डढेलो नियन्त्रणको चटारो- विविधा - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

डढेलो नियन्त्रणको चटारो

भीषण डढेलो एक साताभित्रै सफलतापूर्वक नियन्त्रण गरियो । कामको चटारो यति धेरै थियो, डढेलो लागेको ठाउँमा कोही पुग्न भ्याएन ।
शरच्चन्द्र वस्ती

रात्माटेको जंगलमा डढेलो लागेको खबर पाएपछि डिभिजन वन कार्यालयको हाकिम रामअगन यादवले तल्लो ओठबाट फुत्कन लागेको छड्के मुस्कान नियन्त्रण गर्‍यो र हुताशन आङदम्बेलाई फोन लगायो । उताबाट ‘हलो’ भन्न नपाउँदै रामअगन बोल्यो, ‘अध्यक्षज्यू, डढेलो लाग्यो भन्ने सुन्छु नि । यसपालि कति ढीलो हो ?’

फाइल तस्बिर

‘पोहोर–परार त अलिक छिटो लाग्थ्यो, यसपालि के भो के भो सर,’ हुताशनले निरीहता व्यक्त गर्‍यो, ‘म पनि कहिले डढेलो लाग्छ भनेर पर्खिराख्या थिएँ, बल्ल लाग्यो ।’

हुताशन ज्वालापुर नगरपालिकाको मेयर थियो, जस अन्तर्गत उक्त जंगल सहित सातवटा दुर्गम गाउँ समेटिएका थिए । जंगल त के, गाउँहरूले पनि मोटरबाटो देखेका थिएनन् ।

‘डढेलो कति ठाउँमा लागेको हो ?’

‘दुई ठाउँमा भन्छन् । कसैकसैले चार ठाउँमा पनि भन्या छन् ।’

‘त्यतिले के गर्नु ?’ रामअगनले बुद्धि दियो, ‘छ ठाउँमा डढेलो लागेको भनेर पत्र पठाउनोस् । म बजेट पठाइहाल्छु । ढीला नगर्नुहोला ।’

‘ठीक छ सर,’ हुताशनले भन्यो, ‘म आफैं पत्र लिएर आउँछु, आजै ।’

डढेलो लागेपछि जे जे गर्नुपर्ने हो तुरुन्तै गरिहाल्नुपर्छ, नत्र डढेलो निभिसक्छ र बजेट फिर्ता जान्छ भन्ने दुवैलाई थाहा थियो । उनीहरू एक मिनट पनि समय खेर फाल्ने पक्षमा थिएनन् ।

डढेलो लागेको सुनेर अग्निधर बुर्लाकोटीले मानिसलाई धूवाँले आँखा पोलेको र सास फेर्न गाह्रो भएको कल्पना गर्न थाल्यो । इन्टरनेटमा डढेलो साहित्यको अध्ययन गरेर डढेलोबाट पर्ने असरबारे तीन वर्ष अघि चारवटा टिकटक बनाएपछि जिल्ला सदरमुकामको एफएमले उसलाई स्थानीय डढेलो विज्ञको मान्यता दिएको थियो । त्यही आधारमा उसको मीतमामा पर्ने रामअगनले उसलाई वर्षेनि रात्माटेको डढेलो अध्ययन गर्ने ‘कार्यभार’ दिंदै आएको थियो ।

अग्निधर रामअगनकहाँ पुग्दा ऊ कार्यालय सहायिका शिखा रानालाई अगाडि राखेर गत वर्ष डढेलो नियन्त्रणका लागि गरिएका कामहरूको फाइल अध्ययन गर्दैथियो । ‘वरिष्ठ डढेलो विज्ञ’ का रूपमा अग्निधरलाई एक सदस्यीय डढेलो अध्ययन कार्यदलको संयोजक नियुक्त गरिएको पत्र थमाउँदै उसले भन्यो, ‘सबै पोहोर जस्तै हो । पाँच लाखमा सही गर्नुपर्छ, एक लाख पाउनुहुन्छ । प्रतिवेदन चार दिन भित्र दिनुहोला ।’

‘२५ हजार त बढाइदिनोस् न मामा,’ अग्निधरले नेहोरा गर्‍यो ।

‘जब पिछला सालकै प्रतिवेदनमा एक–दू–गो प्याराग्राफ अउर मिति हेरफेर गरिलिएको भरमा एक लाख पाइहाल्नुहुन्छ त अरू कति लालच गरिलिनुहुन्छ ?’ रामअगनले अनौपचारिक शैलीमा दपेट्यो, ‘यो साल चूपचाप काम गरिलिनोस्, आगे साल विचार गरिलिउँला ।’ अग्निधर पत्र लिएर फर्कन लाग्दा मेयर हुताशन आफूले लेखेको पत्र लिएर आइपुग्यो र एक घण्टा जति रामअगनसँग बात मारेर एउटा चेक लिई फर्क्यो । भोलिपल्टदेखि सबै जना डढेलो नियन्त्रणको चटारोमा व्यस्त भए ।

सर्वप्रथम, डिभिजन वन कार्यालयले आफू मातहतका सबै कार्यालयलाई रात्माटेको जंगलमा डढेलो लागेकोतर्फ ध्यानाकर्षण गराउँदै पत्र पठायो र लिखित आदेश विना कुनै पनि कर्मचारी घटनास्थल गई खतरामा परेमा त्यसको जवाफदेही ऊ स्वयं हुनुपर्नेबारे सचेत गरायो । त्यसपछि ‘डढेलोबाट सतर्क रहौं, आफू बचौं र अरूलाई पनि बचाऔं’ भन्ने नारा अंकित सेता टीशर्ट वितरण गरी जिल्ला सदरमुकाममा स्कूले विद्यार्थीहरूको प्रभातफेरी आयोजना गर्‍यो । साथै, सोही नारा र डढेलोको आकर्षक चित्र सहितको रंगीन पोस्टर शहरका भित्ता–भित्तामा टाँस्ने व्यवस्था मिलायो ।

डढेलो नियन्त्रणबारे सदरमुकाममा एकदिने सेमिनार आयोजना गरियो, जसमा राजधानीबाट आएका राष्ट्रिय डढेलो विज्ञले कार्यपत्र प्रस्तुत गरेका थिए । कार्यपत्रमा डढेलोको परिभाषा, यसका प्रकार, विश्वमा डढेलोको उत्पत्ति र विकासक्रम, डढेलोको इतिहास, मानव समाजसँग डढेलोको सम्बन्ध, विगत एक शताब्दीमा विश्वमा लागेका ठूला डढेलाहरू, तिनको कारण, त्यसबाट भएको जनधनको क्षति, विश्वको अर्थतन्त्र र जनजीवनमा डढेलोबाट परेको प्रभाव, डढेलोको सकारात्मक पक्ष, डढेलो नियन्त्रण गर्न विकसित गरिएका नवीन प्रविधिहरू, तिनको प्रभावकारिता र डढेलोबाट बच्न अपनाउनुपर्ने पूर्व सतर्कताबारे विस्तारपूर्वक उल्लेख गरिएको थियो । प्रस्तुतिको अन्त्यमा उनले नेपालमा डढेलोको इतिहास र डढेलोबाट भएको क्षतिबारे पर्याप्त सामग्री एवं तथ्यांक उपलब्ध नभएकाले यस सम्बन्धमा आधिकारिक रूपमा केही भन्न नसकिने उल्लेख गर्दै डढेलो लाग्न नदिनु नै यसबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय भएको स्पष्ट पारेका थिए ।

ज्वालापुर नगरपालिकाले वडा कार्यालयहरूमा डढेलो विरुद्ध दुईदिने सचेतना कार्यक्रम आयोजना गर्‍यो, जसमा वडा सदस्यलाई दुई हजार र कर्मचारीलाई पाँच सयका दरले यातायात भत्ता दिइएको थियो । वन कार्यालयले उपलब्ध गराएको पोस्टर सबै वडा कार्यालयमा टाँसियो । साथै, रात्माटेको जंगलसँग जोडिएको सुकेगाउँका १२ सय घरधुरीलाई अघिल्ला वर्षहरूमा झैं डढेलो निभाउन एक–एक वटा फलामे बाल्टिन वितरण गरियो । गाउँमा पानीको अभाव थियो, खानेपानी लिन गाउँलेहरू चार किलोमिटर परको खोलामा पुग्नुपर्थ्यो । फलस्वरूप बाल्टिनले पानीको मुख देख्न पाएनन् ।

स्थानीय डढेलो विज्ञ अग्निधरको व्यस्तता पनि कम थिएन । वन कार्यालयमा पोहोर बुझाएको प्रतिवेदनको एकमात्र प्रति उसले मीतमामाबाट पत्रसँगै हात लगाइसकेको थियो । त्यसको शुरू तथा अन्तिमका दुई प्याराग्राफ, मिति र आवरण पृष्ठको डिजाइन परिवर्तन गरेर यस वर्षको डढेलो अध्ययन प्रतिवेदनलाई उसले दुई दिन भित्रै अन्तिम रूप दियो । र, आफ्नो विज्ञता स्थानीय सञ्चार माध्यमहरूमा वितरण गर्न थाल्यो ।

एक दिन साँझ टेलिभिजनले उसको अन्तर्वार्ता प्रत्यक्ष प्रसारण गर्‍यो । डढेलोबाट पर्ने प्रभाव उल्लेख गर्दै उसले बतायो, ‘डढेलोबाट जंगलका रूख डढ्छन् । रूखको काठ डढ्छ । रूखका हाँगा डढ्छन् । नयाँ पालुवा डढ्छन् । सुकेका, पुराना पात डढेर खरानी हुन्छन् । जंगलका घाँसपात, लहरा र बुट्यानहरूमा आगलागी हुन्छ । जडीबुटीहरू डढेर सखाप हुन्छन् । डढेलोले चराचुरुंगीको आश्रयस्थल प्रभावित हुन्छ । वन्यजन्तुको वासस्थान हरण हुन्छ । आगोको रापले पोल्न थालेपछि कतिपय वन्यजन्तु आफू बसेको ठाउँ छोडेर भाग्छन् । डढेलो उनीहरूका लागि निकै पीडादायी हुने गर्छ ।’ ऊ भन्दैगयो, ‘डढेलोले जंगलमा आगो मात्र लाग्दैन, प्रशस्त धूवाँ पनि उत्पादन हुन्छ । धूवाँ आँखामा परेपछि पोल्छ । नाकमा परेपछि सास फेर्न गाह्रो हुन्छ । सास फेर्न नसकेपछि मानिसको मृत्यु पनि हुनसक्ने खतरा पैदा हुन्छ ।’

टेलिभिजन हेरिरहेका एकजना वृद्ध अग्निधरको अन्तर्वार्ता आउन थालेपछि शुरूदेखि नै हाँस्न थालेका थिए । उनको हाँसो झन् झन् बढ्दै गयो । अन्तिमतिर जोडले खित्का छोडिरहँदा उनले सास तान्नै भ्याएनन् र ठाउँको ठाउँ परमधाम गए । टेलिभिजनले ब्रेकिङ न्यूज दियो, ‘डढेलो मात्र होइन, डढेलोको चर्चा पनि प्राणघातक ।’

दुई जना साहसी खोज पत्रकार ठूलो आँट जुटाएर सुकेगाउँसम्म पुगे । घना जंगलभित्र कतै लागेको डढेलो त उनीहरूले पनि देख्न पाएनन्, तर प्रत्यक्षदर्शीसँगको कुराकानीबाट, डढेलो लाग्दा चौबीसै घण्टा आगो बलिरहने र त्यसवेला गाउँमा राति पनि उज्यालो हुने गरेको नयाँ तथ्य फेला पारे । त्यसले बिजुलीको खपत र चोरीको घटना दुवै घटाएको रहेछ । तिनको रिपोर्ट संयुक्त बाइलाइनमा अखबारको ब्यानर हेडलाइन बनेर छापियो— ‘डढेलोले राति पनि गाउँ झलमल्ल’ । र, ‘सकारात्मक पत्रकारिता पुरस्कार’ का लागि नामांकित पनि भयो ।

यसबीच डढेलो स्वतः मत्थर हुँदै गयो र सातौं रात हल्का पानी परेपछि पूरै निभ्न पुग्यो । यतिन्जेलमा डढेलो नियन्त्रणका लागि आएको ६० लाखको बजेट सकिइसकेको थियो । त्यसबाट मेयरले आठ लाख र वन कार्यालयको हाकिमले २२ लाख आम्दानी गरेका थिए । शुरूमा डढेलोको खबर पाउँदा रामअगनले रोकेको छड्के मुस्कान अब उसको अनुहारमा अहोरात्र प्रस्फुटित हुन थालेको थियो । ऊ हाच्छिउँ गर्दा पनि मुस्कुराइरहेको देखिन्थ्यो । उसको दिमाग अर्को वर्षको डढेलोको सुखद कल्पनामा डुब्न थालेको थियो । यस प्रकार, रात्माटेको जंगलमा लागेको भीषण डढेलो एक साताभित्रै सफलतापूर्वक नियन्त्रण गरियो । सबैले रातदिन नभनी खटेर काम गरेका थिए । गएको वर्षमा सम्पन्न कुनै पनि कार्यक्रम यस वर्ष छुट्न पाएन । यो चटारोका बीच, डढेलो लागेको ठाउँमा भने यस वर्ष पनि कोही पुग्न भ्याएन ।

डढेलो निभेको पर्सिपल्ट दुइटा पुच्छ्रे घटना भए :

क. विपक्षी पार्टीबाट सञ्चालित एउटा स्थानीय अखबारले ‘गत वर्षकै प्रतिवेदनमा मिति मात्र फेरबदल गरेर पाँच लाख रुपैयाँ भ्रष्टाचार गरिएको’ आरोप लगायो । वन कार्यालयको हाकिम रामअगन यादवले सोही दिन पत्रकार सम्मेलन गरी ‘सरासर झूटो, भ्रामक, कपोलकल्पित एवं दुराशयप्रेरित’ भन्दै त्यसको खण्डन गर्‍यो र आरोप प्रमाणित गर्न चुनौती दियो । आरोप प्रमाणित गर्न पोहोरको प्रतिवेदन चाहिन्थ्यो, जुन वन कार्यालयबाट गायब भइसकेको थियो ।

ख. त्यस दिन जिल्ला सदरमुकामस्थित चित्लाङे साहूको पसलमा फलामे बाल्टिन फिर्ता गर्नेहरूको बेपत्ता घुइँचो लागेको थियो । फिर्ता ल्याइएका १२ सयवटै बाल्टिन बिल्कुलै नयाँ थिए, पानी स्पर्श नपरेका । पाँच दिन अघि १२ सय रुपैयाँका दरले बेचेका ती बाल्टिन साहूले दुई सय रुपैयाँका दरले फिर्ता लियो । यी तिनै बाल्टिन थिए, जो उसले पोहोर र परार साल पनि यही मोलमा बेचेर यसैगरी फिर्ता लिएको थियो । तीन वर्षमा १२ सय बाल्टिनबाट उसले ३६ लाख रुपैयाँ नाफा कमाइसकेको थियो र बाल्टिन पनि ऊसँगै थिए । अब ऊ अर्को डढेलोको स्वागत गर्न आतुर थियो ।

प्रकाशित : चैत्र २१, २०७७ १०:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

सत्याग्रहको जन्म

त्यसपछि ‘शत्रुको निगाहमा पाएको जीवनको के काम ?’ भन्दै दुर्योधन पनि अन्नजल त्यागेर मृत्यु वरण गर्न तयार भयो ।
शरच्चन्द्र वस्ती

कोरोनाको उत्पात अलिक मत्थर भएको मौका छोपेर गुजरात घुम्न गएको थिएँ । पोरबन्दर शहरका सडक चहार्दै थिएँ, अकस्मात् पानी दर्कन थाल्यो । हतारहतार एउटा दोकानमा ओत लागें । ‘सेकेन्डह्यान्ड’ पुस्तक बेच्ने पुरानो दोकान रहेछ, पछिल्लो भागमा थोत्रा पुस्तक र ढुसी परेका फाइलहरूको डंगुर थुपारिएको ।

हेर्दै जाँदा अँध्यारो कुनामा एउटा मक्किइसकेको डायरी फेला पारें, सन् १९३८ मा लेखिएको । ‘माखनलाल खुशहालचन्द (एमके) गान्धी’ नामक सज्जनको त्यो डायरी पल्टाउँदा एउटा पत्र फेला पर्‍यो, जो उनकै जस्तो छोटकरी नाम भएका अर्का कुनै ‘एमके गान्धी’ ले लेखेका रहेछन् । पत्रसहितको त्यो डायरी दोकानदारले तीन रुपैयाँ लिएर मलाई सुम्पिदियो ।

डायरी त मैले पढ्न भ्याएको छैन, तर पत्र पढें । त्यसका प्रापक र प्रेषक एमके गान्धीहरू को हुन्, मलाई थाहा छैन । तर पत्र निकै रोचक रहेछ । त्यसमा सत्याग्रहबारे र खास गरी अनशनलाई किन सत्याग्रह भन्न थालियो भन्ने खुलासा गरिएको रहेछ । ८० वर्ष पुरानो त्यो पत्र तपाईंलाई पनि रोचक लाग्ला भन्ठानेर, नेपालीमा अनुवाद गरी यहाँ जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गरेको छु । पत्रमाथि मेरो कुनै टिप्पणी छैन । आगे तपाईंको मर्जी ।

प्रिय माखनलाल,

सत्याग्रहको विचार मेरो मनमा कसरी जन्म्यो भनेर तिमीले सोधी पठाएका रहेछौ । तिम्रो जिज्ञासा रहेछ, ‘अवज्ञा, असहयोग, धर्ना, जुलूस, प्रदर्शन आदिको कुरा बेग्लै हो, तर सत्याग्रहको नाममा आफ्नो माग पूरा गराउन अनशन बस्ने विचार तपाईंको मनमा कसरी उत्पन्न भयो ? यसको प्रेरणा कसबाट पाउनुभयो ?’ तिमी मेरा नातेदार पनि हौ र यसबखत म तिम्रै शहरमा छु । भेटेर सोधेको भए विस्तारपूर्वक बताउँथें । पत्र पठाएकाले पत्रबाटै संक्षेपमा जवाफ दिंदैछु ।

सत्याग्रह शब्द अवश्य नयाँ हो र यस अन्तर्गत आफ्ना माग पूरा गराउन मैले अनशन पनि गर्दै आएको छु । तर, मेरो विचारमा यो कुनै नयाँ ‘विचार’ होइन, जुन मेरो मन–मस्तिष्कमा जन्मेको होस् । मलाई लाग्छ, हामी सबैले यसको प्रयोग आफ्नो जीवनमा जरूर गरेका छौं, खास गरी बाल्यकालमा । हामी मात्र किन, हाम्रा पुर्खा र तिनका पनि पुर्खाले समेत यसको प्रयोग गर्दै आएका हुन् । यसो सम्झिहेर त, केही चाहियो र आमाबाबुले दिएनन् भने हामी के गर्थ्यौं ? कराउँथ्यौं, रोड्याइँ गर्थ्यौं, भुइँमा लडीबुडी गरेर रालसिंगान बगाउँदै क्वाँ क्वाँ रुन्थ्यौं र त्यतिले पनि भएन भने खाना खाँदैनथ्यौं । अनि आमाबाबुले हाम्रो माग पूरा गरिदिन्थे । सत्याग्रह त्यही होइन ?

एउटा कुरा चाहिं नबिर्स है । मैले ‘आमाबाबु’ भनें । तर सत्य के हो भने, हाम्रो सत्याग्रह पिताजीका सामु भन्दा माताजीका सामु बढी सफल हुन्थ्यो । पिताजी त ‘चूप लाग्’ भनेर हप्काइहाल्नुहुन्थ्यो र नमाने चड्काइहाल्नुहुन्थ्यो । माताजीको मन चाहिं कमलो हुन्थ्यो । हामी रोएर भुइँमा पसारिएपछि र अझ एक छाक खाना नखाएपछि उहाँको मन पग्लिहाल्थ्यो र हाम्रो माग पूरा भइहाल्थ्यो । होइन त ?

परन्तु, जन्मजात रूपमा मानिसमा रहेको यो प्रवृत्ति ऊ हुर्कंदै जाँदा हराउँदै जाँदो रहेछ । आफ्नो कुरा मनाउन कसैका सामु खान–पिउन छोडेर पसारिनु सारै निर्घृणी काम हो भन्ने लाग्दो रहेछ । मलाई पनि यस्तै भयो । त्यसमाथि, दश वर्षकै उमेरमा मैले पण्डितजीका मुखबाट रामायण र महाभारतको कथा सुन्ने मौका पाएँ । रामायणमा वालीको छोरो अंगदले निर्धारित समयमा सीतालाई खोज्न नसकेपछि अनशन गरेर प्राण त्याग्न खोजेको रहेछ । महाभारतमा दुर्योधनको कथा झन् रमाइलो रहेछ । वनवास पठाइएका पाण्डवहरूको उपहास गर्न भनेर ऊ आफ्ना दासदासीहरू, रानीहरू, मन्त्रीहरू, योद्धाहरू र सेनासहित द्वैतवन पुगेछ । त्यहाँ चित्रसेन गन्धर्वसँग लडाइँ पर्दा उनले दुर्योधनलाई बन्दी बनाएछन् र युधिष्ठिरको अनुरोधमा प्राणदान दिएर मुक्त गरेछन् । त्यसपछि ‘शत्रुको निगाहमा पाएको जीवनको के अर्थ ?’ भन्दै दुर्योधनले पनि अन्नजल त्यागेर मृत्यु वरण गर्न खोजेको रहेछ । यसबाट मैले अनशन भन्ने कुरो कर्तव्य पूरा गर्न नसक्ने र हुती नभएकाहरूले आफ्नो जिन्दगीको भारी बिसाउन अपनाउने तुच्छ प्रक्रिया रहेछ भन्ने बुझें र अनशनलाई घृणाको दृष्टिले हेर्न थालें ।

त्यस्तो मान्छे म, घरीघरी अनशन बसिहिंड्ने ‘अनशनप्रेमी’ कसरी हुन पुगें भनेर तिमीलाई अचम्म लागिरहेको होला । अनशनप्रतिको मेरो त्यो धारणा धेरै दिन टिकेन । तिमीलाई के ढाँट्नु ? म आज तिम्रा सामु आजसम्म कसैलाई नखोलेको त्यो रहस्य उद्घाटन गर्दैछु, जसबारे मेरो आत्मकथा पनि मौन छ । कसरी मैले अनशनको शक्ति र यसको उपयोगिता थाहा पाएँ, यसलाई प्रेम गर्न थालें, अनि कसबाट यसको प्रेरणा पाएँ, आज सबै बताउँछु ।

तिमीलाई थाहै छ, हाम्रो खानदानमा पुरुषहरूकै हालीमुहाली थियो । पिताजी, काका, बडाबाहरू आआफ्नो परिवारका मुखिया हुनुहुन्थ्यो । कस्तो खाने, कस्तो लगाउने, कस्तो घरमा बस्नेदेखि कहाँ जाने, कहाँ नजाने, कोसँग सम्बन्ध गाँस्नेसम्मका हरेक कुरामा उहाँहरूको निर्णय सर्वोपरि हुन्थ्यो । आमा, काकी, बडीआमा, फुपूहरू चित्त नबुझे पनि केही बोल्नुहुन्नथ्यो । उहाँहरूको कुरा कसले सुनोस् ?

तर, सँगै घर भएका हरिलाल काका र कमला काकीको कुरा बेग्लै थियो । काका सरकारी अफिसर हुनुहुन्थ्यो । पहलमान जस्तो हट्टाकट्टा जीउको धनी । समाजमा ठूलो इज्जत र धाकधक्कू थियो । काकी भने फुकिढल र निरक्षर समेत हुनुहुन्थ्यो । बाहिरबाट हेर्दा काका नै सर्वेसर्वा देखिए पनि घरभित्र उहाँको केही चल्दैनथ्यो । हरेक निर्णय काकीले चाहे अनुसार नै हुन्थ्यो । काकालाई फकाएर, माया गरेर, लाडे पल्टेर, स्वाङ पारेर, ठुस्किएर, तर्साएर होस् अथवा मर्छु, सेरिन्छु, समुद्रमा फाल हान्छु, जोगिनी बनेर हिंड्छु भन्दै घुर्क्याएर होस्, आफ्नो कुरा मनाइछाड्नुहुन्थ्यो । काका फन्कनुहुन्थ्यो, झ्वाँक्किनुहुन्थ्यो, भर्‍याङमा जुत्ता बजाउँदै तलमाथि गर्नुहुन्थ्यो, दारा किट्तै आफ्नो कपाल आफैं भुत्ल्याउनुहुन्थ्यो, तर अन्ततः काकीको कुरा मान्न बाध्य हुनुहुन्थ्यो ।

उहाँहरूकी एउटी छोरी थिई— ममताबाई । हरिलाल काका उसको बिहा आफ्नो साथीको उच्च शिक्षित छोरासँग गरिदिन चाहनुहुन्थ्यो र उसलाई वचन पनि दिइसक्नुभएको थियो । कमला काकीको जोड भने खासै नपढेको तर माइतीतिरबाट नाता पर्ने अर्को केटामा थियो । दुवै जना आफ्नो कुरामा अडिग हुनुहुन्थ्यो । महीनौंसम्म सल्लाह नमिलेपछि एक दिन काकाले घोषणा गर्नुभएछ, ‘तँ जेसुकै भन्, म छोरीको बिहा मैले भनेकै ठाउँमा गरिदिन्छु ।’ काकीले सधैं झैं फकाउने, ठुस्किने, घुर्क्याउने सारा उपाय अपनाउँदा पनि काकाले वास्ता गर्नुभएनछ । त्यसपछि काकीले आफ्नो ब्रह्मास्त्र प्रयोग गर्नुभयो— खान छोडेर बसिदिनुभयो । अब काकालाई आपत पर्‍यो । जति गाली गरे पनि काकीलाई फरक नपर्ने, कुटौं–पिटौं भने अरूले थाहा पाउलान् र आफ्नै इज्जत जाला भन्ने डर । तीन दिनसम्म त ‘नखाए नखा, छोरी त मैले भनेकै केटालाई दिन्छु’ भनेर अडिनुभयो । तर चौथो दिन काकी भोकले बेहोश भएर लडेपछि उहाँले हार मान्नुभयो । काकीकै जीत भयो ।

यस्तो चटक कमला काकी पहिले पनि गरिरहनुहुन्थ्यो, तर यही घटनाले मेरो ज्ञानचक्षु खुल्यो र मैले अनशनलाई आफ्नो माग पूरा गराउने सबैभन्दा ठूलो हतियार बनाउने निर्णय गरें । यसका लागि मेरो गुरु र प्रेरणास्रोत कमला काकी नै हुनुहुन्छ । म उहाँलाई र उहाँ मार्फत समस्त मातृजातिलाई शत–शत प्रणाम गर्छु । सत्याग्रहका नाममा गरिने धर्ना, प्रदर्शन आदि सेरोफेरोका गतिविधि मात्र हुन्— यसको केन्द्रविन्दु त आमरण अनशन नै हो । मलाई लाग्छ, पछि गएर मानिसले ‘सत्याग्रह’ भन्दा यसैलाई बुझ्नेछन् । यो ब्रहृमास्त्र आजसम्म कहिल्यै असफल भएको छैन ।

यसैसँग जोडिएको अर्को घटना उल्लेख नगर्ने हो भने सत्याग्रहको चर्चा अधूरो हुनेछ । कमला काकीको बहादुरीको बयान सुनेपछि रामु धोबीकी जोई जानकीले पनि उहाँको तरकीब आजमाइश गर्ने विचार गरिछ । नयाँ सारी किनिदे भन्दा रामुले दुई महीनादेखि टेरपुच्छर लगाएको रहेनछ । एक दिन जानकीले त्यसैलाई निहुँ बनाएर खाना खान छोडिछ । रामु, ‘नखाए मर् त’ भन्दै पाकेको खाएर सुतेछ । ऊ पाँच दिन अनशन बसिछ, तर पार लागेनछ । ‘नखाएर मलाई घुर्क्याउने ?’ भन्दै रामु हरेक दिन लात्तैलात्ताले भकुर्दो रहेछ । ऊ कंकलाशब्द गरेर रुँदी रहिछ । छिमेकीहरू तमाशा हेर्न बराम लाग्दा रहेछन् । तर रामुलाई त्यसको के मतलब ? केही नलागेपछि जानकीले छैटौं दिन रुँदै अनशन तोडिछ ।

यसबाट मैले के बुझें भने, जो अलिकति सभ्य छ र लोकलाजको डर मान्छ, सत्याग्रहको हतियार उसका सामु मात्र काम लाग्छ । जो असभ्य छ, क्रूर र निर्लज्ज छ, उसका सामु सत्याग्रह गर्नु भनेको आफ्नो दुर्भाग्य आफैं निम्त्याउनु हो । अहिले जर्मनीमा हिटलर र रूसमा स्टालिनको शासन छ । त्यहाँ सत्याग्रहले काम गर्छ त ? गर्दैन । किनभने ती रामु धोबी जस्तै हुन् । भारतमा चाहिं यसले काम गर्छ । किनभने अंग्रेज भनेका हरिदास काका जस्तै हुन् ।

पत्रमा तिमीले सत्याग्रहसँग जोडिएका केही गम्भीर नैतिक पक्षबारे पनि प्रश्न उठाएका रहेछौ । तिम्रा प्रश्न जायज छन्, तिनको उत्तर पछि कुनै वेला दिउँला । आजलाई यत्तिमा विदा लिन्छु ।

आशीर्वादका साथ

— एमके गान्धी 

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७७ ०९:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×