पारिस्थितिक प्रणालीको पुन:स्थापना- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

पारिस्थितिक प्रणालीको पुन:स्थापना

बिग्रिएका पारिस्थितिक प्रणालीको पुन:स्थापनाका लागि कागजमा मात्रै सीमित नभएर व्यवहारमै लागू गर्न सके यसले राम्रो प्रतिफल दिने निश्चित छ । यसका लागि एउटा निश्चित संयन्त्र निर्माण गरेर निरन्तर समन्वयको खाँचो देखिन्छ ।
गोविन्द पोखरेल

हाम्रोमा पर्यावरणको छलफलका लागि वातावरण दिवस कुर्नुपर्थ्यो, कुरिन्थ्यो पनि । यसपालि भने जुन ५ (विश्व वातावरण दिवस) लाई पर्खनु परेन । सरकारले मे २९ मा अध्यादेशबाट बजेट ल्यायो, यसको बुँदा नम्बर १९९ मा ‘व्यापार घाटा कम गर्न वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनको आधारमा खानीजन्य ढुंगा, गिट्टी, बालुवा निकास गरिनेछ’ उल्लेख छ । यो बुँदाको उद्देश्य हो— चुरे क्षेत्रको शोषण । यसै बुँदा सर्वत्र विरोध भइरहेको छ, वातावरण विषय राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा आइपुगेको छ । अब चुरेका ढुंगा, गिट्टि, बालुवा भारत निर्यात गर्न सजिलो भएको छ, जस कारण समग्र चुरे क्षेत्रको पारिस्थतीक प्रणालीको र पर्यावरणमाथि असर पर्छ नै । यस बुँदाको कार्यान्वयनले निम्त्याउने क्षतिबारे अहिले बहस भइरहेको छ ।

‘नयाँ सोच र सिर्जना, प्राकृतिक प्रणालीको पुन:स्थापना’ नाराका साथ यो वर्षको विश्व वातावरण दिवस मनाइदैँछ । भत्किएका परिस्थितिक प्रणालीको पुन:स्थापना गरेर वातावरणलाई स्वास्थ्य बनाउनु यो नाराको ध्येय हो । वातावरण दिवसको अवसर पारेर संयुक्त राष्ट्रसंघले ‘पुन:स्थापना दशक’को घोषणा गर्दैछ । बिग्रिएका प्राकृतिक प्रणाली र जमिनको पुन:स्थापनाले दिगो विकासका लक्ष्य हासिल गर्न मात्र हैन तापक्रम वृद्धिलाई सन्तुलन राख्न पनि मद्दत गर्नेछ ।

०००

पर्यावरणमा जैविक र अजैविक वस्तुबीचको तालमेल भएको हुन्छ । जीवहरु बाँच्नका लागि अजैविक तत्वमा भर पर्छन्, जस्तो हावा, पानी, जमिन आदि । यिनीहरुबीच शक्ति(इनर्जी) र पदार्थ अदानप्रदान भइरहन्छ । प्रकृतिमा जैविक वस्तुहरु खानाका लागि कुनै न कुनै तत्वसँग निर्भर हुनैपर्छ । यसरी वातावरणमा पाइने जीवहरुबीचको अन्तर्सम्बन्ध(इन्टऱ्याक्सन)नै पारिस्थितिक प्रणाली(इकोसिस्टम) हो ।

विश्वमा कूल ग्राहस्थ उत्पादानको आधा भाग प्राकृतिसँग सम्बन्धित छन् । संसारका एक तिहाइ ठूला सहरलाई जंगलले खानेपानीको व्यवस्था गरिदिन्छ । दुई अर्ब मानिस जिविकोपार्जनका लागि कृषिमा प्रत्यक्ष रुपमा आश्रित छन् । सहरी क्षेत्रका बगैंचा, जंगलहरुले गर्मी महिनामा ०.५ देखि २ डिग्री तापक्रमसम्म न्यूनिकरण गरिरहेको म्याकडोनाल्डको सन् २०१६ को प्रकाशनमा उल्लेख छ । सीमसार क्षेत्रसँगैका होली तथा धाबी(पिटल्यान्ड)ले पृथ्वीको ३० प्रतिशत कार्बन सोसेर राखेका छन् । यसले जलवायु परिवर्तन न्यूनिकरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छ ।

संसारका सबै प्रकारका प्राणीहरु, जलीय र स्थलीय पारिस्थितिक प्रणालीभित्र पर्छन् । विगतका धेरै समयका तुलनाहरु गर्ने हो भने, हामीले यी प्रणालीहरुलाई धेरै असर पुर्‍याएका छौं । आईपीबीईएसको २०१८ मा प्रकाशित प्रतिवेदन भन्छ,‘पारिस्थितिक प्रणालीमाथि नकारात्मक प्रभाव हुँदा मात्रै विश्वका ३ अर्ब २० करोड मानिस प्रत्यक्ष रुपमा प्रभावित हुनेछन् । स्थलीय क्षेत्रको गुणस्तर घट्दा/बिग्रँदा जलवायु परिवर्तनका कारण सन् २०५० सम्ममा ७० करोड मानिस बसाइ सर्नेछन् ।’ सन् २०१६ को एक रिर्पोटले भूक्षयका कारणमात्रै संसारमा ६० खर्ब(६ ट्रिलियन) डलर बराबारको खाद्य उत्पादन र अन्य पारिस्थितिक सेवा नष्ट भइरहेको देखाउँछ ।

विश्व खाद्य कार्यक्रम(एफएओ) र विश्व वातावरणीय कार्यक्रम(युनेप)को अघिल्लो वर्षको प्रतिवेदन हेर्ने हो भने, सांसारमा भइरहेको दोहनको कहलिलाग्दो अवस्था झल्कन्छ । हरेक वर्ष वार्षिक एक करोड हेक्टर क्षेत्रफलको जंगल हरउँदै गएको छ, यो सिंगो दक्षिण कोरिया वा कोस्टारिकाको क्षेत्रफलभन्दा दुई गुणा ठूलो हो । सन् १९७० देखि करिब ३० प्रतिशत जलीय पारिस्थितिक प्रणाली हराएर गएको छ ।

अहिलेको यही रफ्तारमा विश्वमा इकोसिस्टमको घट्ने हो भने सन् २०५० सम्ममा १० ट्रिलियन डलर बराबरको जीडीपी घट्ने प्रक्षेपण गरिएको छ । यस्तै, स्थल क्षेत्रका गुणस्तर मासिदा विश्वमा खाद्य उत्पादन १२ प्रतिशतले घट्ने र २०४० सम्म यसको मूल्यमा ३० प्रतिशतसम्मले वृद्धि हुने अनुमान गरिएको छ ।

०००

नेपालमा ११८ प्रकारका इकोसिस्टम छन् । ती मध्ये तराईमा १०, सिवालिकमा १३, पहाडमा ५२ र हिमालीमा ३८ र अन्य ५ प्रकारका इकोसिस्टम छन् ।

नेपालको सन्दर्भमा विभिन्न तरिकाले इकोसिस्टम नाश हुँदै गएका छन् । बासस्थान विनाश, जलवायु परिर्वतन, प्रदूषण, चोरी सिकारी, चरिचरण, वन फडाँनी, आगलागी, प्राकृतिक प्रकोपबाट जलीय र स्थलीय प्रणालीलाई धेरै असर गरेको छ ।

पहिरो र भूक्षयका कारण स्थलीय क्षेत्र नासिने क्रममा छन् । उच्च हिमाली क्षेत्रमा हुने हिमताल विस्फोटन, ढुंगा खस्ने (रक फल), एभालेन्चका कारण पारिस्थितीय प्रणाली नष्ट भइरहेका छन् । पहिरो, भूक्षय, खडेरी, मौसमी प्रतिकूलता, वन विनाश, घाँसदाउरा, बाढी, नदीको धार परिवर्तनजस्ता गतिविधिहरुले भू–बनोटमा असर मात्रै गरेका छैनन्, सिंगो इकोसिस्टमलाई नै असर गरिरहेका छन् ।

सोसाइटी फर इकोसिस्टम रिस्टोरेसन(एसईआर) ले सन् २००४ मा दिएको मापदण्डअनुसार एउटा ध्वस्त भएको प्रणालीलाई पुन:स्थापना गर्न विभिन्न तरिका अपनाउन सकिन्छ । ‘रिह्याभिलिटेसन’, ‘रिमिडेसन’, ‘रिक्लेमेसन’, ‘इनहेन्समेन्ट’, ‘मिटिगेसन’ र ‘इकोलोजिकल इन्जिनियरिङ’ गरेर त्यस क्षेत्रको पारिस्थितीक प्रणालीलाई पुन:स्थापना गर्न सकिन्छ ।

०००

अहिले विश्वलाई २ खर्ब हेक्टर क्षेत्र पुन:स्थापना गर्ने मौका छ । २०३० सम्म १५ प्रतिशत जमिनमात्रै पूर्ववत अवस्थामा भए लोप हुन सक्ने भनिएका ६० प्रतिशत प्रजातिहरुलाई बचाउन सकिने स्ट्रासबर्गको २०२० को अनुसन्धानलाई उद्धृत गर्दै युनेपले आफ्नो वेभसाइटमा राखेको छ । प्राकृतिक प्रणालीको पुन:स्थापनाबाट २ डिग्री तापक्रमलाई बढ्नबाट दुई तिहाइले घटाउने युनेपले जनाएको छ । पुन:स्थापनाका लागि हामीले एक डलर लगानी गर्दा त्यसले ३० डलरको प्रतिफल दिने प्रकाशनहरुमा उल्लेख छ ।

नेपालको सन्दर्भमा जंगल क्षेत्रको पुन:स्थापनामा एउटा सफल उदाहरण हो । सामुदायिक वन कार्यक्रमले नेपालको जंगल क्षेत्रको क्षेत्रफल धेरै बढाएको भन्दै अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमै चर्चा बटुलेको विगत छ । वन क्षेत्रको क्षेत्रफल ४४.७४ प्रतिशत पुगेको छ । सन् १९९० को तुलनामा वन क्षेत्रको क्यानोपी (छहारी) २९ प्रतिशतबाट बढेर ४५ पुगेको छ । तर पछिल्लो समय नेपालमा प्राकृतिक भू–वनोवट मास्ने काम सरकारी स्तरबाटै हुन थालेको छ ।

निवर्तमान वन तथा वातावरणमन्त्री प्रेमकुमार आलेले भर्खरै एउटा कार्यनीति संशोधन गरिदिए । निकुञ्जभित्रको कोर एरियामा विद्युत उत्पादनका लागि नदी वा खोलाको पानी थुन्दा कम्तिमा ५० प्रतिशत पानी छाड्नुपर्ने शर्तलाई हटाएर १० प्रतिशत हुने बनाइदिए । यसले प्राकृतिक र भूदृश्यमा असर मात्रै गर्दैन, जलीय पारिस्थितीयक प्रणालीलाई धेरै असर गर्छ । यसको भरपाई गर्न निकै समय लाग्छ ।

काठमाडौंको गोदावरी नगरपालिकाको लेलेस्थित नल्लु खोला क्षेत्रमा मापदण्ड विपरीत क्रसरहरुले वन क्षेत्र मिच्दै गएको पाइएको छ । जथाभावी डोजर लगाएर खोतल्दा त्यहाँको डम्सीडोल सामुदायिक वन क्षेत्र पुरै उजाडिएको छ । भक्तपुरको चाँगुनारायण नगरपालिकाको बिडोलमा सञ्चालिन इँटा भट्टाहरुले वरीपरीका डाँडा काट्दा गाउँ नै कुरुप बनाइदिए ।

चुरे क्षेत्रमा पनि क्रसर र खानीजन्य पदार्थहरुको उत्खनन् जथाभावी छ । यसले त्यहाँको स्थालीय र जलीय पारिस्थितिक प्रणालीलाई असर गर्छ । पानीको मुहान् सुक्दा त्यसले जलीय प्रणालीलाई असर गर्छ भने जथाभावी उत्खनन् गर्दा भू–वनोटमा मात्रै नभएर त्यहा आश्रित जीवहरुलाई असर गर्नुका साथै नदी कटान,बाढी र भूक्षय झन् धेरै जाने देखिन्छ ।

सरकारले वातावरण जोगाउने भनेर वृक्षारोपण त गर्छ, तर बोटविरुवाको हेरचाह भने गर्दैन अनि कसरी हुन्छ ? सरकारले शिवालिक र महाभारत क्षेत्रमा चुरे संरक्षणका लागि भनेर दुई सय पोखरी निर्माण गरी जलपुनर्भरण गर्ने भनेको छ, त्यस्तै १ सय ६४ नदी प्रणालीमा भूक्षय नियन्त्रणका कार्यक्रमहरु गर्न १ अर्ब ५३ करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । तर, चुरे विनाश हुने गरी नदीजन्य पदार्थको बिक्री गरेर व्यापार घाटा कम गर्न खोजेपछि यस्ता कामको के अर्थ ?

सहरी क्षेत्रका सडक किनार, आवास र खुला क्षेत्रहरुमा फलफूलका बिरुवाहरु रोपी हरित सहर विकास गर्ने सरकारी लक्ष्य छ, तर कार्यान्वय पक्ष फितलो छ । वृक्षारोपण र संरक्षण कार्यक्रममा सुरक्षाकर्मी परिचालन गर्ने नीति सरकारको छ । वृक्षारोपणका लागि सुरक्षाकर्मी नै परिचालन गर्नुअघि एक वर्षअघि काठमाडौंको चक्रपथमा रोपिएका बिरुवाहरुको अवस्था पनि नियाल्ने कि ? एक पटक बिरुवाहरु रोपिदिने तर हेरचाह र त्यसलाई हुर्काउने कुनै संयन्त्र नहुँदा वृक्षारोपणबाट कुनै लाभ लिन सकिरहेको छैन ।

मध्यम तथा उच्च प्रविधियुक्त बहुउद्देश्यीय नर्सरी स्थापना गरी फलफूलका ५० लाख बिरुवा उत्पादन गर्ने सरकारी लक्ष्य छ । बाँझो र सार्वजनिक एवं नदी उकासबाट प्राप्त जग्गामा फलफूल तरकारी र नगदेबााली ल्याउन प्रोत्साहन गर्ने नीति ल्याएको छ तर कागाजमै सीमित हुने डर छ । बिग्रिएका पारिस्थतिक प्रणालीको पुन:स्थापनाका लागि कागजमा मात्रै सीमित नभएर व्यवहारमै लागू गर्न सके यसले राम्रो प्रतिफल दिने निश्चित छ । यसका लागि एउटा निश्चित संयन्त्र निर्माण गरेर निरन्तर समन्वयको खाँचो देखिएको छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७८ ०७:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

कालो ढुसीका बिरामी बढ्दै

अतुल मिश्र

काठमाडौँ — त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा कोभिड–१९ संक्रमण निको भएको १० दिनपछि ललितपुरका ६४ वर्षीय पुरुषको भित्री नाक र पिनासको शल्यक्रिया गरिएको छ । म्युकोरमाइकोसिस (कालो ढुसी) रोग देखिएका उनी मधुमेह र मृगौला रोगी थिए ।

स्रोत : स्वास्थ्य मन्त्रालय

पछिल्लो समय बढ्न थालेको कालो ढुसीले संक्रमित भित्री नाक, पिनास र आँखाको भागको पातलो हाड बुधबार शल्यक्रिया गरी सफा गरियो । शिक्षण अस्पतालमा कोभिडजन्य म्युकोरमाइकोसिसको कारण शल्यक्रिया गरिएका उनी तेस्रो व्यक्ति हुन् ।

पहिले तराई–मधेसमा यो संक्रमणको उपचार गराउनेहरू बढी देखिने गरेकामा हाल राजधानीमा समेत देखिन थालेका छन् । अन्य दुई जना म्युकोरमाइकोसिसका बिरामी त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा भर्ना भएका छन् । ‘धन्न उनीलगायत तीनै जना शल्यक्रिया गरिएकाको आँखासम्म संक्रमण नपुगेकाले आँखा झिक्नुपरेन,’ त्रिवि शिक्षण अस्पतालको नाक, कान, घाँटी विभागका डा. रवीन्द्र प्रधानाङ्गले भने, ‘यसअघि नेपालगन्जका कोभिड संक्रमित दुई जनाको म्युकोरमाइकोसिसका कारण शल्यक्रिया गरिएको थियो ।’

नेपालगन्जबाट आएका ४४ वर्षीय पुरुषको ‘राइनो अर्बाइटल म्युकोरमाइकोसिस’ को पहिलो शल्यक्रिया जेठ ९ गते गरिएको थियो । ती व्यक्तिलाई कोभिड भएको तेस्रो सातामा समस्या भएपछि नाकको भित्री भागमा पिनासको ढुसी परेको र कुहिएको भागलाई शल्यक्रिया गरेर सफा गरिएको थियो । यस्तै जेठ ११ गते नेपालगन्जबाटै आएका मधुमेहले ग्रस्त ५२ वर्षीय पुरुषको समेत भित्री नाक र पिनासको शल्यक्रिया गरिएको थियो । ती पुरुषलाई कोभिड भएको १० दिनपछि यो समस्या देखिएको थियो ।

यो रोगको लक्षण देखिनासाथ समयमै अस्पताल पुग्नेहरू म्युकोरमाइकोसिसले जटिल अवस्थामा पुग्ने सम्भावना कम हुन्छ । कोभिड भएको तीन सातापछि म्युकोरमाइकोसिसको लक्षण देखिएका काठमाडौंका ६४ वर्षीय पुरुषलाई बिहीबार शिक्षण अस्पताल भर्ना गरिएको छ । हाल शिक्षण अस्पतालमा दुई जना शल्यक्रिया गराएका र दुई जना शल्यक्रिया नगराएका म्युकोरमाइकोसिसका बिरामी छन् । वीर अस्पतालका नाक, कान, घाँटी विभाग प्रमुख प्रा.डा. दीपेन्द्र श्रेष्ठका अनुसार गत मंगलबार गाईघाटका करिब ३७ वर्षीय कोभिड बिरामीलाई म्युकोरमाइकोसिस भएपछि शल्यक्रिया गरिएको छ । ती बिरामीको एउटा आँखाभित्र समेत संक्रमण पुगिसकेकाले एउटा आँखाको दृष्टिको अवस्था सन्देहपूर्ण भए पनि अर्को आँखा भने ठीक छ ।

रोग प्रतिरोधक क्षमता कम भएका, अनियन्त्रित मधुमेह, किमोथेरापी लिइरहेका, अंग प्रत्यारोपण गराएका, जटिल दीर्घरोग भएका बिरामीलाई कोभिड हुँदा व्यक्तिगत स्वच्छतामा पूर्ण ध्यान दिए म्युकोरमाइकोसिसको संक्रमणबाट बच्न सकिने डा. श्रेष्ठले औंल्याए । म्युकोरमाइकोसिसका बिरामीमध्ये धेरैजसो उपचारका लागि राजधानी पुग्ने गरेकै समय देशभरि १३ जना म्युकोरमाइकोसिसका बिरामी देखिएको र ४ जनाको मृत्यु भएको स्वास्थ्य मन्त्रालयका सहप्रवक्ता डा. समीरकुमार अधिकारीले बताए ।

उनका अनुसार हालसम्म वाग्मती, लुम्बिनी, सुदूरपश्चिम र प्रदेश २ मा म्युकोरमाइकोसिसका बिरामी देखिएको छ । अमेरिकास्थित सेन्टर फर डिजिज कन्ट्रोल एन्ड प्रिभेन्सन (सीडीसी) का अनुसार म्युकोरमाइकोसिस एउटा गम्भीर तर दुर्लभ ढुसी (फंगस) को संक्रमण हो । यसलाई पहिले जाइगोमाइकोसिससमेत भनिन्थ्यो । यो संक्रमण म्युकोर्मिसेटस नाम गरेको ढुसी (मोल्ड) को समूहले गर्दा हुन्छ । यो ढुसी हुने वातावरणमा बढी हुन्छ ।

इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका पूर्वनिर्देशक डा.जीडी ठाकुरका अनुसार अनियन्त्रित मधुमेहका रोगीसँगै कोभिड पोजिटिभ भएका व्यक्ति धेरै सावधान रहनुपर्छ । तिलगंगा आँखा प्रतिष्ठानका अंकुलोप्लास्टिक विभाग प्रमुख प्रा.डा.रोहित सैंजु सरकारले यसका सम्भावित बिरामीको उपचारका लागि तयारीमा ढिलो गर्न नहुने बताउँछन् ।

हाल म्युकोरमाइकोसिसमा दिइने ढुसीविरुद्धको सुई एम्फोटेरेसिन–बी र अर्को औषधि ‘पोसाकोनाजोल’ मुलुकमा नपाइएपछि बिरामी बिचल्लीमा पर्ने गरेका छन् । बिरामीले हाल उक्त औषधि सीमापारि लखनउ, पटनालगायत भारतीय सहरबाट ल्याउने गरेका छन् । यस्तै डिस्चार्ज भएका बिरामीले खाने ‘पोसाकोनाजोल’ औषधिको समेत मुलुकमा अभाव छ ।

प्रकाशित : जेष्ठ २२, २०७८ ०७:५७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×