अर्थतन्त्रलाई लयमा ल्याउन उत्पादनको गतिहीनतालाई गतिशीलता- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

अर्थतन्त्रलाई लयमा ल्याउन उत्पादनको गतिहीनतालाई गतिशीलता

मीनेन्द्र रिजाल

काठमाडौँ — समाजवाद उन्मुख अर्थतन्त्रभन्दा लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतामा आधारित वाक्यांश त्यति प्रयोग गरिरहेका हुँदैनौं । हामीले लोकतान्त्रिक मूल्य र मान्यतामा आधारित समाजवाद उन्मुख भनेका छौं । सरकारले गर्ने काम (खर्च) बाट बहुआयामिक प्रभाव (मल्टिप्लायर इफेक्ट) हुन्छ । सबै क्षेत्रमा त्यसको प्रभाव हुन्छ । अहिलेका अर्थमन्त्री, यसअघि गृहमन्त्री हुँदा सरकारले २ सय ७० अर्ब खर्च गरेको थियो । त्यसपछि अहिलेसम्म हामीले राम्रो बाटो सुरुवात गरेका थियौं । आधा जनताभन्दा बढीले मत हालेको स्थिर सरकार थियो । अलिक लामो समय जान्छ भन्नेमा नागरिक थिए । संविधान बनेको थियो, लोकतन्त्रमा आधारित मूल्यमान्यता स्थापित थिए ।

तत्कालीन सरकारले मनमा ठूलो आशा जगाएर अगाडि बढेको थियो । त्यो बेला मानिसलाई लागेको थियो, अब २ सय ७० अर्ब होइन, त्योभन्दा ठूलो सपना देख्ने मानिस धेरै थिए । मुलुकले भौतिक पूर्वाधार निर्माण गर्ने र सामाजिक सुरक्षाको सवालमा धेरै चाँडो फड्को मार्ने अनुमान गरिएका थिए । तर, त्यो सब गर्न सकेनौं । यसमा दुई पक्ष छन् । कोभिडले नथलिएको भए हुन्थ्यो कि भन्ने कुरा गर्ने हो भने यो संक्रमण आउनुभन्दा पहिले हामीले पुँजीगत खर्च २ सय ४० देखि २ सय ४२ अर्बभन्दा बढी खर्च पुर्‍याउन सकेका थिएनौं । त्यसपछि कोभिडले थलिएको अर्काे व्यथा छ ।

खालि अगाडिका कुरा किन गर्ने त ? अब हामी यहाँबाट अघि जाने बाटो कसरी निर्माण गर्छौं भन्ने सोच्नुपर्ने हुन्छ । अरु देशमा हेर्ने हो भने अमेरिकामा जो बाइडेन चुनाव जितेर आए । ट्रम्पको बराबर यति ठूलो परिवर्तन भयो कि सय दिनमा सय मिलियन मान्छेलाई खोप लगाउँछु भने । सय दिन नपुग्दै दुई सय मिलियन मान्छेलाई खोप लगाउँछु भने । सय दिन नपुग्दै साढे २ सय मान्छेलाई खोप लगाउँछु भने । अमेरिकाको आर्थिक वृद्धि २.५ प्रतिशतको थियो । यो पटकको आर्थिक वृद्धि ८ प्रतिशतले बढ्ने भन्ने छ । यति चाँडै खोप लाग्ने, संक्रमण नबढ्ने हो भने अर्थतन्त्र छिट्टै सुधार हुन सक्छ भन्ने गतिलो उदाहरण हो ।

हामीकहाँ पनि त्यो स्टेजमा पुर्‍याउन सरकारको प्रयास असोज मसान्तसम्म एकतिहाइलाई खोप पुर्‍याउने, चैत मसान्तसम्म सबैलाई खोप लगाउने भन्ने कुरा निश्चित रूपमा आजको पहिलो प्राथमिकता हो । त्यसले अगाडि जाने बाटो निर्धारण गर्छ । आज अर्थतन्त्र थलिएको छ । थलिएको अर्थतन्त्रलाई बोकेर अगाडि हिँडाउन सक्ने, निजी क्षेत्रलाई कसरी बलियो साथ दिन सकिन्छ भन्नेतर्फ सोच्नुपर्छ । अहिले उत्पादनमा जुन खालको गतिहीनता आएको छ, त्यो गतिहीनता गतिशीलतामा परिवर्तन गर्नुपर्छ ।

सामाजिक र शिक्षा क्षेत्रमा के गर्ने ? स्वास्थ्य क्षेत्रमा के गर्ने ? मानिसले कति चाँडै प्रगति गर्न सक्छ ? उसलाई रोजगारीको अवसर कति हुन्छ ? सम्पन्न जीवन कस्तो हुन्छ ? जस्तो पहिलेको सरकारले ‘समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली’ नारामा कब्जा गर्न सकेको थियो । तर काम हुन सकेन । यसलाई आलोचनाका रूपमा भन्दा पनि त्यसलाई सकारात्मक रूपमा ग्रहण गरौं । सुखी नेपाली बनाउन सक्ने कुरा नै हो । समृद्धि भनेको शिक्षा पनि हो, पैसा मात्रै होइन । समृद्धि भनेको स्वास्थ्य हो, समृद्धि भनेको असल शासन हो । तसर्थ सुखी नेपाली बनाउने भन्ने कुरालाई कसको नारामा थियो, थिएन भन्ने कुरामा अब अगाडि जाने लामो बाटोका रूपमा परिभाषित गर्न सक्यौं भने कोभिडबाट बाहिर निस्कँदा अर्थतन्त्रले लय समात्छ ।

हामीकहाँ व्यापार घाटा धेरै छ । किनकि हामी उत्पादन धेरै गर्न सक्दैनौं । व्यापार घाटा छ । किनकि हामी रेमिट्यान्सको निकै ठूलो आम्दानीका कारण माग सिर्जना भएको छ । त्यो मागलाई पूरा गर्न सक्दैनौं, बाहिरबाट लिएर आउँछौं । २० अर्बभन्दा बढीको चामल आयात गर्छौं– खाद्यान्नदेखि फलफूल, तरकारी सबै । जब कि हामी गरिबीबाट निस्कने मूल आधार कृषिको क्षेत्र हुन सक्छ ।

त्यति मात्र होइन, यसको हामीले राजस्व उठाउँदा झन्डै अघिल्लो वर्ष ४५ प्रतिशत, त्योभन्दा अघिल्लो वर्ष ४१ प्रतिशत भन्सारको बिन्दुबाट राजस्व उठ्छ । जुन देशको ठूलो राजस्व भन्सारको बिन्दुबाट उठ्छ, जुन देशका मानिस हरेक रुपैयाँ सयमा २० रुपैयाँ बाहिरबाट पठाएको रुपैयाँबाट चल्छन् अनि त्यो पैसाले सिर्जना गरेको माग पूरा गर्न सक्ने उत्पादनको क्षमता विकास गराउँदैन । यसले निश्चित रूपमा हामीलाई समस्याको जालोमा राख्छ ।

एकातिर रेमिट्यान्सको आम्दानी छ । सँग ‘अटोमेटिकल्ली’ राजस्व पाइरहने खालको सुविधा हरेक अर्थमन्त्रीलाई प्राप्त छ । कुनै पनि अर्थमन्त्रीले त्यो सुविधा छोड्न सक्दैन । तत्काल एक/दुई/तीन वर्षको ढाँचा हेर्दा त्यो राजस्वको आधार खर्च गर्न चाहिने अर्काे स्रोत नभएपछि त्यसैमा बस्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ ।

हामीले लामो समयसम्म प्रजातन्त्रका लागि गरेको संघर्षको एउटा मात्र उदाहरण दिँदा गएको ३० वर्षमा मानिसको औसत आयु १७ वर्ष बढ्यो । मानिसको औसत आयु बढ्नलाई समाजका धेरै कुरा परिवर्तित हुनुपर्छ । यस्तो दु:ख गरेर बनाएको संविधान, यसको जगमा उभिएर भव्य समृद्धिको इमारत खडा गर्ने भनेका छौं । त्यो त्यहाँ नै भुइँचालो आउँछ भन्नेजस्तो आजको दिनमा छ । यस्तो संकट आइहाले पनि त्यसविरुद्ध लड्न सक्ने भएर हामी अघि बढ्नुपर्नेछ ।

(कान्तिपुर इकोनमिक समिट,२०२१ मा पूर्वमन्त्री एवं कांग्रेस नेता रिजालले राखेको धारणा)

प्रकाशित : भाद्र २, २०७८ १५:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘यतिले पुर्‍याएको केक देखेर त्यो घरले अपमानित महसुस गर्‍यो होला प्रधानमन्त्रीज्यू !’

मीनेन्द्र रिजाल

सरकार कुन लोकमा छ थाहा छैन, प्रधानमन्त्री कुन लोकमा हुनुहुन्छ थाहा छैन । पुराना राजाहरुको जन्मदिनको तस्बिर केही दिनअघि देखेको थिएँ । जन्मदिन मनाउने शैली सामान्य नै थियो ।

जन्मदिनमा तपाईंको सत्ताउन्माद देखेर आम जनता दिक्दार भएका छन् । जनता निराश छन् प्रधानमन्त्रीज्यू। जन्मदिनको कार्यक्रममा प्रधानमन्त्रीको पुर्ख्यौली घर पनि देखियो । प्रधानमन्त्री जन्मिनुभन्दा २० वर्षअघिको हो भन्ने सुनियो ।

घरको संरचना त निर्जीव होला तर यसको इतिहास त सजीव होला । आफ्ना आस्थाका लागि जुनसुकै संघर्ष र क्रान्तिका लागि बलिदान गर्न तयार आफ्नै आँगनको केटोले कीर्तिमान राजनीतिक यात्रा तय गर्यो भनेर स्वागतको अभिलाषा थियो होला त्यो घरलाई ।

तर जुन तामझामका साथ चार–पाँच हेलिकप्टर लिएर देश, प्रदेश र अन्य राज्य संरचना तथा पार्टीका विशिष्ट व्यक्तिलाई बोकेर जानुभयो । घरलाई लाग्यो होला, आफ्नो खड्गप्रसाद ओली होइन, नयाँ महाराजा सवारी भएछ भनेर । सायद त्यो घरको आत्माले चिनेन होला तपाईंको आत्मालाई । प्रधानमन्त्रीज्यू तपाईंलाई एक निमेष त्यो घरले चिनेन पनि होला ।

तपाईंले त्यो घर अगाडि एक निमेष उभिएर आफ्नो अन्तरमनलाई सोध्नुभयो ? जसअपजसलाई अन्तर्मनबाट चिन्तन गर्नुभयो ? आफ्नो विवेकलाई अन्तर्मनबाट टटेल्नुभयो ? अनि आफ्नो प्रतिबिम्ब नियाल्नुभयो प्रधानमन्त्रीज्यू ? तपाईं कुन लोकमा हुनुहुन्छ ? जनता कुन लोकमा छन् ? यति होल्डिङ्सले पुर्‍याएको केक र हेलिकप्टर देख्दा त्यो घरले पनि अपमानित महसुस गर्‍यो होला । त्यो घरको इतिहासलाई सम्झ्यो होला, आज नराम्रोसँग अपमानित भएँ भन्ने लाग्यो होला । मेरो घरको केटालाई स्वागत गर्न बस्याथेँ भन्ने लाग्यो होला । जन्मदिनमा ४ हजार वृद्धवृद्धालाई सारी र कोट बाँड्‍ने कार्यक्रम थियो भन्ने सुनियो । पहिले आफ्नो जन्मदिनमा केटाकेटीलाई मिठाई बाँडेर चित्त बुझाउने राजामहाराजाहरुलाई पनि इर्ष्या लाग्यो होला ।

पुर्ख्यौली घरमा ओलीले मनाए जन्मदिन

हिजो राजनीति गर्ने हो भने श्रीपेच फुकालेर आउ भन्थे मदन भण्डारी । इटालीयन कवि दाँतेको ‘डिभाइन कमेडी’ याद आयो । भोलिका विद्वानले नेपाली परिवेशमा नयाँ ‘डिभाइन कमेडी’ लेख्लान् । तर आज श्री डेढ, श्री अढाइ, श्री साढे सातजस्ता थरीथरीका श्रीपेच लगाएका कम्युनिष्ट आत्मजन र मित्रहरुलाई देख्दा के भन्दै होलान् मदन भण्डारी ?

-प्रतिनिधिसभाको मंगलबारको बैठकमा कांग्रेस सांसद मिनेन्द्र रिजालले व्यक्त गरेको धारणाको सम्पादित अंश

प्रकाशित : फाल्गुन १३, २०७६ १४:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×