जब चुत्रोले वनस्पति–अध्येताहरूलाई झुक्यायो- विविधा - कान्तिपुर समाचार

जब चुत्रोले वनस्पति–अध्येताहरूलाई झुक्यायो

लन्डनको किउस्थित रोयल बोटानिक गार्डेन्सबाट प्रकाशित ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड’ अनलाइन पोर्टलमा पनि चुत्रोको उक्त प्रजाति बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालमा मात्र पाइने उल्लेख छ ।
कमल मादेन

मंसिर तेस्रो साता मैले प्राध्यापक सुरेशकुमार घिमिरेबाट ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ शीर्षक पुस्तक पाएँ । घिमिरेसहित चन्द्रकान्त सुवेदी, शान्त बुढामगर, मीनु अधिकारी र तीर्थराज पाण्डेयले लेखेको उक्त पुस्तक त्रिभुवन विश्वविद्यालय अन्तर्गत रिकास्टबाट अप्रिल २०२१ मा प्रकाशन भएको हो ।

पुस्तकमा पश्चिम नेपाल (हुम्ला, दार्चुला, बैतडी, बझाङसहित डोटी र डडेलधुरा) का वनस्पतिबारे लेखिएको रहेछ । त्यस क्षेत्रका वनस्पतिबारे यसअघि यस्तो पुस्तक निस्केको थिएन । ती जिल्लाबाट कुनकुन प्रजाति कहाँकहाँबाट कसले कहिले संकलन गरे र तिनका नमुना नेपालसहित विश्वका कुनकुन संग्रहालयमा छन् भन्ने जानकारीका अतिरिक्त पुस्तकमा ती वनस्पतिको उपयोगिताबारे समेत उल्लेख छ । उक्त पुस्तक यति महत्त्वपूर्ण हुँदाहुँदै पनि चुत्रो अन्तर्गत नेपालको रैथाने भनी लेखिएको एउटा जानकारी पंक्तिकारलाई गलत लाग्यो, जसले नमीठो अनुभूति गरायो ।

मैले बुझेसम्म, सन् २०१३ सम्म नेपालमा चुत्रोका तीन प्रजाति रैथाने थिए । तर, २०१४ मै तीमध्ये एक प्रजाति बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालको रैथाने सूचीबाट हट्यो । उक्त वनस्पति नेपालबाहिर पनि फेला परेकाले हटाइएको जानकारी प्रकाशित भयो । त्यही चुत्रो प्राध्यापक घिमिरे लगायतको पुस्तकमा नेपालको रैथाने भनेर पाएपछि मैले त्यसका सम्पादक रामप्रसाद चौधरीसँग इमेलमा यसबारे चर्चा गरें । लगत्तै, चौधरी र घिमिरेबीच वार्तालाप भएछ । त्यसपछि तुरुन्तै घिमिरेसँग मेरो फोनवार्ता भयो । चुत्रोको त्यो प्रजातिलाई आफ्नो पुस्तकमा रैथाने भन्नुको कारणबारे उहाँको विश्लेषण मलाई चित्त बुझ्यो । मै गलत रहेछु । साँच्चै, त्यो त नेपालीको सार्वभौमसत्तासँग जोडिएको वनस्पति पो रहेछ ।

चुत्रोका विविधता

पाल्पाका मेरा मित्र भास्कर अधिकारीले युनिभर्सिटी अफ एडिनबरा/रोयल बोटानिक गार्डेन एडिनबराबाट सन् २०१० मा पीएचडी गरे, जसको अनुसन्धानको शीर्षक थियो— ‘सिस्टम्याटिक्स एन्ड फाइलोजिओग्राफिक स्टडिज अफ बरबेरिज इन द नेपाल हिमालय’ थियो । अर्थात्, नेपालमा चुत्रो भनिने वनस्पति जाति अन्तर्गतका प्रजातिको भौगोलिक वितरण । तर, ‘फाइलोजिओग्राफी’ को अर्थलाई यतिमै सीमित गर्दा अधुरो हुन्छ । कुनै पनि समूहबीच विगत र वर्तमान भौगोलिक वितरणसहित आनुवंशिक सम्बन्ध बताउन अचेल अनुसन्धानात्मक अभिलेखमा ‘फाइलोजिओग्राफिक’ शब्द प्रयोग गर्ने गरिन्छ । त्यसैले अधिकारीको अध्ययनलाई नेपालमा पाइने चुत्रोका विभिन्न प्रजाति पहिले कहाँकहाँ थिए, अहिले कहाँकहाँ छन् र तिनीहरूबीच केकति सम्बन्ध छ भन्नेबारे अनुसन्धानका रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

अधिकारीले चुत्रोबारे अनुसन्धान गर्नुअघि नेपालमा चुत्रो प्रजातिको संख्या भद्रगोल थियो । सन् १९६१ मा प्रकाशित एक जानकारीमा नेपालमा चुत्रोका २७ प्रजाति १६ भेराइटी छन् भनी लेखिएको थियो भने सन् १९७९ मा प्रकाशित अर्को जानकारीमा ३० प्रजाति र १२ भेराइटी रहेको दाबी गरिएको थियो । यस्तै, सन् २००० र २००१ मा प्रकाशित पुस्तकहरूमा क्रमशः ३० प्रजाति र १३ भेराइटी तथा ३६ प्रजाति र २० भेराइटी पाइने लेखिएको थियो । यसरी नेपालका वनस्पतिहरूको अभिलेख तयार गर्नेहरूका निम्ति बडो गन्जागोलको अवस्था थियो । प्रजाति संख्यामा निकै भिन्नता पाएपछि अधिकारीले त्यसलाई निकास दिन फाइलोजिओग्राफिक अध्ययन गरेको हुनुपर्छ ।

अधिकारीले नेपालमा संकलित चुत्रोका करिब ७ सय हर्बेरियम नमुना अध्ययन गरे । उनले यस क्रममा नेपालका दुईसहित विश्वका जम्मा एघार वटा संग्रहालयमा रहेका चुत्रोका नमुनाहरूको अध्ययन गरे । नेपालका विभिन्न भागमा स्थलगत अध्ययन–अनुसन्धान गरी नमुना संकलन पनि गरे । अनुसन्धानको शीर्षकमा ‘फाइलोजिओग्राफिक’ भए पनि उनले चुत्रोको मूलतः फूलका विभिन्न भाग, तिनका आन्तरिक संरचना, जैविक भूगोल अध्ययन गरे । फूलका ससाना भागको तुलनात्मक अध्ययन गरे । तिनीहरूबीचको भिन्नता पत्ता लगाए । पातको अध्ययन पनि निकै राम्ररी गरे । उनको खास विशेषता भनेको, उनी चित्र बनाएर अध्ययन गर्ने गर्छन् । उनका चित्रहरू लगभग व्यावसायिक चित्रकारकै जस्ता हुने गर्छन् । यसरी अध्ययन गर्दा उनले एकै प्रजातिलाई निकैवटा नाम दिइएको पाए । अन्ततः उनले नेपालमा चुत्रोका जम्मा २१ प्रजाति मात्र छन् भनी पुष्टि गरिदिए ।

बरबेरिज कर्णालिएन्सिस

भास्कर अधिकारीले नेपालबाट सूचीकृत गरेका चुत्रोका २१ मध्ये २ प्रजाति विश्वकै निम्ति नयाँ हुन् । तीमध्ये एउटा प्रजाति हो— बरबेरिज कर्णालिएन्सिस । उनले उक्त प्रजाति विभिन्न अध्येताद्वारा हुम्ला, जुम्ला, मुगु, डोल्पा, रुकुममा संकलन भएको जनाएका छन् । यसका नमुना डोल्पाको कोलागाउँ र रुकुमबाट क्रमशः सन् १९५२ र १९६९ मा संकलन भएका थिए । ती नमुना अचेल लन्डनको नेचुरल हिस्ट्री म्युजियममा संगृहीत छन् ।

तर, अधिकारीको अनुसन्धान अभिलेखमा माथि उल्लिखित संग्रहालयमा केके नाममा पहिचान गरिएका थिए वा पहिचान नै नगरिएको हो कि भन्ने खुल्दैन । त्यही जानकारी भास्कर अधिकारी, सीए पेन्ड्री, आरटी पेनिङ्टन र आरआई मिल्नेको सन् २०१२ मा प्रकाशित ‘अ रिभिजन अफ बरबेरिज इन नेपाल’ शीर्षक लेखमा पनि उल्लेख छ । ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल ः एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा यो प्रजाति प्राध्यापक सुरेशकुमार घिमिरे र रामप्रसाद चौधरीको समूहले हुम्लाको सिमकोटनजिक सन् २०१० मा संकलन गरेको थियो, जसको नमुना त्रिवि केन्द्रीय वनस्पति विभाग, कीर्तिपुरमा संग्रह गरिएको छ ।

दुई मिटरसम्म अग्लो हुने बरबेरिज कर्णालेएन्सिस अप्रिलदेखि जुन महिनासम्म फुल्छ, फलचाहिँ अक्टोबरभरि रहन्छ । यो प्रजाति पश्चिम नेपालमा समुद्री सतहबाट १८००–३६०० मिटर उचाइका ठाउँमा बाटाछेउछाउ र जंगलको किनारातिर उल्लेख्य मात्रामा पाइने जनाइएको छ । ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा यो चुत्रोको पनि अरू चुत्रोको जस्तै फल काँचै खाने गरिएको लेखिएको छ । यस्तै, यसको बोक्रा डाइरिया र आँखाको समस्या हटाउन प्रयोग हुने जनाइएको छ । तर, कसरी भन्ने छैन । यो वनस्पति भारतमा पाइन्छ भन्ने जानकारी सन् २०१४ मा ‘बायोडाइभर्सिटी : रिसर्च एन्ड कन्जरभेसन’ जर्नलमा प्रकाशित भयो, उमेशकुमार एल. तिवारी, गोपाल सिंह रावत र भूपेन्द्रसिंह अधिकारीको ‘बरबेरिज कर्णालिएन्सिस : अ न्यु एडिसन टु द फ्लोरा अफ इन्डिया’ शीर्षक लेखमा । त्यसउप्रान्त यो प्रजाति नेपालमा मात्र होइन, भारतमा पनि पाइन्छ भन्ने खुलासा भयो ।

रैथाने किन ?

बरबेरिज कर्णालिएन्सिस भारतमा पनि भेटियो भनिएपछि नेपालको रैथाने मानिरहने कुरै भएन । र, त्यही लेखका आधारमा नेपाल सरकारको वनस्पति विभागले सन् २०१६–२०१९ अवधिमा प्रकाशन गरेको एउटा जर्नल र तीन पुस्तकमा बरबेरिज कर्णालिएन्सिसलाई नेपालको रैथाने सूचीबाट हटायो ।

यसै गरी, केशवराज राजभण्डारी, सञ्जीवकुमार राई, मोहनदेव जोशी, सुवास खत्री, गंगादत्त भट्ट र रीता क्षेत्रीको ‘इन्डेमिक फ्लावरिङ प्लान्ट्स अफ नेपाल : स्टेटस एन्ड डिस्ट्रिब्युसन’ शीर्षक लेखमा पनि उक्त प्रजाति समावेश छैन । उक्त लेख ‘इन्टेग्रेटिङ बाइलोजिकल रिसोर्सेस फर प्रोस्पेरिटी ः अ प्रोसिडिङ अफ द नेसनल कन्फरेन्स, विराटनर, फेब्रुअरी ६–७, २०२०’ (अप्रिल २०२१) शीर्षक पुस्तकमा प्रकाशित छ । यो पुस्तक बोटानिकल सोसाइटी अफ नेपाल (काठमाडौं), नेपाल बाइलोजिक सोसाइटी (विराटनगर) र डिपार्टमेन्ट अफ प्लान्ट रिसोर्सेस (काठमाडौं) ले संयुक्त रूपमा प्रकाशन गरेका हुन् । नेपालका सबैजसो वनस्पति अध्येताहरू माथि उल्लिखित ती संस्थामा आबद्ध छन् । यिनै कारण, नेपालका रैथाने वनस्पतिका जानकारहरू बरबेरिज कर्णालिएन्सिस नेपालको रैथाने होइन भन्ने बुझाइमा थिए/थियौं ।

तर, ‘फ्लोरा अफ कैलाश सेक्रेड ल्यान्डस्केप नेपाल : एन एन्नोटेटेड चेकलिस्ट, भोल्युम वान’ पुस्तकमा बरबेरिज कर्णालिएन्सिस बकाइदा नेपालको रैथाने भएको लेखिएको छ । प्राध्यापक घिमिरेका अनुसार, यसरी किन लेखियो भने उक्त चुत्रो भारतको जुन ठाउँबाट संकलन गरियो भनिएको छ, त्यो ठाउँ नेपालमै पर्छ ।

त्यो कुरा लेखमा प्रस्तुत नक्साबाट पुष्टि हुँदो रहेछ । हामीलाई थाहा छ, नेपाल सरकारले २०७७ जेठ ७ मा नेपालको नयाँ चुच्चे नक्सा जारी गर्‍यो । त्यसबाट स्पष्ट हुन्छ, भारतमा पनि बरबेरिज कर्णालिएन्सिस भेटियो भनेर प्रकाशित लेखका निम्ति नमुना संकलन गरिएको ठाउँ नेपालको सिमानाभित्रै पर्छ । यसकारण उक्त वनस्पति नेपालको रैथाने हो । अर्को कुरा, लन्डनको किउस्थित रोयल बोटानिक गार्डेन्सबाट प्रकाशित ‘प्लान्ट्स अफ द वर्ल्ड’ अनलाइन पोर्टलमा पनि चुत्रोको उक्त प्रजाति नेपालमा मात्र पाइने उल्लेख छ ।

प्रकाशित : पुस ९, २०७८ ०८:३६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हुम्लाबाट विश्वलाई नयाँ वनस्पति

सौसुरिया टालुंगेन्सिस ढुंग्यानी भिरालोमा, समुद्र सतहबाट ४३ सय मिटर उचाइमा भेटिएको थियो । यो जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म फुल्ने–फल्ने रहेछ ।
कमल मादेन

हरेक वर्ष विश्वभर वनस्पतिका करिब २ हजार नयाँ प्रजाति पत्ता लाग्ने गरेका छन् । यो तथ्यांक ब्याक्टेरिया र फन्जाईबाहेक अन्य वर्गका वनस्पतिको हो । सन् २०१६ मा, प्रसिद्ध जर्नल ‘फाइटोट्याक्सा’ मा प्रकाशित ‘द नम्बर अफ नोन प्लान्ट्स स्पेसिस इन द वर्ल्ड एन्ड इट्स एनुअल इन्क्रिज’ शीर्षक लेखअनुसार, विश्वभर फूल फुल्ने वनस्पतिका २ लाख ९५ हजार ३ सय ८३ प्रजातिको पहिचान भएको रहेछ । 

रोयल बोटानिक गार्डेन्स, लन्डनले सन् २०२० मा प्रकाशित गरेको ‘स्टेट अफ द वर्ल्डस् प्लान्ट्स एन्ड फन्जी’ शीर्षक पुस्तकअनुसार एसिया, दक्षिण अमेरिका, अफ्रिका, अस्ट्रेलिया, युरोप र उत्तर अमेरिकाबाट अहिलेसम्म क्रमशः ३६, ३४, १२, ८, ५ र ५ प्रतिशत वनस्पति पहिचान भएको जनाइएको छ । फन्जाई अर्थात् ढुसी वर्गको वनस्पति एसियाबाट ४१ प्रतिशत पहिचान भएको रहेछ ।

एसियामा वनस्पति प्रजाति सबैभन्दा बढी हुने १० देशमा चीन, इन्डोनेसिया, म्यान्मार, भारत, मलेसिया, पपुवा न्युगिनी, फिलिपिन्स, भियतनाम, इरान, थाइल्यान्ड छन् । नेपाल ११ औं स्थानमा पर्छ । विश्वमा भने ब्राजिल, चीन, भारत र नेपाल क्रमशः १, २, १३ र ३५ औं स्थानमा छन् । लाओस, पाकिस्तान, भुटान, अफगानिस्तान क्रमशः ३६, ३८, ४४ औं स्थानमा छन् ।

नेपालबाट केही वर्षयता फूल फुल्ने वनस्पति प्रतिवर्ष दुई–तीन प्रजाति पत्ता लागिरहेका छन् । यो वर्ष अप्रिल र जुलाईमा एक–एक प्रजाति भेटिइसकेका छन् । ती दुईमध्ये अप्रिलमा पत्ता लागेको नयाँ प्रजातिबारे चर्चा यहाँ गरिँदै छ । त्यो जानकारी सुरेशकुमार घिमिरे र हुमकला रानाले पत्ता लगाएको सम्बन्धी लेख ‘फाइटोट्याक्सा’ को १६ अप्रिलको संस्करणमा प्रकाशित छ । लेख भने सात जनाले लेखेका हुन्; हुमकला, सन्तोषकुमार राना, लक्ष्मीराज जोशी, सुरेशकुमारसहित दुई चिनियाँ र एक जापानी अनुसन्धानकर्ताले ।

सौसुरिया टालुंगेन्सिस

नयाँ वनस्पतिको वर्गीकरण प्रणाली ‘द एन्जिओस्पर्म्स फाइलोजेनी ग्र्रुप’ (चौथो संस्करण, सन् २०१६) अनुसार, फूल फुल्ने वनस्पतिका जम्मा ४ सय १६ परिवार छन् । तीमध्ये सूर्यमुखीको परिवार अर्थात् एस्टेरेसीअन्तर्गत सबैभन्दा बढी करिब १९ सय जाति र ३२ हजार प्रजाति छन् । सौसुरिया यही परिवारको एउटा जाति हो, जसमा मात्रै ५ सयजति प्रजाति छन् ।

नेपालमा पाइएका सौसुरियाका ४५ मध्ये ६ प्रजाति रैथाने छन् । तीमध्ये एक सुरेशकुमार घिमिरे र हुमकला रानाले नै सन् २०१८ मा हुम्लामै भेटेका हुन् । त्यसको नमुना सन् २०१२ मा संकलन गरिएको थियो ।

घिमिरे र रानाले सन् २०१२ मै सौसुरिया जातिअन्तर्गत नयाँजस्तो देखिने अर्को प्रजाति हुम्लाकै टालुङ उपत्यकामा फेला पारेका थिए । तिनले सुरुको अवस्थामा त्यो वनस्पतिलाई सौसुरिया रोयलिई हो कि भन्ठाने । अझ, त्यो त सौसुरिया लानाटाजस्तो पनि देखिन्थ्यो । पछि थप अध्ययन गर्दै जाँदा त्यसको स्वरूप उल्लिखित दुवैभन्दा केही भिन्न हो कि जस्तो पाए । अनुसन्धानकर्ताले ती तीनबीच के–कति फरक छ भनेर ११–११ बुँदामा विवरण तुलना गरे; जस्तो— काण्डको गोलाइ, पातको भेट्नु, पातको आकारप्रकारसहित फूलका विभिन्न भाग । बाहिर देखिने ११ वटै बुँदामा फरक नै देखियो ।

पहिले बाहिरी स्वरूपका आधारमा नयाँ प्रजाति ‘डिस्कभर्ड’ गर्ने चलन थियो । हिजोआज सम्भव भएसम्म आन्तरिक संरचना अर्थात् डीएनए तहको अध्ययन पनि गरिन्छ । डीएनए अध्ययनलाई अन्य प्रजातिका डेटा बैंकसँग तुलना गरिन्छ । फरक देखिए, वनस्पति नयाँ नै हो भनेर नामकरण गर्ने चलन छ ।

रानाले चीनमा त्यो वनस्पतिको क्लोरोप्लास्ट जिन सिक्वेन्स अध्ययन गरिन् । यसका निम्ति प्रयोगशालामा नेस्ट–जेनरेसन सिक्वेन्सिङ टेक्नोलोजी अपनाइयो । अन्ततः, यो अध्ययनले पनि अहिलेसम्म जानकारीमा नभएको प्रजाति भन्ने देखायो । घिमिरे र रानाले यसको नामकरण, टालुङ उपत्यकामा पाइएको हुनाले, ‘सौसुरिया टालुंगेन्सिस’ गरे ।

सौसुरिया टालुंगेन्सिस ढुंग्यानी भिरालोमा, समुद्र सतहबाट ४३ सय मिटर उचाइमा भेटिएको थियो । यो जुलाईदेखि सेप्टेम्बरसम्म फुल्ने–फल्ने रहेछ । २२ देखि ५० सेन्टिमिटरसम्म अग्लो हुने यो वनस्पतिको नमुना नेसनल हर्बेरियम एन्ड प्लान्ट ल्याबोरेटोरी गोदावरी (होलोटाइप), केन्द्रीय वनस्पति विभाग (सिनटाइप) र हर्बेरियम अफ कन्मिङ इन्स्टिच्युट अफ बोटनी/द चाइनिज एकेडेमी अफ साइन्स (सिनटाइप) मा संग्रह गरिएको छ । लेखकहरूमध्ये काजुमी फुजिकावाले नेपालबाट यसअघि निकैवटा सौसुरिया प्रजाति पत्ता लगाइसकेकी छन् ।

अवस्थिति

हिजोआज विश्वका निम्ति नयाँ वनस्पति फेला पार्नु कठिन काम हो । पहिले पनि भेटिएको तर त्यसको सूक्ष्म अध्ययन हुन नसकेको अवस्थामा नयाँ वनस्पति अक्सर पत्तो लाग्छ । अर्थात्, तिनीहरूको नमुना पहिल्यै संकलन भएको हुन्छ, तर पहिचान गलत भइरहेको हुन्छ । यस्तै, कुनै ठाउँमा दुर्लभ अवस्थामा छ र अनुसन्धानकर्ताले अहिलेसम्म संकलन गर्न छुटाइरहेको भए त्यसबाट स्वाभाविक रूपमा नयाँ प्रजाति फेला पर्छ । पछिल्लो अवस्थामा नयाँ ‘डिस्कोभर्ड’ वनस्पतिको संख्या बासस्थानमा कमै हुने सम्भावना हुन्छ । किनभने दुर्लभ भएर नै संकलन नभई रहेको हुन्छ । अर्को कुरा, नेपाललगायत कतिपय देशमा ठाउँविशेषका वनस्पतिबारे बृहत् अध्ययन अझै भएको छैन । हुम्ला, जुम्ला, मुगु, बाजुराका कतिपय विकट ठाउँमा वनस्पतिविज्ञ अझै पुग्न सकेका छैनन् ।

उक्त लेखमा उल्लेख भएअनुसार, टालुङको अन्दाजी ५ सय वर्गमिटर क्षेत्रमा सौसुरिया टालुंगेन्सिसका ५० वटाजति वयस्क बोट थिए । यो निकै थोरै संख्या हो । पाउने भूगोलको क्षेत्रफल पनि थोरै हो । तर, यो प्रजाति टालुङ उपत्यकामा मात्र नभई अन्यत्र पनि हुन सक्छ ।

सौसुरिया टालुंगेन्सिस भेडा, चौरी चर्ने ठाउँमा भेटिएको थियो । यदि संख्या थोरै नै हो भने, चाँडै विनाश हुन पनि सक्छ । त्यस्तै, त्यो ठाउँमा यार्सागुम्बासहित अन्य औषधिजन्य वनस्पतिको संकलन गरिँदो रहेछ । यी दुवै कारणले, संकलित क्षेत्रमा यो वनस्पति त्यति सुरक्षित देखिन्न । त्यो त्यही मात्रै हो भने स्थिति अत्यन्त खराब मान्नुपर्छ । यस्तो प्रजातिलाई इन्टरनेसनल युनियन फर कन्जरभेसन अफ नेचरले अति संकटापन्न (क्रिटिकल्ली इन्डेन्जर्ड) मान्छ । यस्ता प्रजातिलाई तत्काल संरक्षण नगरिए लोप हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।

फ्लोरा अफ पान–हिमालय

चीनले अफगानिस्तानको उत्तरपूर्वदेखि म्यान्मारसम्मको हिमालय क्षेत्रका वनस्पतिबारे अध्ययन–अनुसन्धान गरिरहेको छ । यसको नतिजा ‘फ्लोरा अफ पान–हिमालय’ शीर्षकमा ५० भोल्युमअन्तर्गत जम्मा ८० पुस्तकमा प्रकाशन हुने लक्ष्य सन् २०११ मा जानकारी गराइएको थियो । यसमा उन्यु, जिम्नोर्स्मस र फूल फुल्ने वनस्पति करिब २० हजार प्रजाति रहने अनुमान छ । फ्लोरा अफ पान–हिमालयको भोल्युम ४८ मा नेपालमा पाइने सौसुरिया जातिका वनस्पतिबारे सन् २०१६ मै प्रकाशित भइसकेको छ ।

फ्लोरा अफ पान–हिमालयका निम्ति बझाङ जिल्लामा वनस्पति संकलन भैसकेको छ । उक्त अभियान कैलालीबाटै सुरु गरिएको थियो । त्यस दौरान जम्मा ५ सय ३ प्रजातिका नमुनाको संकलन भएको थियो । संकलित नमुनाको नामावली तीर्थराज पाण्डेय र अरूहरूलिखित ‘नोट्स अन द फस्ट सिनो–नेपाल जोइन्ट बोटानिकल एक्सपिडिसन टु बझाङ, वेस्ट नेपाल’ (सन् २०२०) शीर्षक लेखमा छ । त्यो लेखमा सौसुरियाको चाहिँ एउटै प्रजाति पनि समावेश छैन ।

फ्लोरा अफ पान–हिमालय परियोजनामा प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा नेपाली सहभागी छन् । कैयन् नेपालीले चीनका विभिन्न अनुसन्धान केन्द्र तथा विश्वविद्यालय मातहतका प्रयोगशालामा हिमालयका वनस्पति अध्ययन गर्न जाने–आउने क्रम जारी छ । केही दशकयता नेपालीको गुरुकुल चीन भइरहेजस्तो अवस्था छ ।

सौसुरिया टालुंगेन्सिस हुम्लामा सौसुरिया रोयलिई वा सौसुरिया लानाटा वा अन्य कुनै प्रजातिबाट लाखौं वर्षअघि उद्विकास भएको हुनुपर्छ । यो प्रजाति फ्लोरा अफ पान–हिमालयको अनुसन्धानसँग जोडिनाले पत्ता लाग्यो । उल्लिखित परियोजनाबाट प्रत्यक्ष–अप्रत्यक्ष रूपमा हाम्रो हिमालयको वनस्पति अध्ययन–अनुसन्धानमा टेवा पुगेको छ ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७८ ०९:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×