पूर्वले हिँडेको बाटो- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पूर्वले हिँडेको बाटो

समाज, सांस्कृतिक विकास र परिवर्तनका हिसाबले पूर्वी नेपाल निकै अगाडि थियो तर समयक्रममा त्यो स्थिर रह्यो
शेखर कोइराला

आफ्नै विशिष्ट पहिचान बोकेको पूर्वी नेपालको विकास क्रम थुप्रै पक्षसँग जोडिएको छ । यहाँको सम्पूर्ण इतिहास किरात संस्कृतिसँग जोडिन्छ भने विश्वकै सर्वोच्च शिखर सगरमाथा अनि सभ्यताको प्रतीक कोसी पनि यहीं छ । यसरी हेर्दा पूर्वी नेपालको इतिहास अलि भिन्न लाग्छ । समाज, सांस्कृतिक विकास र परिवर्तनको हिसाबले पूर्वी नेपाल निकै अघि थियो, तर समयक्रममा त्यो स्थिर रह्यो ।

सुरुवातदेखि नै पूर्वको केन्द्रमा विराटनगर रहेको पाइन्छ । त्यसबेला राणा शासकहरूले विराटनगरलाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक खालको थियो । तर, २००७ सालको क्रान्तिले त्यो दृष्टिकोणलाई फरक दिशानिर्देश गर्‍यो । एक समय राजनीतिक र औद्योगिक हब थियो, विराटनगर । विराटनगरले जे सोच्थ्यो, त्यही कुरा काठमाडौंमा धेरैपछि मात्रै लागू हुन्थ्यो । विराटनगर एक स्टेप अघि थियो भन्दा पनि हुन्छ । राजनीतिमा मात्रै होइन, अन्य विकासको कुरामा पनि लागू भयो । त्यसको प्रभाव चाहिँ सिंगो पूर्वी नेपालमै पर्‍यो ।

पूर्वी नेपालको विकास र विराटनगरसँग कोइराला परिवारको भूमिका पनि जोडिन्छ । हाम्रो पुर्ख्यौली थलो सिन्धुलीको दुम्जा हो । मेरा हजुरबुवा (कृष्णप्रसाद कोइराला) सिन्धुलीबाट पूर्व आएपछि व्यापार गर्नु हुँदोरहेछ । समयक्रममा उहाँले भन्सार हेर्ने जिम्मेवारी पाउनुभयो । मैले उहाँलाई देख्नै पाइनँ । तर, विराटनगरको जग उहाँले नै बसाउनुभएको रहेछ । विराटनगरमा व्यापारपछि समाजसेवा थाल्नुभयो । त्यहाँको शिक्षा, स्वास्थ्यलगायत सहरी पूर्वाधार निर्माण र विभिन्न उद्योग स्थापनाको वातावरण क्रमशः बन्दै गएको बुझिन्छ ।

राजनीतिक हिसाबले एउटा चाखलाग्दो कुरा के छ भने मेरो हजुरबुवाले सिरहाको माडा भन्ने ठाउँबाट त्यहाँका मानिसको अवस्थालाई देखाउने गरी दौरासुरुवाल, कोट, अनि फाटेको टोपी पार्सल गरेर पठाइदिनुभएछ, तत्कालीन शासक चन्द्रशमशेरलाई । शासकहरू जति सुखसयलमा बसे पनि जनताको अवस्था चाहिँ यस्तो छ है भनेर देखाउन खोज्नुभएको रहेछ । तर त्यो विषयले द्वन्द्व सिर्जना गर्‍यो । दरबारसँग उहाँको दूरी बढ्यो । उहाँ भारत गएर बस्नुभयो । त्यसबेला महिला संगठन थियो, त्यसको अध्यक्ष चन्द्रशमशेरकी श्रीमती हुनुहुन्थ्यो । मेरो हजुरआमा (विद्या कोइराला) सचिव ।

त्यसबेलाको राजनीतिक चेत कस्तो भने पूर्वेलीहरू माग्न नजान्ने, नमाग्ने । अहिले पनि हाम्रो यो गरिदेऊ, त्यो गरिदेऊ भन्ने स्वभाव नै छैन । पूर्वेलीहरूमा आत्मनिर्भर बन्नुपर्छ भन्ने सोच त्यसबेलैदेखि रहेछ । खास राजनीतिक रूपमा त्यसरी पूर्वले चिनारी बनाउँदै आएको पाइन्छ ।

बीपीले २००७ सालको क्रान्तिताका जब गतिविधि थाल्नुभयो । उहाँलाई गिरफ्तार त गरियो, तर काठमाडौं ल्याउन समस्या भएछ । गिरफ्तार गरेपछि विराटनगरदेखि धनकुटा, संखुवासभा, ओखलढुंगा हुँदै उहाँलाई काठमाडौं ल्याएछन् । को हो यो मान्छे ? किन समातियो ? भनेर चर्चा भएछ । त्यही बेला उहाँको परिचय फराकिलो भएछ । त्यसरी राजनीतिक रूपमा पूर्वी पहाडमा चेतनाको विस्तार हुँदै गयो । विराटनगरमा एउटा एलिट क्लब भन्ने थियो । जहाँ बीपीले जमघट गर्नुहुन्थ्यो । त्यहाँ भएको छलफल राष्ट्रिय राजनीतिको विषय बन्थे । त्यसको अवशेष पनि छ । तर त्यसको महत्त्व अहिले छैन ।

विराटनगरमा औद्योगिक जग बसाल्नमा पनि कोइराला परिवारको नेतृत्व छ । जुट मिलदेखि आदर्श स्कुल स्थापना गर्नेसम्म । मैले त्यही आदर्श विद्यालय पढेको हुँ । त्यो विद्यालय हजुरबुवाले भारतमा खोल्नुभएको हो, तर पछि उहाँ फर्किएपछि यतै ल्याउनुभयो । त्यो बेला स्कुलका शिक्षकहरू हामीकहाँ नै बस्थे । यसको मतलब हजुरबुवाले शिक्षालाई प्राथमिकतामा राख्नुभएको थियो । अर्को चाखलाग्दो कुरा, उहाँ बुहारीहरूलाई घोडा चढ्न सिकाउने, पौडी सिकाउने गर्नु हुँदो रहेछ । त्यसरी खुला समाजको अभ्यास पनि त्यही बेला सुरु भएको हो । तुलनात्मक रूपमा पूर्वको समाज पहिल्यैदेखि खुला छ । त्यसैको कारण पनि होला, अहिले पूर्वको पर्यटन फस्टाएको । यहाँ सगरमाथा छ, सोलुखुम्बु क्षेत्रको पर्यटन यति विशाल छ कि यो हाम्रो कल्पनाभन्दा बाहिर छ । इलाम र अन्य ठाउँहरू पनि विकसित छन् ।

२००७ सालको कुरा हो । म जन्मिएकै त्यही बेला । गिरिजाबाबु, तारिणीदत्त कोइराला उहाँहरू जुट मिलमा श्रम गर्नुहुन्थ्यो । त्यही बेला हो, मजदुर आन्दोलन उठेको । श्रमिकको तलब वृद्धि हुनुपर्छ भनेर उहाँहरूले मजदुरलाई एकीकृत गर्नुभएको । मजदुरको पारिश्रमिक बढाउन भनेर त्यसरी भएको आन्दोलन सम्भवतः पहिलो थियो । गिरिजाबाबु त्यही आन्दोलनका कारण नेपाल ट्रेड युनियन कांग्रेसको प्रथम सभापति पनि बन्नुभयो । त्यसरी नेपालमा मजदुर आन्दोलन सुरु भएको हो । रेडियो नेपाल पूर्वबाटै सुरु भयो । तारिणीप्रसाद कोइरालाले जोगबनीबाट ‘यो रेडियो नेपाल’ हो भनेर पहिलो प्रसारण सुरु गर्नुभयो । त्यसले पनि यहाँको विकासमा ठूलो योगदान गरेको रहेछ ।

पञ्चायतकालमा तुलनात्मक रूपमा विराटनगरको विकासले गति लिन सकेन । त्यो बेला घरघरबाट महिलाहरू निस्किएर प्रतिरोध गरेका थिए । अहिलेको पुस्ताले त्यो कुरा बुझ्नै सक्दैन । पञ्चायतको समयमा पनि विराटनगरका लागि केही गर्नुपर्छ भन्ने भएन । गिरिजाबाबु पनि त्यसका लागि चुक्नुभएको जस्तो लाग्छ । मैले सोधेको थिएँ, उहाँले विराटनगरभन्दा बाहिर निस्किएर सिंगो मुलुकको विकासको कुरा सोच्नुभएछ ।

त्यो बेला भारतीय प्रधानमन्त्री चन्द्रशेखरजी विराटनगर आउनुभयो । मैले उहाँलाई चन्द्रशेखरजी यो कोसी अञ्चल अस्पताललाई राम्रो बनाइदिनुपर्‍यो भनेको थिएँ । उहाँले विराटनगरमा जनसभाबाटै त्यसको घोषणा गर्नुभयो, बीपीको नाममा मेडिकल कलेज खोल्ने भनेर । तर, त्यो घोषणा गिरिजाबाबुले समयमा राम्रो निर्णय लिनुभयो ।

उहाँले मेडिकल कलेज धरानमा खोल्ने भनेर निर्णय लिनुभयो । धरान त सुनसान थियो । कुनै आर्थिक गतिविधि थिएन । साँझ पर्दा धरान सुतिसक्थ्यो । गिरिजाबाबुको निर्णयले त्यो बेला विराटनगरमा अलिकति बेखुसी पनि छायो । अब त धरान र विराटनगर एउटै सहरजस्तो भइसकेको छ । धरान आफैंमा आर्थिक रूपले सबल सहर हो । विराटनगरमा त दुई वटा मेडिकल कलेज छन्, त्यसले पनि आर्थिक विकासमा भूमिका खेलेका छन् ।

विराटनगरमा जुन जुट मिल छ, अहिले त्यो केवल खाने भाँडो मात्रै भएको छ । जहाँ गिरिजाबाबुले काम गर्नुभयो, त्यति ठूलो आन्दोलनको जग बसालियो । त्यसलाई के गर्ने भनेर हामी गम्भीर हुनुपर्ने हो । तर, त्यो हुन सकेको छैन ।

स्वास्थ्य प्रणालीमा धरान र विराटनगरमा स्वास्थ्यको एकदमै राम्रो सुविधा छ । अहिले बिर्तामोडमा पनि विकास भइरहेको छ । त्यसले नेपाल मात्रै होइन, भारतलाई समेत उपचार सेवा दिइरहेको छ । पूर्वको विकासक्रम हेर्दा राजमार्ग छेउछाउ मात्रै विकास हुने एउटा समस्या देखिन्छ । मान्छेहरू एकै ठाउँमा मात्रै झुम्मिने भइरहेको छ । इटहरीको विकास देखेर म छक्क पर्छु । दिन दोगुना, रात चौगुनाको दरले विकास भइरहेको छ । पूर्वी पहाडको ठूलो संख्या इटहरीमा सरिरहेको छ । खास गरी कृषिजन्य उत्पादनमा पहाडी जिल्ला एकपछि अर्को अब्बल बनिरहेका छन् । धनकुटामा चिया फस्टाइरहेको छ । इलाममा त पहिल्यैदेखि भइरहेकै हो ।

तेह्रथुम, भोजपुर, संखुवासभा, ताप्लेजुङ, सबैजसो जिल्लामा केही न केही कृषि उत्पादन छ । अहिलेको सरकारले उद्योगधन्दा फस्टाउने नीति ल्याउनै सकेन । सरकारले एउटा/दुइटा औद्योगिक घरानालाई मात्रै लाभ हुने गरी नीति लिएको देखिन्छ । पूर्वमा जुन गतिमा औद्योगिक विकास भयो, त्यो फस्टाउन नसकेको भनेको सरकारको नीतिकै कारण हो । पूर्वकै महेश आचार्य पटकपटक अर्थमन्त्री बन्नुभयो । किन विकास हुन सकेन ? सरकारले उद्योगको विकासका लागि कुनै न कुनै इन्सेन्टिभ त दिनैपर्छ ।

सरकारले औद्योगिक विकासका लागि अलग नीति लिनैपर्छ । १० वर्षसम्म कर लिदिनँ वा यस्तो उत्पादनका लागि यस्तो व्यवस्था हुन्छ भनेर तोकिदिनुपर्छ । विराटनगरका व्यापारीले उत्तराखण्डमा गएर उद्योग खोलेको छ, किन ? उद्योग खुल्नु भनेको करको कुरा मात्रै होइन, त्योसँगै रोजगारी जोडिन्छ । आर्थिक विकास जोडिन्छ । त्यसैले सरकारले उद्योगले सिधा कति पैसा दिन्छ भनेर मात्रै सोच्नुभएन । सरकारको नीतिकै कारण विराटनगरमा उद्योगहरूको बेहाल छ ।

कतिपय भारतीयले समेत यहाँ आएर उद्योग खोलेका छन् । अहिले व्यापारीसँग पैसा छ, तर लगानी गर्न डराइरहेका छन् । नेपालमा औषधिजन्य व्यवसायमा ठूलो लगानीको सम्भावना छ । विदेशबाट अर्बौंका औषधि नेपाल आइरहेका छन् । पूर्वाधारका हिसाबले पूर्वी नेपालले ठूलो फड्को मारेको छ । अहिले युवा उद्यमीहरूले थुप्रै खालका प्रयास गरिरहेका छन् । रोप–वेदेखि केबुलकारसम्मका योजना अघि ल्याएको पाइन्छ ।

देशका अन्य भूभागहरूभन्दा यहाँ सडकको राम्रो सुविधा छ । संखुवासभा, भोजपुरसम्म पनि सडकको प्रबन्ध छ । पूर्वाधारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण भनेकै सडक हो । अर्को भनेको अरुण जलविद्युत् परियोजना हो । यसलाई सरकारले थप विस्तार गर्ने भनिरहेको छ । यो आयोजनाका कारण रोजगारी सिर्जना भएको छ । कुनै न कुनै रूपले यसले पूर्वी नेपालको आर्थिकस्तर माथि उकास्ने कुरामा सहयोग पुर्‍याएकै देखिन्छ ।

जलविद्युत्को क्षेत्रमा थुप्रै सम्भावनाहरू खुलिरहेका छन् । जोगबनीदेखि विराटनगर हुँदै किमाथांका जोड्ने सडक हामीले बनाउन चाहेको हो । तर, अहिले नै चीनले त्यो सहजता दिन्छ या दिँदैन ? बीआरआईमा भन्न पनि सक्छ । त्यो के हुन्छ थाहा छैन । तर, यो सडक बन्यो भने पूर्वको मुहार नै फेरिन्छ । अर्को भनेको यहाँबाट बंगलादेशसम्म जोड्ने सडक हो । यसका लागि सरकारले प्रयास गर्नुपर्छ । फूलबारीसम्मको पहुँचलाई जोड्ने हो भने यो विकासको अर्को मार्ग बन्न सक्छ ।

हामीसँग सोलुखुम्बु छ, यसको आफ्नै विशेषता छ । यहाँ नभएको भनेको अझै पर्यटनलाई सहयोग पुग्ने गरी पूर्वाधार अपुग देखिन्छ । यहाँ होमस्टेहरू निर्माण हुन आवश्यक छ । कला र संस्कृतिमा एकदमै धेरै धनी छ । तर, त्यस्तो खालको सबै रूप यहाँ देखिएको छैन ।

(कान्तिपुरका प्रकाश धौलाकोटीले गरेको संवादमा आधारित)

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नाविकहरूका लोक-लय

नदीहरू दु:खका विम्ब हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैंयौ माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाका ।
नदीहरू संकटमा छन् । नदीका छालसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेकै छन् ।
युवराज भट्टराई

सन् १९३८ को कुरा हो, एल्लो रिभर किनाराको वुहान सहर जापानीहरूको कब्जामा थियो । चिनियाँ कवि तथा तत्कालीन लाल सेनाका तेस्रो स्क्वाड कमान्डर गुयान ओयराङ्ग जापानीविरुद्धको युद्धमोर्चामा जनसेनाको जत्था लिएर एल्लो रिभर तर्दै थिए ।

ठूला–ठूला छालसँग पौंठेजोरी खेल्दै स्थानीय माझीहरूले जोसिलो भाका हालेर जीवन र मृत्युको दोसाँधमा एल्लो रिभर तारेका थिए । पछि यही भाकालाई रूपान्तरित गर्दै ओयराङ्गले एल्लो रिभरमाथि गीतिकाव्य सिर्जना गरे । तत्कालै यसलाई सिन सिङ्ग होइले ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ को रूपमा संगीतबद्ध गरे ।

डुंगा तार्ने माझीको जोसिलो भाकाबाट जन्मिएको ‘एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ ले चीनकै सामरिक महत्त्वको नदी एल्लो रिभरको गुणगान मात्र गाउँदैन, सँगसँगै चिनियाँ बहादुर योद्धाहरूको युद्धगाथा पनि भन्छ र जापानिज उपनिवेशविरुद्ध जुझारु रूपमा लड्न अभिप्रेरित गर्छ । क्यान्टाटामा ‘माझीको गीत’, ‘एल्लो रिभरलाई सम्बोधन’, ‘एल्लो रिभरको रक्षा गर’ लगायतका आठ छोटा गीत छन् । ओयराङ्गका छोरा आङ झाङले ‘अ सङ फर चाइना : हाउ माई फादर रट एल्लो रिभर क्यान्टाटा’ पुस्तकमा यस गीतको रचनागर्भ र स्वतन्त्रताको युद्धमा यसको महत्त्वबारे विस्तृत लेखेका छन् ।

ताई पर्वतबाट सुरु भएर जापानी सिमानाको पूर्वी किनारामा गएर मिसिने एल्लो रिभर चीनको धमनी हो र यसको रक्षा गर्नु मुलुककै रक्षा गर्नु थियो । जापानिजसँगको युद्धमा समेत यो नदीको विशेष महत्त्व थियो । १९७६ पछि सुधारवादी अर्थनीति अख्यियार गरिएपछि मुलुक र नागरिकको उज्ज्वल भविष्यको आशा गर्दै गीतकार चाओ योङले पनि एल्लो रिभरमाथि नै अर्को प्रसिद्ध राष्ट्रवादी गीत लेखेका छन् । गीतले भन्छ, ‘हामी एल्लो रिभर हौं,... एल्लो रिभरझैं हाम्रा पूर्वजहरूको एतिहास हजारौं वर्ष बगिरहनेछ निरन्तर !’

त्यसयता चीन र चिनियाँ जनताको सभ्यता, संस्कृति र समृद्धिले अकल्पनीय एतिहासिक फड्को मारेको छ । एल्लो रिभरझैं अनवरतसँग उनीहरू बगिरहेकै छन् । तर, दु:खको कुरा, अहिले यही एल्लो रिभरको पानीको सतह भने अकल्पनीयसँग घटेको छ ।

एल्लो रिभर मात्र होइन, अहिले सम्पूर्ण नदी संकटमा छन् । पानीको सतह घट्नु मात्रै संकटको कारण होइन । ठूला–ठूला बाँध र हाइड्रोपावरका कारण प्राय: नदी आफ्नो परम्परागत स्वरूपमा छैनन् । तर, ती नदीका छालहरूसँगै युगौंदेखि सलल बगेका अन्तराहरूले भने आज पनि नदीसँग स्थानीयको विशिष्ट सामाजिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक सम्बन्ध बोकिरहेका छन् । र, नदीसँगको मानिसका बहुआयमिक सम्बन्ध केलाउन अन्त कहीँ पुगिराख्नु पर्दैन, नदीमाथि सुसाइएका केही प्रतिनिधि भाका सुने पुग्छ ।

नदी र लोकभाका

उत्कृष्ट अमेरिकी लोकगीतहरूको सूचीमा समाविष्ट ‘ओ सेनान्दो’ लाई पहिलो पटक कहिले गाइयो ठ्याक्कै यकिन छैन । यसको मूल भर्सन कुन हो, किटान गर्न सकिन्न । मिजौरी नदीमा डुंगामा लामो यात्रा गर्दा थकाइबाट मुक्ति खोज्दै स्वस्फूर्त सिर्जना गरिएको एउटा ‘क्यानी सङ’ (नौका गीत) हो ‘ओ सेनान्दो’ । यद्यपि यो लोकगीतलाई पिट सिजरदेखि पल रब्सनजस्ता धेरै हस्तीले विभिन्न भर्सनमा गाइसकेका छन् । तर, जसले जसरी गाए पनि ‘ओ सेनान्दो’ ले कुनै लिजेन्ड गायकको स्वर र संयोजनसँग खासै महत्त्व राख्दैन । यसले कसैमाथि विशिष्ट अर्थ राख्छ भने ती हुन्– तत्कालीन मिजौरी अर्थात् सेनान्दो नदीमा डुंगा खियाएर अमेरिका छिचोल्ने नाविकहरू, मिजौरी नदीको पारवहन महत्त्व, त्यहाँका सेनान्दो उपत्यका र आदिवासीहरू । जसरी सेनान्दो नदी बगिरहन्छ त्यसरी नै अमेरिकी सभ्यताको इतिहास बोकेर गुन्जिरहन्छ यो नाविकहरूको लोक लय ‘ओ सेनान्दो’ ।

अमेरिकी आदिवासीको त्यो प्राचिन भूमिमा सबैभन्दा पुरानो रैथाने कोही थियो भने ती थिए– सेनान्दो नदी, सेनान्दो उपत्यका र सेनान्दो आदिवासी । अनि त्यो आदिम भूमि छिलोल्ने कुनै रुट थियो भने त्यो थियो सेनान्दो नदी । हो, त्यही घुम्ती नै घुम्ती भएर अविरल बग्ने सेनान्दोको ढाडमा नौका खियाउँदै अमेरिकाको भित्री भाग छचोलेका थिए युरोपियन आप्रवासीहरूले । यसरी नै महिनौं लामो नौका यात्राका क्रममा नाविकहरूले सिर्जेका थिए– ओ सेनान्दो । गीतको अन्तराले भन्छ – ‘ओ सेनान्दो तिम्रो हालखबर के छ/तिमी सलल बगिरहेकी भब्य मिजौरी हौं ।’ यहाँ सेनान्दो शब्दले नदी र युवती दुवैलाई सम्बोधन गर्छ । स्थानीय अदिवासी मुखियालाई पनि सम्बोधन गर्छ– ‘ओ सेनान्दो, म तिम्री छोरीलाई प्रेम गर्छु ।’

त्यसो त यो गीतले नाविकको एकतर्फी प्रेमको सौन्दर्य पनि पोख्छ– ‘ओ सेनान्दो तिमीलाई एक झल्को हेर्न मैले सात वर्ष पर्खें ।’ यसबाट आकलन गर्न सकिन्छ, नाविकको यात्रा साँच्चिकै लम्बेतान थियो । फेरि फर्कने/नफर्कने केही टुंगो थिएन, फर्किहाले पनि वर्षौं लाग्न सक्थ्यो । त्यसैले त नाविक भन्छ– ‘मैले तिमीलाई छोडेर जानैपर्छ, ...यो फराकिलो मिजौरीमा हामी छुट्टिनु त छँदैछ ।’ यसरी ‘ओ सेनान्दो’ ले आदर्श प्रेम, एकटक हेराइका लागि अनन्त पर्खाइ, श्रमिकको बाध्यता र वाचाजस्ता धेरै विषय उजागर गरेको छ ।

तर, यी नौका गीतहरूको अभिप्राय भने फरक छ । खासमा यी गीत थकित नाविकहरूमा उत्साह भर्दै थप नौका खियाउन उत्प्रेरित गर्न सिर्जना भएको हो । ‘हैंसेमा होस्टे’ भावका यस्ता भाकाहरू कामको दौरान श्रममा बल पुगोस् भनेर श्रमिकहरू आफू–आफू मिलेर सिर्जन्थे । यस्ता श्रमका दौरान श्रमिकले सिर्जेका थुप्रै गीत कतिपय भाषाका बुलन्द लोकगीत भएका छन् । त्यसमा पनि नाविकका लोकभाकालाई संकलन गरेर प्रसिद्ध गायक पल रब्सनले ‘कङ्गो लुलवी’ र ‘स्यान्डर्स अफ द रिभर’ जस्ता सर्वकालीन महान् नौका गीतहरू सिर्जेका छन् । उनका गीतहरूले खासगरी अश्वेत श्रमिकबीचको सामूहिकताको भावना र तिनको कठोर जीवनशैलीलाई मुख्य विषयवस्तु बनाएका छन् ।

यस्तै श्रमिकहरूले भोल्गामाथि सिर्जेको रसियन भाषाको ‘ओ खयाम’ सम्भवत: विश्वकै सबैभन्दा चिरपरिचित लोकगीत हो । भोल्गा बोटम्यानको नामले चिनिने ओ खयाम सिंगो रसियाको एउटा कठोर विम्ब हो । ‘ओ खयाम’ शब्दको भाव पनि ‘हैंसेमा होस्टे’ नै हो । भोल्गा नदीमा सामान ओसारपसार गर्ने डुंगा र जहाजलाई घिसार्दै पानीको विपरीत दिशातिर लैजाने मजदुरहरूले कठोर श्रमका दौरान सिर्जित भाका हो ‘ओ खयाम’ । यो गीतलाई जनाउन पश्चिमाहरूले ‘भोल्गा बोटम्यान’ नाम दिए । तर, गीतका सर्जक भने नाविक होइनन्, विशुद्ध जहाज घिस्याउने मजदुरहरू हुन् ।

यिनलाई रसियामा ‘बुर्लाकी’ या ‘बुर्लाक्स’ भनिन्थ्यो । अनि भोल्गा नदी त्यसमाथि पनि रिबिन्स्क सहर ‘बुर्लाकी’ हरूको केन्द्रजस्तै थियो । टाढाटाढाबाट जहाज घिस्याउने कामको आशामा श्रमिकहरू त्यहाँ पुग्थे ।

पारवहन र आर्थिक गतिविधिको मानक थियो– भोल्गा । व्यापारिक जक्सन थियो– किनारको रिबिन्स्क । ३० देखि ३५ मिटर चौडाइका जहाजहरू भोल्गामा यत्रतत्र तैरिरहेका हुन्थे । माथिबाट तलतिर यी जहाजलाई नाविकहरूले सजिलै लैजान सक्थे । तर, जब जहाज तलबाट माथि अर्थात् पानीको विपरीत दिशातिर लैजानुपथ्र्यो, दर्जनौं श्रमिकका समूहले लठाराले बाधेँर किनारै–किनार हिँड्दै जहाजलाई घिस्याउनुको कुनै विकल्प थिएन । अनि यो कठोर श्रमलाई जसरी पनि पार लगाउने श्रमिकहरू थिए ‘बुर्लाकी’ हरू ।

यो श्रम रहर थिएन, एउटा कठोर वाध्यता थियो । रोजीरोटीको कुनै विकल्प नहुँदा या पैसाको अत्यन्त सकस हुँदा मात्रै मानिस यो काम गर्न बाध्य हुन्थे । दीनहीन महिलाहरू पनि यो कठोर श्रममा सामेल हुन्थे । हुन त ‘बुर्लाकी’ हरू कुनै दास थिएनन्, ज्यालादारीमा काम गर्ने मजदुर थिए । आर्टेल्स नाम गरेको तिनको संघठन पनि थियो । तर, तिनको काम अत्यन्त कठिन मात्र थिएन, त्यहाँ श्रमको चरम शोषण पनि थियो । १६ औं देखि २०औं शताब्दीसम्म अनवरत चलेको त्यस पेसालाई सन् १९२६ मा रसियन सरकारले बन्देज लगाएको थियो । सायद अब जहाज घिस्याउन मानव श्रम मात्रै अन्तिम विकल्प थिएन ।

तर, भोल्गामा जहाज तान्ने कठोर श्रमका दौरान ‘बुर्लाकी’ हरूले ‘ओ खयाम’ र ‘दुबिनुस्का’ जस्ता कालजयी लोकभाका सिर्जेका थिए । कठोर र धोद्रो भाकामा गाइएको भोल्गा बोटम्यानले ती ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवन र श्रमको प्रतिनिधित्व गर्छ । तिनीहरू ‘पटक पटक तान, जोर लगाएर तान’ भन्दै गीतमै आपसमा ऊर्जा भर्छन् भने सँगसँगै ‘ओ तिमी भोल्गा, नदीहरूकी जननी, गहिरी र फराकिली’ भन्दै भोल्गाप्रति उत्तिकै आदर र सम्मान व्यक्त गर्छन् ।

भोल्गा आसपासका ‘बुर्लाकी’ हरूको कठोर जीवनशैली उजागर गर्ने यो विशुद्ध लोकभाकालाई लियोनिद कात्रितोनोभले रसियाको ‘रेड आर्मी चोयर’ का लागि ‘बुर्लाकी’ हरूकै टेम्पोमा गाएपछि भने यो गीतले सिंगो रसियनलाई जस्तोसुकै कठिन समयमा पनि जीवनप्रति उत्साह भरेर बाँच्न अभिप्रेरित गरेको आभास मिल्छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा रसियाले सामना गरेको परिस्थिति पनि ठ्याक्कै यस्तै थियो ।

त्यसो त रसियन संगीतकार मिली बालाकिरेभको १८६६ मा प्रकाशित ‘कलेक्सन अफ रसियन फकसङ’ मै भोल्गा बोटम्यान छापिएको थियो । पहिलो विश्वयुद्धबाट विस्थापित २० लाख रसियन शरणार्थीको सहयोगार्थ स्पेनिस कम्पोजर म्यानुयल डी फलाले सन् १९२२मा भोल्गा बोटम्यानलाई आफ्नै शैलीमा कम्पोज गर्दै बजाएका थिए । पश्चिमाहरूको नजरमा रसियनहरूको कठोर जीवनशैली प्रतिविम्बित गराउन पनि यही गीतको लय र शैलीले उल्लेख्य भूमिका खेलेको थियो ।

त्यसो त सधैँ नदीहरूलाई सृष्टि, समृद्धि, राष्ट्रियता र जीवनसँग जोडेर तिनको महिमागान मात्र गाइएको छैन । दीनहीनका उत्पिडनका विम्बका रूपमा पनि तिनको चित्रण गरिएको छ । यस्तै उत्पीडनकारीको रूपमा चित्रण गरिएको एक नदी हो– मिसिसिपी अनि त्यो लोकप्रिय गीत हो ‘ओल म्यान रिभर’ ।

नदी, श्रम र शोषण

पहिलोपल्ट मिसिसिपीलाई ‘एउटा बूढो मान्छेको संज्ञा दिँदै’ १९२७ मा ओस्कार ह्यामस्टेनले ‘सो बोट’ नामको गीति–नाटकका लागि ‘ओल म्यान रिभर’ गीत लेखे । ‘सो बोट’ को यो गीतले मिसिसिपीका अश्वेत कामदारहरूको दैनिकी, श्रम शोषण, पीडा र उत्पीडनलाई देखाएको छ । गीतले भन्छ, ‘संसार समस्या ग्रस्त भए पनि, भूमि स्वाधीन नभए पनि, बेमतलबसँग बगिरहन्छ– मिसिसिपी । यसले न त आलु रोप्छ, न त कपास नै फलाउँछ । मात्र यो चुपचाप बगिरहन्छ ।’

तर, यो क्लासिक मास्टरपिसले खास प्रसिद्धि त्यतिबेला चुम्यो, जब पल रब्सनले १९३६ को ‘सो बोट’ शीर्षककै उनको सिनेमामा यही गीतलाई केही परिमार्जन गर्दै गाइदिए । गीतले भन्छ – मिसिसिपीले आम मजदुरका दु:ख, पीडा, वेदना र भोगेको शोषण त देखेको छ, तर यी तमाम विषयले यसलाई केही फरक पर्नेवाला छैन । यसलाई केही त पक्कै थाहा छ, तर एक शब्द पनि बोल्दैन... थकान मेट्न हामी रक्सी पिउँछौँ अनि जेलमा थुनिन्छौँ ।... तर यो सब देखेर पनि बेवास्ता गर्दै बूढो मान्छे मिसिसिपी बगिरहन्छ– मात्र चुपचाप बगिरहन्छ ।’

गीतमा वक्ता मिसिसिपी र श्वेत मालिकबाट मुक्त हुन चाहन्छ । ऊ मिसिसिपीबाट उम्केर जोर्डन नदीमा पुग्न चाहन्छ । अफ्रिकन नदी जोर्डन आफैँमा अश्वेत दासत्व मुक्तिको विम्ब हो भने मिसिसिपी अफ्रिकन– अमेरिकीले भोगेको विभेद, शोषण र उत्पीडनको । ह्यामस्टेनको शब्दमा एउटा ठूलो व्यंग्य छ । त्यो के भने उनी आफैँ त्यो केही कुराले नछुने, गम्भीर नहुने, बेमतलब बूढो मान्छे मिसिसिपीजस्तो हुन चाहन्छन्, तर रब्सन त्यो बेमतलबी बूढो मान्छे बिलकुलै हुन चाहँदैनन् । रब्सनको भाका सीधा र सरल पनि छ । उनले केही उच्चो र धोद्रोसँग अफ्रिकन लयमा गाएका छन् । यो गीतबारे समालोचक टोड डेकर भन्छन्, ‘यो गीतले शरीरिक शोषणलाई लिएर दु:ख व्यक्त गर्छ र जातीय विभेद अन्त्यका लागि अपिल गर्छ ।’

अमेरिकी ‘समृद्धि’ मा सबैभन्दा ठूलो भूमिका कसैको थियो भने त्यो मिसिसिपी नदीकै थियो । कपासदेखि मकै र गहुँ खेतीदेखि पशुपालन मिसिसिपी आसपासकै क्षेत्रमा हुन्थ्यो । डुंगा जहाज र अझ स्टिम इन्जिन आइसकेपछि मिसिसिपी नदी परवाहनको सबैभन्दा गतिलो माध्यम पनि थियो । तर, मिसिसिपी श्वेत र अश्वेतका लागि भने बिलकुलै फरक थियो । श्वेतहरूका लागि अश्वेतहरूको शोषण गर्ने प्लेटफार्म थियो– मिसिसिपी । नाफाको लागि उत्पादन चाहिन्छ, त्यो पनि कम लागतमा । यसको लागि बँधुवा श्रमिकहरू चाहिन्थ्यो, अश्वेत दासहरू चाहिन्थ्यो । त्यसैले अश्वेत दास व्यापारको एउटा अखडा थियो– मिसिसिपी ।

‘स्लेभरी एन्ड क्राइम इन मिजौरी’ पुस्तकका अनुसार, १८३५ मा एक अश्वेत दास तल मिसिसिपीतिरको साहुलाई बेचिन्छ । दास भएर मिसिसिपी जानुभन्दा ऊ नेलसहितको खुट्टा काटेर उम्कन खोज्छ, सक्दैन र फेरि ऊ आफ्नै घाँटी रेट्छ । पार लाग्दैन । अनि अन्तत: मिजौरीमा हाम फालेर आत्महत्या गर्छ । अश्वेतहरूका लागि नर्कको रौरव थियो मिसिसिपी । वाल्टर जोन्सनले ‘रिभर अफ डार्क ड्रिम्स : स्लेभरी एन्ड इम्पायर इन द कटन’ मा लेखेका छन्, ‘मिसिसिपीले कपासको व्यापार मात्रै गरेन, यसले पुँजीवाद र दास व्यापार पनि फैलायो ।’

मिसिसिपी आफैंमा जातीय विभेद, अश्वेतहरूको उत्पीडन, दास व्यापार र श्रम शोषणको एउटा संरचना थियो । यही संरचनामाथिको सबैभन्दा पेचिलो प्रहार हो– ‘ओल्ड म्यान रिभर’ । पल रब्सनको गीतबाट प्रभावित भएर रब्सनकै आग्रह र प्रेरणाका कारण भूपेन हजारिकाले मिसिसिपीको बिम्बको साटो ब्रह्मपुत्र र गंगाको विम्ब प्रयोग गरेर दक्षिण एसियाका बेथितिमाथि प्रहार गर्दै ‘विस्तिर्नो परोरे’ र ‘गंगा बहते हो क्यु’ सिर्जेका छन् ।

सन् १९२६ मा ओल्ड म्यान रिभर लेखिएकै वर्ष मिसिसिपीमा ऐतिहासिक ठूलो बाढी आएको थियो, जसले लाखौँ विपन्न अश्वेत समुदायको जीवन तहसनहस पारेको थियो । नदीहरू दु:खका विम्बहरू पनि हुन् । यिनका आसपास यिनकै आश्रयमा जीविकोपार्जन गर्ने भुइँमानिसका दु:खकष्ट अवर्णनीय छ । यही दु:खकष्टलाई आधार बनाएर सिर्जिएका छन् कैयौं माझी, मछुवारे र नाविकका विरहलाग्दा भाकाहरू ।

संकटमा नदीहरू

नदी र माझीको अन्तरसम्बन्धसँगसँगै माझीको कष्टकर र उत्पीडित जीवनगाथा हो– रामेशको ‘कोसीछेउ उभिएको सिमल जत्ति नि बाँच्दिन म ।’ कोसीमा ढुंगा चलाएर र माछा मारेर गुजारा गर्ने यो माझी भन्छ– ‘ममाथिको आकाश नीलो छ, ममुनिको नदीको दह नि नीलो छ... एक दिन म नरहुँला... तर नीलो आकाश नीलो नदी रहिरहनेछ ।’ तर, अहँ रामेशले भनेजस्तो यो नदी सधैं नीलो रहिरहनेमा भने भयङ्कर शंका उत्पन्न भएको छ । बेलाबखत दीनहीनहरूको जीवनमाथि संकटको धावा बोल्ने नदीहरू आफैं निरीह बन्दै छन् । उनीहरू सधैं यसरी निरन्तर बगिरहलान् भन्नेमा पनि सन्देह छाएको छ ।

यही २०२२ को जुलाई र अगस्टयता अमेरिकी महाद्वीपका कोलोराडो, रियो ग्रान्डे, अर्कानस, रेड रिभरलगायतका नदीमा पानीको सहत सुक्दै गएको छ । युरोपका रिने, रिभर पो, लोरे र डेन्युबहरू अकल्पनीयसँग घटेका छन् । अस्ट्रेलियाको मुर्रे, दक्षिण एसियाका टिस्टा र सिन्धु, मध्यएसियाको अमुदारी सबैसबै सुक्दै गएका छन् । चिनियाँ सभ्यताको अर्को धरोहर याङ्गत्सेको हालत पनि एल्लो रिभरकै जस्तो छ ।

हरेक नदी अहिले चरम संकटबाट गुज्रिएका छन् । अनि यो संकटका केही प्रस्ट कारण छन्: जलवायु परिवर्तन, स्रोतको अत्यधिक दोहन र प्रदूषण । यी सबैको जड भनेको बढ्दो अनधिकृत मानवीय हस्तक्षेप नै हो । प्राय: नदीहरू निर्बाधसँग बग्न पाएका छैनन् । धेरै ठाउँमा साना–ठूला हाइड्रोपावरका ड्यामले तिनलाई थुनिदिएको छ, जमाइदिएको छ, रोकिदिएको छ । यसले सिङ्गो पर्यावरणीय चक्र नै बदलिदिएको छ । गायक विपुल क्षेत्रीले आफ्नो गीत ‘टिस्टा’ को भूमिकामा भनेका छन्, ‘विकासका पछिल्ला हस्तक्षेपहरूलाई सहन गर्न नसकेर यी वृद्ध भद्र महिला (टिस्टा) पहिलाजस्ती छैनन् । आधा दर्जनभन्दा बढी हाइड्रोपावर ड्यामका कारण कुनै दिन निस्फिक्री बग्ने यिनी मृत जलाशयमा रूपान्तरित भएकी छन् । यो गीत उनको विगतको भव्यताप्रति समर्पित गाना हो, जसलाई हाम्रा सन्ततिहरूले फेरि कहिल्यै देख्न पाउनेछैनन् ।’

यो समस्या हाम्रा नदीहरूको पनि हो । हाइड्रोपावरले हामी समृद्धिको रोटी सेक्न त सकौंला, तर यसले असंख्य जलचर र नदीकै अस्तित्वमा नराम्ररी धावा बोल्नेछ । दीर्घकालीन रूपमा पर्यावरणीय चक्रलाई भत्काइदिनेछ । अनि नि:सन्देह, हाम्रा सन्ततिहरूले नदीहरूलाई परम्परागत स्वरूपमा देख्न पाउनेछैनन् । हो, रामेशले भनेझैं नदीहरू त्यस्तै नीला रहिरहनेवाला छैनन्, नदीको स्वरूप बदलिएसँगै समुद्र पनि नीलै रहिरहनेछैन । अनि समुद्रबिना आकाश पनि नीलो रहिरहनेछैन । समग्रमा मछुवारेको भन्दा दयनीय हालत नदीहरूको छ ।

आजसम्म हामीले नदीलाई साक्षी राखेर सभ्यताका, संस्कृतिका, आफ्ना गौरवगाथा र पीरव्याथाका भाकाहरू सुसेल्यौं । नदीको वेगसँगसँगै हामी पनि स्वच्छन्दसँग बहकियौं । तर, अब नदीकै सकसबारे गाउने बेला आइसकेको छ । तिनकै सुसेला हामीले सुसेल्दिनुपरेको छ । त्यसैले त कुमाउ–गडवालबाट बीके सावन्त महाकालीको बचाउका लागि गुन्जिरहेका छन्– ‘यो आरि ऊ पारि डुबी जाली थ्वाड दिनों का वाद, बनमै – बनमैं देखा पञ्चेश्वर में बाँध ।’ अनि नदीमाथिको अनधिकृत दोहनको विरुद्ध यता पनि भनिँदै छ, ‘ओ कालीगण्डकी माकुराको माउ भयो तिम्रो जिन्दगी ।’

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०९:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×