विकासको मोडल- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विकासको मोडल

जनताबाट उठेको कर एउटा ढुकुटीमा जम्मा गरेर फेरि जनतासमक्ष पुर्‍याउन यति ठूलो संरचना किन चाहियो ? यस्तो नहोस्, बजेट सिधै स्थानीय तहमा जाओस् भनेर संघीयता चाहिएको हो 
राम कार्की

विकास भन्ने अवधारणामा हामीकहाँ ठूलो विभ्रम हुने गरेको छ । विकासलाई कसरी परिभाषित गर्ने ? विकसित देशमा पनि सभ्यता, विकास भनेको के हो ? भन्ने बहस छ । फराकिला सडक, भवनहरू, बजारहरू, पोसिलो खाना, राम्रो पहिरन प्रगतिका चिह्न त हुन्, समग्र यो विकास होइन । विकास भनेको स्वतन्त्रता हो भन्ने बहस संसारमा चलेको छ ।

तपाईं भोकबाट कति स्वतन्त्र हुनहुन्छ ? अरू पनि आवश्यकता छन्, ती बन्धनबाट कति मुक्त हुनुहुन्छ ? त्यो प्रगति हो भन्ने गरिन्छ । विकास के हो ? भन्नेबारे धेरै अध्ययन भएका छन् । मान्छे सर्वाङ्गीण विकासका लागि कहाँ निश्चिन्त छ ।

नेपालमा चाहिँ विकासलाई मानसिक विकासमा बल गरेनौं । हामी भौतिक पूर्वाधार निर्माणलाई विकासका रूपमा बुझ्छौं । सडक कसले बनायो ? ताप्लेजुङको सडक कसले बनायो ? नेताहरू बाझाबाझ गर्छन् । जनताले तिरेको करको ठूलो हिस्सा व्यवस्थापकीय काममा जान्छ । जनताको करको ठूलो भाग ब्युरोक्रेसी व्यवस्थापनमै जान्छ । हामीले संघीयताको परिकल्पना भनेको जनताको कर ठूलो ब्युरोक्रेसीमा गुज्रनु नपरोस्, जनताको हितमा खर्च होस् भनेर हो । संघीयता अझै व्यवस्थित रूपमा लागू हुन सकेको छैन ।

पञ्चायतकालमा पनि धेरै बजेट गएर स्थानीयस्तरमा काम हुँदैनथ्यो । त्यतिबेला जनताले श्रमदान गरेर विकासका काम गर्थे । मैल जान्दासम्म प्रधानपञ्चको घरमा रेडियो पठाइन्थ्यो । त्यो रेडियो बजाएबापत अड्डाबाट आएका कर्मचारीलाई बस्ने व्यवस्था गर्थे । विकासको अवधारणा जनतामाझ लैजाने कुरा स्वाभाविक रूपमा पूर्वबाट सुरु भयो । पूर्वका केही जिल्ला भारतको दार्जिलिङसँग जोडिएको हुनाले अलिकति विकासको चेतना थियो । त्यहाँ रेल आएको थियो, बिजुली बलेको थियो ।

विकासको प्रभाव पारिबाट यता परेको थियो । समाज विकास र व्यक्तिगत विकासको चेतना त्यतिबेला सुरु भएको थियो । पञ्चायतकालमा यताबाट दार्जिलिङमा दूध बिक्री हुन्छ भनेर हेर्न गएका कथाहरू पनि छन् । किनकि किसानले सुरुमा दूध बेच्नु एक किसिमको विकास नै थियो । पूर्वमा चिया, अलैंचीको खेती दार्जिलिङबाट सिकेर सुरु भयो । पहिले सुदूर पूर्वका व्यक्ति त्यहाँ गएर काम गरे । काम सिके । चिया खेतीबाट आम्दानी गर्न सकिन्छ भन्ने सिक्न पनि धेरै समय लाग्यो । सगरमाथातिर जाने पर्यटकहरू पूर्व हुँदै जाने भएकाले त्यसको प्रभाव पनि पर्‍यो । विकास र धार्मिक कुरा पनि जोडिन्छ । जस्तो, मन्दिर भएको ठाउँमा पूजा गर्न जान बाटो बनाउने थालियो । श्रमदानबाट एउटा गाउँबाट अर्को गाउँ जोड्ने बाटो खन्ने काम हुन्थ्यो । यो परम्परागत विकासको मोडल हो ।

पूर्वमा शिक्षाको विकास अलि पहिले नै भयो । भोजपुरको दिङ्लामा खुलेको संस्कृत विद्यालयले शिक्षामा सुरुवात भयो । पछि भोजपुरको आठराईतिर पनि विद्यालय खुले । दार्जिलिङबाट शिक्षक ल्याएर पठाउने काम हुन्थ्यो । दार्जिलिङका शिक्षकहरूले समाज र व्यक्तिगत विकासको सभ्यता सिकाए । कतिपय स्थानमा जोगीहरूले भजन गाउन सिकाउन, लेख्न, पढ्न सिकाए ।

विराटनगरमा मारवाडी समुदायले उद्योग खोल्न योगदान गरेको पाइन्छ । विराटनगर जुट मिल खोल्न उनीहरूको योगदान छ । आफूलाई चाहिने जुटको सामान त्यहाँबाट लिन थाले । त्यसपछि मोरङ, सुनसरी, झापामा चामल मिलहरू खुले । पहाडमा कुटिर उद्योगहरू खुले । कृषिलाई चाहिने सामग्रीहरू उत्पादन हुन थाले । त्यतिबेला कृषि सामग्री उत्पादन गर्न सरकारले प्रोत्साहन गरेको भए अहिले आयात गर्नुपर्ने थिएन होला ।

तत्कालीन शासन गर्ने बेला देशभरका ठालुहरूसँग सम्बन्ध राख्ने चलन थियो । उनीहरूले त्यसबेला धनकुटामा सूर्यबहादुर थापासँग पनि बढाए । पञ्चायतकालमा उनी शक्तिशाली प्रधानमन्त्री भए । उनले आफ्नो ठाउँ धनकुटामा खासगरी सडकको मोडल बनाए । बेलायतको सहयोगमा बनेको धनकुटा सडक साँच्चिकै त्यतिबेलाको नमुना सडक थियो । यसका साथै उनले धनकुटामै कृषिको फार्म खुलाए । व्यावसायिक फलफूल खेतीको सुरुवात गरे । त्यतिबेला जे–जति विकास गर्न सकिन्छ, धनकुटामा केन्द्रित गर्ने कोसिस गरेका हुन् ।

राजनीतिक चेतनाले पनि विकासमा प्रभाव पार्छ । तर, विकास कस्तो ? भन्ने प्रश्न उठ्छ । विकास चुनाव जित्न केन्द्रित गर्ने गलत परिपाटीले पिछडिएको क्षेत्रको विकास विगतमा पनि भएन, अहिले पनि भएको छैन । उदाहरणका लागि कोही भौतिक पूर्वाधारमन्त्री भयो भने अरू ठाउँको बजेट लगेर आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा केन्द्रित गरेको पाइन्छ । यो विकासको मोडल सही होइन । जहाँ विकास भएको छैन, त्यहाँ विकास हुन आवश्यक हुन्छ । त्यो न्यायिक विकास होइन । जनताको चेतनास्तर कमजोर छ । कर्णालीको दुर्गम क्षेत्रको बजेट काटेर आफ्नो निर्वाचन क्षेत्रमा केन्द्रित गर्छ भने जनताले सजाय दिनुपर्ने हो नि । त्यो न्यायिक विकास भएन । उसलाई नै शक्तिशाली व्यक्ति ठान्छन् । यो बुझाइ गलत हो ।

विकासका सरकारी निकायलाई कति प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ भन्ने महत्त्वपूर्ण कुरा हो । प्रभावकारी बनाउन सके विकासको काम अघि बढ्छ, भएन भने हुँदैन । पञ्चायत, बहुदलको राजनीतिमा अधिकांश राजनीतिक नेता पूर्वबाट आएका थिए । स्वाभाविक रूपमा विकासका डाडु–पन्यँॅ उनीहरूका हातमा थिए । उनीहरूले विकासका विभागहरू पूर्वमा केन्द्रित गरे । साधन र स्रोत पनि पूर्वतिर ढल्केर गयो । त्यसले भयंकर विकास त भएन किनकि विकासको मोडल सही थिएन । पश्चिमभन्दा पूर्वमा विकासको जग पहिले बसेको हो ।

मुलुकमा गणतन्त्र र संघीयता आइसकेपछि विकास नयाँ ढंगले हुन्छ भन्ने लागेको थियो । संघीयताको मोडल नै विकास बजेट सिधै स्थानीय तहमा जाओस् भन्ने हो । जनताबाट उठेको कर एउटा ढुकुटीमा जम्मा गरेर फेरि जनतासमक्ष पुर्‍याउन यति ठूलो संरचना किन चाहियो ? यस्तो नहोस्, बजेट सिधै स्थानीय तहमा जाओस् भनेर संघीयता चाहिएको हो । उदाहरणका लागि झापामा कस्तो विकास चाहिन्छ भन्ने कुरा त्यहाँका बासिन्दालाई बढी थाहा हुन्छ । संघीयता राम्ररी लागू गर्दा विकासको नयाँ मोडल तयार हुन्छ । स्थानीय तहको विकास पहिलेभन्दा नयाँ ढंगले अघि बढेको देखिन्छ ।

नेपालमा सबभन्दा बढी जनसंख्या किसानको छ । त्यो किसान केले बाँधिएको छ ? आजभोलि हामी गाली गर्छौं । किसानको घरमा जाँदा मकै भुटेर दिँदैन, फापरको रोटी दिँदैन । मुख्य कुरा किसानको दशा सुधार गर्नका लागि सरकारले कामै गरेन । किसानलाई उत्पादनका लागि जाँगर लगाउन उसका छोराछोरी पढाउने र ऊ आफैं बिरामी हुँदा उपचार गर्ने समस्याबाट मुक्त गराउनुपर्छ । सरकारले गर्ने सबभन्दा ठूलो विकास भनेको त्यही हो ।

किसानहरू दुःख गरेर छोराछोरी विदेश पठाएका छन्, केही कमाइ त भएको हो । तर, जब घरको एक सदस्य बिरामी भएर निजी अस्पतालमा उपचारका लागि भर्ना हुन्छ, त्यसबेला लाखौंको बिल आउँछ । त्यसपछि त्यो किसानको अर्थतन्त्र सकिन्छ । अर्को कुरा किसानको छोराछोरी राम्रो ठाउँमा पढाउन खोज्दा सबै आम्दानी सकिन्छ ।

शिक्षा र स्वास्थ्य सेवा राम्रो हुने हो भने किसानको जाँगर त्यसै बढ्छ । हामी दूधमा आत्मनिर्भर हुनु छ भने किसानै तात्नुपर्छ । गैरकिसान तातेर दूध उत्पादन बढ्नेवाला छैन । त्यसका लागि किसान नै अघि बढ्नुपर्छ । पौरखी किसानलाई चाहिने सुविधा दिएपछि मात्र दूध उत्पादन बढ्छ । किसानका लागि उपचार गर्ने राम्र्रो सरकारी अस्पताल छ, छोराछोरी पढाउने राम्रो स्कुल छ । यसको चिन्ता नगर, तिम्रो काम उत्पादन बढाउने हो भन्ने वातावरण हुनुपर्‍यो । यो भयो भने किसानले देशको मुहार फेरिदिन्छ । उत्पादन बढाउने अन्य विकास पनि योसँगै जोडिएर आउनुपर्छ ।

पछिल्लो समय बढी चर्चा हुने गरेको छ, बिजुली बेचेर आत्मनिर्भर हुने । बिजुली उपभोग गरेर आत्मनिर्भर बन्ने कुरा कम सुनिन्छ । हाम्रो बिजुली आफैं उपभोग गरेर कलकारखाना खोल्नुपर्छ । पहाडमा सडक खन्नुभन्दा बिजुली उपयोग गरेर रोपवे प्रयोग गरी त्यहाँको सीमित जनसंख्यालाई सुविधा दिन सकिन्छ । हामीले ठूलो धनराशि खर्च गरेर सडक बनाउन जरुरी हुँदैन ।

बिजुली बढीभन्दा बढी उपभोग गर्ने योजना ल्याउनुपर्‍यो । चुरे क्षेत्रमा पनि बिजुलीबाट यातायात चलाउन सकिन्छ । सहरमा बिजुलीको उपभोगका लागि ठोस योजना भएकै छैन । पर्यटन, उद्योग, कृषि, भान्सालगायत क्षेत्रमा बिजुली उपभोग गर्ने योजना बन्न सकेका छैनन् । सजिलो तरिकाले भनिन्छ, नेपालको बिजुली बेचेर आत्मनिर्भर हुने । बिजुली जस्तो सफा ऊर्जा बढीभन्दा बढी उपयोग गरी विकासलाई तीव्रता दिनुपर्छ ।

विकासको अर्को मोडल तयार गर्न शिक्षा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । जीवनोपयोगी शिक्षा अहिलेको आवश्यकता हो । विकासमा चाहिने शिक्षित जनशक्ति तयार गर्न लाग्नुपर्छ । उदाहरणका लागि हामीले हिमाली क्षेत्रमा चौंरी पालन गर्दै छौं भने कति पशु डाक्टर चाहिन्छ । प्रदेश १ लागि अरू आवश्यक जनशक्ति कति चाहिन्छ, त्यसको खाका हुनुपर्‍यो नि । धमाधम स्कुल र कलेज खुलेका छन्, त्यो जनशक्ति कहाँ जाने हो, थाहा छैन । देशको आवश्यकता कस्तो र कति जनशक्ति हो ? केही योजना छैन ।

पूर्व (प्रदेश १) को विकासका लागि भौतिक पूर्वाधारका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, उद्योगलगायत समग्र योजनामा ध्यान दिनुपर्छ । विकासमा तीव्रता दिने मुख्य आधार भने संघीयता हो । त्यसलाई व्यावहारिक रूपमा कार्यान्वयन गरी विकासको मोडल तयार हुन्छ । आफ्नो विकास आफैं गरौं भन्ने अवधारणा संघीयताले दिएको छ ।

-(कान्तिपुरका गंगा बीसीले गरेको संवादमा आधारित)

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०८:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

फूलको मूर्च्छना

अमृता स्मृति

कुदिरहेथें काँडाहरु टेक्दैएउटा फूल आयोफैलियो मेरो बाटामाम सुस्तसुस्त हिँड्न थालेँ

फूलको सुन्दरता नकुल्च्योस् यी पैतालाहरुले
महकता नहराओस् कतै
मुर्झाउनु नपरोस् जवान फूल
यस्तैयस्तै ठानेर शिरमा सिउरिएँ ।
हृदयले छामो
इज्जतका साथ जतन गरो
मायाले सम्हाल्दासम्हाल्दै
एक दिन, फ्यात्त भुँइमा खस्यो फूल ।
लाग्यो, उसको आयु यहीँसम्म रहेछ
लाग्यो, उसको महकता क्षणिक रहेछ
बिलाइगयो, सपना र रहरका तरङ्गित छालहरु

एक दिन देखें, त्यही फूललाई
डालीबाट चुँडिएपछि
प्रत्येकको हातहातमा खेलिरहेको रहेछ

खेलौना बनेको उसलाई, अर्को दिन देखें
महक बेचेपछि चोकचोकमा
रित्तिएर मूर्च्छित रहेछ
सोचो, झर्ना नभए पनि खोल्सी त हुनुपर्छ
फूलभित्र जिन्दगी कहीँ त हुनुपर्छ ।
सुन्न नसकेपछि फूलको क्रन्दन
टिपेर उसको मूर्च्छना
हृदयमा उनेँ एउटा माला
म त्यही अदृश्य धागो हुँ
जुन धागोमा उनिएपछि
तिमी सुन्दर माला भयौ !

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७९ ०८:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×