड्को मारे भन्ने राम्रो उदाहरण मलेसिया छ । हाम्रो विगत र आगतमा राजनीतिक परिवर्तन धेरै भए । एकात्मक शासकीय पद्धतिबाट अगाडि बढ्दै जाँदा विभिन्न राजनीतिक तन्त्र हाबी हुँदै गए । यद्यपि नेता र जनतामा उही एकात्मक शासनको धङधङी नगएको आभास हुन्छ । नागरिक पाँच वर्षमा एक दिन होस गुमाउने अनि बाँकी दिन कतै पश्चात्ताप त कतै आशामा मृत्यु र जीवनको दोधारमा बाँच्नुपर्ने अवस्था छ । भ्रष्टाचार, व्यभिचार, दुर्व्यसनी बढेको छ । गरिबीको ग्राफ डरलाग्दो छ, देशको मुद्रास्फीति बढ्दै गएको, बेरोजगारी, अस्वस्थ बजार आदिले मानिसमा थप निराशा बढाउँदै छ ।

यो अवस्थामा नागरिकलाई विश्वासमा लिन हालका कतिपय संकीर्ण राजनीतिक गतिविधिमा तत्काल सुधार गर्नुपर्ने हुन्छ । व्यक्तिको देवत्वकरण कतै हुनुहुँदैन न नेता, न अभियन्ता । हाल राजनीतिक तथा अभियन्ताको भूमिकामा रहेका कतिपय पात्र देशको बदनामी गर्ने र नागरिकलाई दास बनाइरहने मनकांक्षाले निर्देशित भएको देखिन्छ । सुधारको थालनी आफैंबाट गर्नुपर्छ । यसका लागि अरूको बाटो हेरिरहनुपर्दैन । आत्मालोचनासहित सत्याग्रहीले उठाएका जायज माग र अन्य जनजीविकाका सवाल सत्य, न्याय, विवेककमार्फत आइन्दा फेरि नबल्झने गरी समाधान गर्न चुक्नु हुँदैन ।

(पौडेल पाटन स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा जनस्वास्थ्य विषयमा प्राध्यापन गर्छन् ।)

प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७७ ११:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कथा : एउटा शून्य धुन 

सुरेन्द्रकुमार राई

दोस्रो महायुद्ध सिद्धियो । मान्छेको आलो रगत हेर्ने यज्ञले घाउको खाटो लगायो । सँगैको साथीहरुको लाम्टा उछिट्टिदा आफ्नो तिघ्रामा बुलेटको नमेटिने लेघ्रो बसे पनि मनबहादुरले भाग्य सम्झिएको छ । हरेक साँझमा मादल बेसुरसँग पिटेर लोकगीत गाउने मनबहादुर त्यसदिन गाउँ सम्झेर झोक्राइरहेको थियो । 

'कर्णेल सापको सवारीको सलामीका लागि सेभेन जि आर प्लाटुन तामेल होस् ।' तामेली विगुल सुनियो । अनि छाउनीभरि भागदौड सुरु भयो । 'करपोरल मनबहादुर ! ज्यान सञ्चो छैन कि क्या हो ?' उर्दिवाल उस्तादले सोध्यो ।

'साप' मनबहादुर तन्कियो, 'होइन साप ।'

'कर्णेल सापको सवारी छ । अब यही बोर्नियोमा नै रहनुहुन्छ । भीसीका लागि हाम्रा जवानहरुका नाम पनि सिफारिस छन रे । कुनै न कुनै तक्मा त मिली हाल्ला । छातीभरी तक्मा भिरेर गाउँ जाँदा कस्तो होला ?'

'हजुर साप ।' मनबहादुर फूर्तिलो भयो । उस्ताद उर्दीमै लागे ।

त्यही साँझ कर्णेलको सवारी भयो । कर्णेल हृयारिसन स्टेवर्ट झर्रो बेलायती नभएर स्कटिस थिए । रवाफिलो फौजी छाती थियो । बसोजको लडाईंमा उनको बहादुरीले ठूलो जित पाएकोले उनको ख्याती र ऐश्वर्य बढाएको थियो । आफ्नी पत्नी र पन्ध्र वर्षीया छोरी साथमा थिए । फौजीहरुका सलामी राइफलहरुसँग बुटहरु बजे । एक इशारामा ज्यान दिने फौजी कतारको कर्णेल सापद्वारा निरीक्षण भयो । 'द इरी' भन्ने बगैचाले भरिपूर्ण बङ्गलो कर्णेल सापको निवास भनी बोर्ड झुन्ड्याइयो । जहाजबाट लरीहरुद्वारा समानहरु ओसारिए । एउटा निकै गह्रुँगो पियानोलाई जवानहरुले जतनसाथ ओह्राले । कर्णेलको छोरी लाउरा आफै त्यहाँ थिइन् ।

'यूअर नेम ?' बैसको संघार छोएकी मिसले मनबहादुरलाई सोध्दा फुरुगं भई सलाम गरिकन भन्यो– 'मनबहादुर ।'

'गुर्खा ?'

'यस मिस ।' ऊ तन्क्यो । दैनिक बेलुका सिकाइने अङ्ग्रेजी भाषाले गोर्खा जवानहरुले साधारण अङ्ग्रेजी बोलीचालीका भाषा बुझ्दथे । अदवका वाक्यहरु छोटकरीमा फर्काउथे । मिस लाउरा पञ्जाहरु खोलेर पातलो दाहिने हात कृतज्ञता साथ मनबहादुर तर्फ बढाइन् । मनबहादुरले दुवै हात बढायो ।

'आई निड युअर हेल्प, विल यु ?'

मनबहादुरले झट्ट जवाफ दिन सकेन । अदवकासाथ उभिई मात्र रहृयो । उ पनि दोस्रो विश्वयुद्धको विजयी लक्का जवान थियो ।

त्यो गह्रौं पियानो ढोकाबाट छिरेन । जवानहरुले झ्यालका सिसाका खाप्टाहरु उप्काएर पियानोलाई कोठाभित्र छिराए । मनबहादुरलाई त्यो त कुनै हतियारजस्तो लागेको थियो तर बाजा भन्ने थाहा पाएर सौखिन गोराहरुले बजाउने, खेल्ने, आपसमा आदार सद्भाव लेनदेन गर्ने शैली देखेर आह्रिस गर्‍यो । त्यो साँझ किनकिन मनबहादुरले माझघरे साईलीलाई सम्झियो । अनि लाउरासँग दाँज्यो ।

लाउरा आइतबार बिहानपख चर्च जानुबाहेक यदाकदामात्र बंगलो बाहिर निस्कन्थिन्, मानौं 'द इरी' बंगलो कुनै पुतली हो उनीबाहिर निस्कानासाथ उडेर जान्छ । आकलझुकल साँझपख बगैंचामा टहल्लिन्थिन् । स–साना फूलहरुका पत्र वा पातहरुलाई छुन्थिन् । अलकति साह्रो हिँड्दा वा फूलहरुलाई छुँदा तिनीहरु बिग्रन्छन झैं गरी फूलहरुलाई माया गर्थिन् । बिरुवाहरुमा भएका स–साना किराहरुलाइ नियाल्थिन् । पञ्जा लगाएका हातहरुमा एउटा हातमा पातला औंलाहरुले किताब च्यापिएका हुन्थे वा एक हातले गुलाबी छातालाई समातेर एक हातले भुईँ छोइरहेको लामी स्कर्टको फेरोलाई समाइरहेकी हुन्थिन् । एकछिन त्यो बगैंचाको मूलगेटमा उभिन्थिन् र भित्र अलप हुन्थिन् ।

रातको खानापछि त्यो गह्रुँगो पियानो बज्थ्यो । तर, आवाज हलुका निस्कन्थ्यो, लाउराका पञ्जा वा हिँडाइ झैं । त्यो धुन 'द इरी'लाई छाडेर लाउराका फूलहरु हुँदै छाउनीसम्म ढाक्थ्यो । जवानहरुलाई त्यो धुन पर्खने बानी परिसकेको थियो । यदाकदा तालीहरु पनि सुनिन्थ्यो । गोराहरुले गाउने प्रार्थना गीत वा ब्रिटिस परम्परागत राष्ट्रिय धुनहरु बज्थे ।

मनबहादुर ? ऊ यो मेरो कथाको बिलकुल सर्वसाधारण पात्र हो । बिलकुल सर्वसाधरण । मानिसले मानिसलाई बनाएको यो–त्यो को घेराभित्रको सर्वसाधरण भए पनि प्रकृतिले उसलाई पुरुष प्रदत्त गरेको छ । प्राकृतिक रुपमा नियमअनुसार परिपक्व जवान छ । घेराको सर्वसाधारण मनबहादुर प्राकृतिक रुपमा परिपक्व सृष्टि हो । जो–कोही ठूलोसानो सपना देख्छन् । प्राकृत मनबहादुर पनि देख्छ । उसको सपनामा लाउरा स्टेवर्टका पातला हातहरुबाट निस्कीएका धुनहरु गुन्जिरहन्छन् । सपना त हो हृदयको आवाज । स्वत:स्फूर्त झन्कार हो । त्यहाँ मैले दोषको प्रश्न ल्याउनु मेरो भूल हुनेछ । कर्णेल स्टेवर्ट पनि दोषमुक्त, पियानो पनि दोषमुक्त, लाउरा पनि दोषमुक्त, माझघरे साइली पनि दोषमुक्त । सारमा निर्दोष तथ्य छ । यो निर्देष तथ्यमा कतै दोषको गुन्जायस आउनैपर्छ भने त्यो दोषचाहिँ उही सर्वोच्च शक्ति दिने सात्र हो । जसले सबैको प्रार्थना र गालीउस्तै सहजमा लिन सक्छन् ।

मनबहादुरलाई एकपटक 'द इरी' जाने मौका मिल्यो । केही पार्सल पुर्‍याउनु थियो । कर्णेल थिएनन् । श्रीमती स्टेवर्टले स-धन्यवाद कोसेली लिइन् । मनबहादुरले त्यो बैठक कोठामा पियानोसँग लाउरालाई देखेन । भित्र कोहीसँग हाँसिरहेकीलाई उसले लाउरा भन्ने अड्कल गर्‍यो । कस्तो काडाँजस्तो घोच्ने हाँसो? राइफलको संगीनजत्तिकै हुनुपर्छ । अझ बिसालु पनि होला । मिठो बिष ।

मनबहादुरलगायत सेभेन जी आरका तीन जवानहरुलाई तीन महिने बिदा मिल्यो । ऊ भारी मनसँग साँझको जहाजमा कलकत्ताको लागि रवाना भयो । उसले आफूलाई त्यही बडेमानको जहाजसँग तुलना गर्‍यो । ऊ त्यस्तै भारी हो । लडाँइका दिनमा पो बरु ठीक थियो । मार्न सके त बाँच्न पाईने । गाउँ गएर छाती ढल्काउने सपना त थियो । कलकत्ता सहरमा साथीहरुले आमालाई एउटा छिटको सारी बुवालाई टेलरीनको पोश आफ्नी मनकीलाई चुरा, धागो के-के खोजे तर मनबहादुरले एउटा पियानो छान्न समय लगायो । साथीहरुले बौलायोसमेत भने । साँच्चै मान्छे एकपटक बहुलाउँछ तर मनबहादुरले चाहिँ लाउराको गँह्रुको पियानो जत्रो नभएर त्यो भोजपुरको अरुण नदीको ठाडो लाफे उकालोमा ढाकरमा बोक्न सक्ने पियानो किन्यो । उसलाई बजाउन आउँछ आउँदैन भन्नेसम्म पनि सोचेन । अनि गोरखपुर हुँदै ठूलो सास्ती लगाएर धनकुटा मुगाको तिल्के ओह्रालो र पारी लाफे उकालो काट्यो । अरुण युगौंदेखिउस्तै सुस्ताइरहेको थियो ।

पानी भर्न मध्यरातमा बुहारीले जरुवा उछिन्नुपर्ने गाउँ– दुम्मा । रणजीत लाहुरेले नौलो बाजा ल्यायो भनी हेर्नकै लागि छिमेकी गाउँ याकु, जरायोटार, दिफ्ला र कोही त दिल्पा, छिनामखु, खोटाङभन्दा परदेखि पनि आए । त्यो बाजा सबैलाई बजाउन आयो । लाउराजस्तै प्रार्थनाका धुन होइनन् । सबैले त्यसका चक्लेटी खाप्टाहरु थिचे । स्वतः फरक फरक आवाजहरु निस्किए । मनबहादुर स्वयं पनि त्यो पियानो बजाउन जान्दैनथ्यो । तर उसलाई सदा लाग्थ्यो त्यो पियानोको असली धुन उसलाई बजाउन आउँछ । उसका बावु परार बितेका रहेछन् । एक्ली आमाले धरधरी रोएर लाहुरको धन चाहिएन भनिन् । सपना सपनै हो भनी आमाको आसुँलाई अरुणलाई झैं फड्किन सकेन । माझघरे साइली नै उसको विपना भइन् ।

निमेष–निमेष समयले सबैलाई अदृष्य गर्तमा निल्दै गयो । मनबहादुर त्यही पखेरामा वर्षौं पियानोको धुन बजाइरह्यो । कार्त्तिके बेसीमा कतै-कतै ती पातला फूलका बोटहरु भन्ने सपना यदकदा देख्दथ्यो । छोरा–नातीहरुले पनि सघाए । अनि त एक दिन त्यो दिन पनि आयो– उसकी साइली र ऊ पालैपालो अरुणको एक डिलमा पुरिए । गोठमा आगलागी हुँदा घरको एक भाग पनि भेट्यो । छोरो परिवारसँग औलो खेप्न मधेस झर्‍यो ।

अहिले त्यो मनबहादुरको घर माकुराको जाल वा मुसाको मैदानमात्र बाँकी भएको खण्डहर छ । त्यहीँ कतै बेवारिसे अवस्थामा छ । पियानोका खाप्टाहरु उप्किएकोले मान्छेका कानहरुले सुन्न नसक्ने शून्य धुनहरु मात्र छन् । तैपनि कोही आलो मन हुने मान्छेले त्यो जीर्ण घर हेरेर तिलस्मी... अति दूर्लभ इश्वरले मात्र बुझ्ने धुन सुन्न सक्छन् ।

अनन्त अजम्मरी धुन ।

प्रकाशित : कार्तिक ८, २०७७ ११:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×