बालबालिकालाई स्कुल ब्याग: साथी कि सास्ती ? - विविधा - कान्तिपुर समाचार

बालबालिकालाई स्कुल ब्याग: साथी कि सास्ती ? 

स-साना बालबालिकालाई स्तरीय शिक्षाका नाममा धेरै किताब भिडाउने अनि विद्यालयमा आधारभूत आवश्यकताको समेत व्यवस्था नगरी घरैबाट पानी बोक्न बाध्य पार्ने प्रवृत्तिले झोलाको वजन झनै बढाएको छ ।
पाठ्यक्रमले राखेको उद्देश्य पूरा गर्ने दिशामा भन्दा अनावश्यक रूपमा सूचना थोपर्ने प्रयास हुँदा किताबहरू बालमनोविज्ञान र बालविकास सिद्धान्तविपरीत नीरस र त्रुटिपूर्ण बनेका छन् ।
प्रेमनारायण भुसाल

काठमाडौँ — समाज संयुक्तबाट एकल पारिवारिक ढाँचामा रूपान्तरित हुँदै जाँदा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव बालबालिकाको जीवनशैलीमा परेको छ । घरमा खेलेर बस्ने उमेरका कलिला बालबालिका आफूभन्दा ठूलो स्कुल ब्याग बोकेर विद्यालय जान थालेका छन् । डेढदुई वर्षमै विद्यालय भर्ना गरिदिने प्रवृत्ति बढ्न थालेपछि बालबालिकाको सिकाइ स्तर, सामाजिकीकरण र मनोसंवेगात्मक विकासमा अवरोध सिर्जना भएको विज्ञहरूले बताउँदै आएका छन् ।

उच्चस्तरको शैक्षिक उपलब्धि मापन भएका देशमा ७–८ वर्षसम्मका बालबालिकालाई घरमै राख्नुपर्ने व्यवस्था छ । नेपालका सन्दर्भमा भने सानै उमेरमा विद्यालय भर्ना गरी बालबालिकालाई घरेलु वातावरणबाट टाढा राख्ने कामले प्रश्रय पाउने गरेको छ ।

शिक्षामा निजी क्षेत्रको प्रभाव बढेपछि नाफा आर्जनका लागि व्यावसायिक र गैरव्यावसायिक दुवै थरी प्रयास हुने गरेका छन् । ससाना बालबालिकालाई स्तरीय शिक्षाका नाममा धेरै किताब भिडाउने अनि विद्यालयमा आधारभूत कुराको समेत व्यवस्था नगरी बालबालिकालाई घरैबाट पानी बोक्न बाध्य पार्ने प्रवृत्तिले झोलाको वजन झनै बढाएको छ । पछिल्लो समय गह्रौं झोलाका कारण बालबालिकामा ढाड, मांसपेसी र नसासम्बन्धी समस्या देखिनुका साथै उनीहरूको वृद्धि र विकासमा समेत प्रतिकूल प्रभाव परेको पाइएको छ ।

धेरै पाठ्यपुस्तक राखेमा विद्यालयको स्तर राम्रो मानिने मानसिकताका कारण हिजोआज तहअनुरूपका पाठ्यपुस्तकका अतिरिक्त सन्दर्भ सामग्रीका रूपमा धेरै किताब राख्ने चलन बढेको छ । आधारभूत तहका विद्यार्थीलाई समेत १०–११ ओटा किताब किन्न बाध्य पार्ने निजी विद्यालयको गलत कार्यलाई उल्टै स्कुलको स्तरसँग जोडेका कारण सामुदायिक विद्यालयहरूले समेत अतिरिक्त किताब प्रचलनमा ल्याएका छन् ।

सन्दर्भ सामग्रीको व्यवस्था गरी विद्यार्थीलाई पढ्न उत्प्रेरित गर्ने काम उपयुक्त भए पनि अनावश्यक रूपमा धेरै किताबलाई अनिवार्य पाठ्यवस्तु बनाई हरेक दिन विद्यालय ल्याउनैपर्ने व्यवस्था गर्नु व्यावहारिक र राम्रो काम होइन । यसले आफ्नो स्तरभन्दा माथिका धेरै किताब पढ्नुपर्ने भएकाले बालबालिकाको मानसिकतामा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । स्कुल ब्यागको वजन बढ्न गई बालबालिकाहरू मानसिक र शारीरिक रूपमा गह्रौं भारी बोकिरहनुपर्ने अवस्थामा पुग्छन् ।

पछिल्लो समय सरकारी तबरबाट पृष्ठ र रङअनुसार पुस्तकको मूल्य कायम गर्न पाउने व्यवस्था भएबाट पुस्तक प्रकाशकहरू गुणस्तरलाई वास्तै नगरी धेरै पृष्ठका किताब प्रकाशन गर्न हौसिएका छन् । उनीहरू पाठ्यपुस्तक लेखकलाई विषयवस्तुगत गहनता, सान्दर्भिकता र विशिष्टताभन्दा पृष्ठगत आयाम विस्तारलाई जोड दिन दबाब दिने गर्छन् । परिणामतः पछिल्लो समय बजारमा उपलब्ध धेरैजसो किताब अनावश्यक रूपमा मोटाएका छन् । यसले पुस्तकको तौल वृद्धि हुने, पृष्ठअनुसार बढी मूल्य लिन सकिने साथै विद्यालयले समेत पुस्तकको मूल्यमा कमिसन प्राप्त गर्ने भएकाले पुस्तक प्रकाशक र विद्यालयको गलत कामको सिकार अभिभावक र विद्यार्थी हुँदै आएका छन् । पाठ्यक्रमले राखेको उद्देश्य पूरा गर्ने दिशामा भन्दा अनावश्यक रूपमा सूचना थोपर्ने प्रयास हुँदा किताबहरू बालमनोविज्ञान र बालविकास सिद्धान्तविपरीत नीरस र त्रुटिपूर्ण बनेका छन् ।

सहरबजारमा बिहानै ठूला झोला बोकेर बालबालिकाहरू बसको प्रतीक्षा गरिरहेका भेटिन्छन् । यसरी गह्रौं झोला बोकेर बस प्रतीक्षा गर्ने धेरै विद्यार्थीहरू बसको सिटमा सहज रूपमा बस्नसमेत पाउँदैनन् । राम्रो सुविधा दिने विज्ञापन गर्ने विद्यालयहरूले समेत सिटभन्दा बढी बालबालिका कोचेकाले विद्यार्थीहरू झोलासहित उभिएरै यात्रा गर्न विवश हुन्छन् । विद्यालयका अग्ला भवन बालबालिकाका लागि अर्को समस्या बनेका छन् । खेल्न पर्याप्त चौरको व्यवस्था नभएका यस्ता विद्यालयमा झोला बोकेर ५–६ तला उक्लने र ओर्लने गर्दा बालबालिकाको थकान मात्र बढ्ने होइन, उनीहरूको स्वास्थ्यमा समेत प्रतिकूल प्रभाव बढ्दै गएको छ । एकातिर गह्रौं र धेरै किताब बोक्नुपर्ने अनि अर्कोतिर विद्यालयले स्वस्थ खानेपानीको समेत व्यवस्था गर्न नसकेकाले घरैबाट पानी बोकेर विद्यालय जान बालबालिकाहरू बाध्य हुने गरेका छन् । बजारिया पत्रु खाना खाने बानी परेका बालबालिका घरबाट बोकेर लगेको करिब आधा लिटर पानीका भरमा दिनभर विद्यालयमा बस्दा उनीहरूको शारीरिक स्वास्थ्य प्रणालीमा अनेकौँ समस्या सिर्जना हुने गरेका छन् । पछिल्लो समय बालबालिकामा देखिएको कब्जियतजन्य र छटपटी, बेचैनी, स्मृतिलोप र एकाग्रतामा कमी जस्ता समस्या पर्याप्त पानीको अभावका कारण सिर्जना भएको चिकित्सकहरू बताउँछन् ।

गृहकार्य बालबालिकाका लागि अर्को समस्याका रूपमा तेर्सिने गरेको छ । दिनभर विद्यालयमा बस्ने बालबालिकालाई घरका काम र सामाजिक सम्बन्ध सुधार गर्ने किसिमका व्यावहारिक गृहकार्य दिनु राम्रो हो । यसले उनीहरूको आत्मबल बढ्ने, समायोजन क्षमतामा वृद्धि हुने तथा जीवनोपयोगी सीप सिक्ने अवसर सिर्जना गर्छ । तर दुःखलाग्दो कुरा, हाम्रा विद्यालयहरूमा यस किसिमका जीवनोपयोगी सीप विकास गर्ने किसिमका गृहकार्य दिने गरेको पाइँदैन । विद्यालयमा बालबालिकालाई धेरैभन्दा धेरै सूचना घोकाउने कामलाई नै प्राथमिकता दिइन्छ ।

भौतिक संरचनाको अभावका कारण विद्यालयमा खेल्ने अवसर नपाएका बालबालिका घर पुगेपछि शारीरिक व्यायाम त के, सामाजिक अन्तक्र्रिया गर्ने समयसमेत पाउँदैनन् । विद्यालयको झोला बिसाउँदा नबिसाउँदै उनीहरूमा गृहकार्यले सिर्जना गरेको तनावले बेचैनी ल्याउँछ । पूर्वप्राथमिक विद्यालयमा पढ्ने विद्यार्थीलाई समेत गृहकार्यको भारी बोकाउने हाम्रा विद्यालयहरूले बालमनोविज्ञान र बालविकासलाई सर्वथा उपेक्षा गरेको देखिन्छ ।

पाठ्यवस्तु घोकाउनुलाई गुणस्तरीय शिक्षा मान्ने मनोवृत्तिका कारण विद्यालयमा बालबालिकालाई पढाइका नाममा घोकाउने र घरमा गृहकार्यका नाममा लदाउने काम मात्र भएको छ । उनीहरूमा रहेको सीपलाई विकास गर्ने र आवश्यक सीप सिकाउने काम प्राथमिकतामा पर्न सकेको छैन । बालबालिकाको वृद्धि र विकासमा प्रतिकूल प्रभाव पार्ने यस किसिमका क्रियाकलापलाई समयमै निरुत्साहन नगर्ने हो भने समस्याले अझ गम्भीर रूप लिनेछ ।

नेपालका सहरी क्षेत्रमा हालै मौलाउँदै गएका शैक्षिक क्षेत्रका यस्तै प्रकृतिका विकृति छिमेकी मुलुक भारतमा केही वर्षअघिदेखि नै देखिँदै आएका छन् । विद्यार्थी र विद्यालय व्यापारीका आयआर्जनका स्रोत मात्र बन्न थालेपछि दिल्ली सरकारले ‘पोलिसी अन स्कुल ब्याग २०२०’ जारी गरी विकृति नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरेको छ ।

यस निर्देशिकाले पूर्वप्राथमिक विद्यालयमा स्कुल ब्याग र किताब निषेध गरेको छ । कक्षा एकदेखि १२ सम्मका विद्यार्थीका लागि उनीहरूको औसत तौल निर्धारण गरी यसैका आधारमा बढीमा विद्यार्थीको तौलको १० प्रतिशतसम्म वजन भएको स्कुल ब्याग प्रयोगमा ल्याउन निर्देश गरेको छ । यस आधारमा कक्षा १–२ का बालबालिकाको ब्याग एक किलो छ सय ग्रामदेखि दुई किलो दुई सय ग्रामसम्म र आठ कक्षाका विद्यार्थीको ब्याग साढे दुईदेखि चार किलोसम्म हुन सक्ने नियम लगाएको छ । अनावश्यक पुस्तक थोपरेर गह्रौं भारी बनाउने विद्यालयलाई निरुत्साहित गर्न विद्यालयले तोकिएका पाठ्यपुस्तक मात्र प्रयोग गर्ने र प्रकाशकले पाठ्यपुस्तकमा पुस्तकको तौलसमेत उल्लेख गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ ।

विद्यालयको झोलालाई छरितो बनाउन दिल्ली सरकारले विद्यालयमै स्वस्थकर खानेपानीको व्यवस्था गर्नु विद्यालय व्यवस्थापनको कर्तव्य र जिम्मेवारी मानेर सोहीअनुरूप गर्नसमेत निर्देश गरेको छ । विद्यालय शिक्षामा देखापरेका विकृति अन्त्य गर्ने प्रयासस्वरूप जारी भएको यस निर्देशनले विद्यार्थीलाई दिने गृहकार्यलाई समेत व्यवस्थित गर्ने प्रयास गरेको छ । दुई कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई कुनै पनि गृहकार्य दिन नपाइने तथा कक्षा ३ देखि ५ सम्मका विद्यार्थीलाई प्रतिसाता दुई घण्टामा गरि सक्ने जति मात्र गृहकार्य दिन पाउने भनेको छ । कक्षा ६ देखि ८ सम्मका विद्यार्थीलाई भने प्रतिदिन बढीमा एक घण्टामा गर्न सक्ने जति गृहकार्य दिने र ९ भन्दा माथिका विद्यार्थीलाई प्रतिदिन दुई घण्टामा सक्ने जति गृहकार्य दिन सकिने व्यवस्था निर्देशनमा गरिएको छ ।

कक्षा एक र दुई कक्षाका विद्यार्थीलाई एउटा मात्र कापीको व्यवस्था गर्नुपर्ने नियम बनाएको दिल्ली सरकारले उक्त प्रावधानहरूलाई कडाइका साथ लागू गर्न नियमनका कार्यक्रमसमेत जारी राखेको छ । विद्यार्थीलाई दुइटा फिता भएको झोला बोक्न र आवश्यकभन्दा बढी किताब कापी नबोक्न सघाउने उद्देश्यले विद्यालयमा पुस्तक राख्न मिल्ने दराजको व्यवस्था गर्नसमेत निर्देश गरेको छ । यस किसिमको व्यवस्थाका कारण राजधानी दिल्लीका विद्यार्थी लाभान्वित भएका मात्र छैनन्, त्यहाँको शैक्षिक स्तरमा समेत राम्रो सुधार देखिएको छ ।

नेपालका सहरी र नगरोन्मुख क्षेत्रमा बढ्दै गएको धेरै किताब राख्ने प्रवृत्ति निरुत्साहित गर्न नेपाल सरकारले उपयुक्त कदम चाल्नु आवश्यक छ । बालमनोविज्ञानको बेवास्ता गरिएका गुणस्तरहीन पाठ्यपुस्तकमा रोक लगाउने तथा बेलगाम छाडिएका निजी प्रकाशकलाई नियमनमा ल्याउने कामलाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

कमिसनको लोभमा स्तरहीन पुस्तक लगाउने विद्यालय तथा ठूला किताब बनाएर धेरै मूल्य असुल्ने प्रकाशकको अर्थलोलुप प्रवृत्तिलाई समयमै नियन्त्रण गर्नुपर्छ । पानीसमेत घरबाटै बोक्न बाध्य बार्ने विद्यालयलाई स्वस्थ र पर्याप्त पानीको व्यवस्था अनिवार्य रूपमा विद्यालयमै मिलाउनुपर्ने विषयलाई कडाइसाथ लागु गर्न सके विद्यार्थीका झोलाको वजन घट्छ, उनीहरूले पर्याप्त र स्वस्थ पानी पिउने अवसर पनि पाउँछन् । समग्र शैक्षिक विकासका लागि उपयुक्त किसिमका नीति र योजना आवश्यक भए पनि शिक्षा क्षेत्रमा झाँङ्गिँदै गएका विकृति नियन्त्रण गर्न पुस्तक, बालबालिकाका झोला, खानेपानी र गृहकार्य जस्ता ससाना तर बहुप्रभावी विषयमा तुरुन्तै सुधार गर्नु आवश्यक छ ।

प्रकाशित : असार २०, २०७९ १६:४६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

११ महिनामा ७ लाख ५२ हजार घरजग्गा कारोबार

सबैभन्दा बढी साउनमा ७५ हजार ४१७ पटक घरजग्गा किनबेच भएका थिए भने सबैभन्दा कम वैशाखमा ४४ हजार ८०३ काराेबार भएको छ
कान्तिपुर संवाददाता

काठमाडौँ — चालु आर्थिक वर्षको ११ महिनामा करिब ८ लाख पटक घरजग्गा किनबेच भएका छन् । तरलता अभाव र बढ्दो ब्याजदरबीच पनि चालु आर्थिक वर्षको साउनदेखि जेठ मसान्तसम्म ७ लाख ५२ हजार ६०९ पटक घरजग्गा किनबेच भएको भूमि व्यवस्थापन तथा अभिलेख विभागले जनाएको छ । 

विभागका अनुसार लिखत पारितका आधारमा मात्रै सबैभन्दा बढी साउनमा ७५ हजार ४१७ पटक घरजग्गा किनबेच भएका थिए भने सबैभन्दा कम वैशाखमा ४४ हजार ८०३ पटक किनबेच भएको छ । यस्तै भदौमा ७० हजार ९०, असोजमा ५९ हजार २२७, कात्तिकमा ५० हजार ८३, मंसिरमा ६९ हजार ४१२, पुसमा ७० हजार १६८, माघमा ५९ हजार ५१६, फागुनमा ७४ हजार ३६, चैतमा ७० हजार ८२९ पटक घरजग्गा किनबेच भएकाे विभागकाे तथ्याङ्क छ ।

जेठमा ५४ हजार ५१४ र असार १४ गतेसम्म २१ हजार २८२ पटक घरजग्गा किनबेच भइसकेकाे विभागले जनाएकाे छ ।सरकारले भूउपयोग नियमावली २०७९ कार्यान्वयनमा ल्याएसँगै कित्ताकाट रोकिएका कारण कारोबार कमी देखिने विभागका कर्मचारी बताउँछन् । कित्ताकाट राेकिएसँगै मापलाेत कार्यालयमा ६० प्रतिशत मात्र काम भइरहेकाे विभागका प्रवक्ता कृष्ण प्रसाद भण्डारीले बताए ।

प्रकाशित : असार २०, २०७९ १६:३०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×